بابالار ءسوزى: «قارقارالى» اتاۋى قايدان شىقتى؟
بۇل جوبا اياسىندا «بابالار ءسوزى»، «قازاق حاندارى»، «ەجەلگى قالالار تاريحى»، «حالىق قازىناسى» قاتارلى جاڭا ايدارلار اشىلدى. «بابالار ءسوزى» ايدارى نەگىزىنە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا شىققان 100 تومدىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جىر- تولعاۋلارى، قيسسا- داستاندار، ءسوز ۇستاعان شەشەندەر مەن بيلەرىمىزدەن قالعان ناقىلدار، تاريحي جادىگەرلەر الىندى.
«قازاق حاندارى» ايدارىندا تاريحىمىزدا ەلىنە قورعان بولعان حانداردىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر بەرىلەدى. ال «ەجەلگى قالالار تاريحى» ايدارىنا قازاق دالاسىنداعى وركەنيەتتىڭ ورداسى بولعان كونە قالالاردىڭ تاريحى تۋرالى جازبالار جاريالانادى. «حالىق قازىناسى» ايدارى بويىنشا، قازاقستانداعى تاريحي، مادەني ەسكەرتكىشتەر، قازاق حالقىنىڭ سالت- داستۇرلەرى، قولونەر، قارۋ- جاراقتارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىلمەك. جوبا ماتەريالدارى قازاق تىلىندە (قازاقشا جانە توتە جازۋمەن) اگەنتتىك سايتىندا جاريالانادى.
***
جوڭعارلار شابۋىلى كەزىندە جاۋدىڭ ءبىر تۇمەن ساربازى قازىرگى قالانىڭ باتىس جاعىندا قورعان سالىپ، بەكىنەدى. ولاردىڭ ماقساتى- وزدەرىنىڭ ەرتىس بويىنداعى قولى السىرەي مە، سوعان قولعابىسقا اتتانۋ بولسا كەرەك. بۇل كەزدە كازاق ساربازدارى ورتالىق، تەرىستىك جاقتان جوڭعارلار قولىن السىرەتە باستاعان جانە ابىلاي قالماقتىڭ حانى قالدان تسەرەننىڭ قولىنا ءتۇسىپ، كەيىننەن دوستاسىپ، سوعىسپاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن.
وسى كەزدى پايدالانىپ شانشار ابىزدىڭ ەكىنشى ايەلى نۇربيكەدەن تۋعان تىلەۋكە، بەرتىس حان قول جيناپ، تۇستىك سىر بويىنان كەلىپ قارقارالىعا بەكىنىپ جاتقان جوڭعارلاردى جويىپ، ەلدى وسى جاققا ورنالاستىرۋدى قولعا الىپ، بەكىنىستى تازارتۋدىڭ قامىنا كىرىسكەن. جەر جاعدايىن جەتىك بىلمەگەندىكتەن، جوڭعارلار الدىمىزدان ءقاۋىپ جوق دەپ ويلاعان. جاعداي ويلاعاننان باسقاشا بولىپ شىقتى.
بەرتىس قولى قارقارالىنىڭ باتىس جاعىنداعى شوقپارتاس ماڭىنداعى ورمانعا ورنالاسىپ، جاۋدى سەزىكتەندىرمەي جەلكە جاعىنان شابۋىل جاساۋ ءۇشىن تاۋعا بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ، شوقپارتاستان سۋىق بۇلاققا قاراي اساتىن شۇبىرىندى جول تاپقان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋدىڭ جەلكە جاعىنان شابۋىلداۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋعان. كۇتپەگەن جەردەن قالىڭ قولدىڭ ۇرەيى ۇشىپ، بەرەكەسى كەتكەن جوڭعار قولى قاشا جونەلگەن.
جوڭعار قولىن كوپ شىعىنعا ۇشىراتىپ، جاۋدىڭ ىزىنە ءتۇسىپ، تۇستىككە قاراي قۋىپ جىبەرگەن. ءسويتىپ، قاراكەسەك رۋىن وسى ماڭعا، بالقانتاۋعا دەيىن ورنالاستىرۋدى جوسپارلاپ، ول وڭتۇستىككە ەلگە قاراي قايتىپ، ەلدى كوشىرۋدى ۇيىمداستىرعان. بۇل كەزدە قارقارالى دەگەن اتاۋ جوق. بەرتىس بۇل مەكەندى جوڭعارلاردان تازارتقان سوڭ، قازان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي كوشپەندى قوڭىرات دەگەن تايپا كەلەدى. بۇل تايپا سان جاعىنان كوپ ارعىنمەن تۋىس ەل. جوڭعارلار شابۋىل جاساۋعا مۇمكىن دەگەن ماڭايدان قاشقاقتاپ جۇرەتىن بولسا كەرەك. قىسقا اياقتى مال دەپ سيىر، قوي اسىراپ باقپايدى، ويتكەنى ول ەلگە جاۋ بەت الىپ كەلە جاتقاندا بۇل ەكى تۇلىك بوگەت بولادى جانە جاۋ قولىندا قالىپ قويادى دەگەن ەسەبى كورىنەدى. جاۋدان جالتارىپ كەتۋ ءۇشىن جىلقى، تۇيە مالىن كوپتەپ وسىرگەن. قوڭىراتتىقتار «ۇزىنقۇلاق» ارقىلى ارقانىڭ شۇرايلى جەرى جاۋدان تازارتىلدى دەگەندى ەستىپ، قىستاپ شىعۋ ءۇشىن تاۋدىڭ كۇنشىعىس جاعىنا كوپتەگەن كيىز ءۇي تىگىپ، وزدەرىنەن ورگەن رۋلار اۋىل- اۋىل بولىپ وتىرعان.
سول جىلى قار وتە قالىڭ تۇسكەن، قار تۇسە تاۋدا قاپتاپ جۇرگەن ارقار، ەلىك، بۇعىلاردى كورگەندە كوزدەرى تۇنعان. ساداقپەن اڭ اۋلاۋعا بارايىن دەسە، بارا المايدى. تاۋ باسى مەن بيىك جوندار قارا بولىپ جاتقانىمەن، تاۋ ەتەگى وتە قالىڭ وسپاق كوبىك قار بولعان. تاۋعا شىقپاق بولعاندا اتتارى قارعا كومىلىپ، جاياۋ شىعايىن دەسە وزدەرى دە قارعا كومىلىپ، بويلاماعان.
سول كەزدە كوكتەم دە وتە كەش شىققان، جاز شىعا ول كەزدە اڭ اۋلانبايدى.
دالا تاعىسى كيەلى بولادى، ءتولى جەتىم قالسا، قىرسىز بولادى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ءسويتىپ، بۇل تاۋدا باسى قارا، ەتەگى قارلى- «قارقارالى» دەگەن اتاۋ پايدا بولعان. ارعىندار ىشىندەگى قاراقوجا اۋلەتىنەن تاراعان قاراكەسەك رۋى كەلە باستاعاندا الدىمەن «قارا- قارلى» تاۋىنا التوبەت رۋى كەلىپ قونىستانعان. بۇلار كەلە باستاعان سوڭ، قوڭىراتتىقتار ەسىل بويىنا قاراي بالتالى- باعانالى ەلىمەن سۇيەك شاتىستىعى بولعاندىقتان كوشىپ كەتكەن.
قارقارالى اتاۋى قالاي پايدا بولدى؟
كورشى تۇرعان ەكى اۋىل بايلارى وزدەرىنىڭ بالالارىن تۋماي جاتىپ اتاستىرىپ قويادى. بىردە اۋىلدار اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر تۋىپ، اتاستىرىلعان قىز بەن جىگىتتى ايىرىپ الىپ كەتەدى. قىز وتە سۇلۋ بولادى، ال جىگىت ناعىز باتىر بولىپ وسەدى. ارادا جىلدار ءوتىپ ەكەۋى كەزدەسەدى، ەكى عاشىق ءبىر- ءبىرىنسىز ءومىردىڭ قيسىنى بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ، اۋىلدارىنان قاشىپ كەتەدى. مۇنى سەزگەن قىز اكەسى قۋعىنشى جىبەرىپ، جىگىتتىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولادى. سوندا مۇنداي سۇمدىقتى كورگەن قىز شىداي الماي ءوز- وزىنە قول جۇمسايدى. سۇيگەنىنىڭ كەۋدەسىنە قۇلاعاندا، قىزدىڭ اۋىر باس كيىمى قارقارا جەرگە قۇلاپتى. وسىدان قارقارالى اتاۋى شىققان.
