س. نارىمبەتوۆتىڭ «امانات» فيلمى تۋرالى
ايەل ەرگە، جەر ەلگە، وتكەن مەن بولاشاق بۇگىنگە، حالىق باسشىعا امانات. كەشەگى ارقىراپ وتكەن ابىلايلار قازاق دەگەن حالىقتىڭ تۇتاسۋ، بىرىگۋ جولىنداعى سان عاسىرلىق اماناتىن ارقالادى. كۇركىرەپ وتكەن كەنەسارىلار ابىلايدىڭ اماناتىنا ادال بولدى.
كۇڭىرەنىپ وتكەن حالەلدەر كەنەسارىنىڭ، بەكماحانوۆتار دوسمۇحامەدوۆتەردىڭ اماناتىن ارقالادى. جانە ونىڭ ءبارى - ءبىر امانات. ونىڭ ءبارى - الاشتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن، رۋحى بوستان، باسى كوتەرىڭكى، كەۋدەسى بيىك، ەشكىمدى باسىندىرمايتىن، ەشكىمگە كىرىپتار ەمەس، اۋقاتتى دا باراقاتتى ۇلت بولۋ جولىنداعى كۇرەس ەدى.
ساعىمعا سىڭگەن قاسقىر زامان بولسىن، كەڭەستىك تۇلكى بۇلاڭ، بۇگىنگى بۇلىڭعىر ءداۋىر بولسىن، بۇل كۇرەس توقتاعان ەمەس. توقتامايدى دا. ال ءبىز - مەن، ءسىز - سول اماناتقا ادالمىز با؟ ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «امانات» فيلمى ەستىلەردى ءدۇر- ءدۇر سىلكىندىرەتىن، ساناسىزداردىڭ ساڭىلاۋىنا تام- تۇمداپ رۋح پەن نامىس ساۋلەسىن قۇياتىن قۇنارلى دۇنيە بولىپ شىعىپتى.
العاشقى كادرلاردان-اق كينوتۋىندىنىڭ ۇلكەن دايىندىقپەن، سۇيىسپەنشىلىكپەن، تاقىرىپ پەن كەيىپكەرلەرگە دەگەن ىقىلاسپەن تۇسىرىلگەنى سەزىلەدى. كىتاپحانادا ىزدەنىپ جۇرگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆتى كورەسىز (ب. ايتجانوۆ). ول الدەنە وقىپ وتىرىپ ۇيىقتاپ كەتكەندە قاھارىنا ءمىنىپ، قول جيىپ جاتقان كەنەسارى (س. ماديەۆ) زامانىنا سۇڭگىپ كەتەسىز. كەلەسى ءبىر كورىنىستە جاس جۋرناليست (ا. نۇرتايەۆ) ەرمۇحان بەكماحانوۆ تۋرالى وچەرك جازىپ جۇرەدى.
ال تاعى ءبىر كورىنىستە حاليما بەكماحانوۆانىڭ (ق. مۇحامەدجانوۆا) ەستەلىگىمەن 40 -جىلدارعا تۇسەسىز. دەمەك، نەگىزگى لينيالار - 19-عاسىرداعى كەنەسارى قوزعالىسى، 50-جىلدارى كەنەسارىنى زەرتتەيتىن بەكماحانوۆتىڭ كۇرەسكەرلىگى جانە 60-جىلدارى بەكماحانوۆتى زەرتتەيتىن جاس جۋرناليستىڭ ءومىرى.
كارتينادا بىرنەشە كەزەڭ قامتىلادى جانە ولار توننىڭ ىشكى باۋىنداي جىمداسقان، «كوزگە جەڭىل»، «جۇرەككە جىلى تيەدى». مويىنداۋ كەرەك، كەيىنگى جىلداردىڭ ماقتاۋلى فيلمدەرىنەن شاشىراڭقىلىق، نەمەسە مازمۇن مەن فورمانىڭ ۇيلەسپەي جاتۋىن ءجيى اڭدايتىن ەدىك.
بۇل كارتينانىڭ تىگىسى جاتىق شىعۋىنا رەجيسسەردىڭ ءار كورىنىستى، ءار دەتالدى ىجداھاتتى ويلاستىرۋى، جانە مونتاج بەن مۋزىكاسىنىڭ اسەرى ەرەكشە بولدى عوي دەپ توپشىلايمىز. تالانتتى كومپوزيتور اقتوتى رايىمقۇلوۆا ءبىرىنشى كادردان باستاپ اسەرلى مۋزىكاسىنىڭ قاناتىنا قوندىرىپ، ءسىزدى بولەك الەمگە اكەتەدى.
فرانسۋز مونتاجەرى ەرۆە شنايد كەزەڭدەردىڭ بايلانىسىن شەبەر ورەدى. دراماتۋرگيالىق تۇرعىدا كەنەسارى، ناۋرىزباي، بوپاي، ەرمۇحان، بۋچين، حاليما، حاديشا، جاپپار، ساتبايەۆ، دوسمۇحامەدوۆ، رامازان، ەرمۇحاننىڭ ارىپتەستەرى.. . وسىنشاما كوپ كەيىپكەردىڭ بىردە- ءبىرى اداسىپ كەتپەگەن، تيىسىنشە دامىپ، ءوز جۇيەسىن تاپقان، سونىڭ ارقاسىندا فيلم وقيعاعا باي جانە اسا ديناميكالى بولىپ شىققان.
كارتينانىڭ كوركەمدىك تاپقىرلىقتارى مەن شەشىمدەرىن ءتۇيسىنۋ ەرەكشە قۋانىش سىيلايدى. مىسالى، فيلم باستالار- باستالماستان ءبىرىن- ءبىرى ارقالاعان كىشكەنتاي بالالاردى كورەسىز. بۇل ەكەۋى - باستان بۇلت، كوڭىلدەن مۇڭ ارىلماعان، قايدا بارسا دا قۋعىن- سۇرگىننەن قۇتىلا الماعان، ءبىراق اۋپىرىمدەپ ءبىرىن- ءبىرى سۇيرەلەپ، داۋىردەن داۋىرگە جەتكەن ءبىزدىڭ حالقىمىز.
ەرمۇحان تالىقسىپ كەتىپ، كەنەسارىنى كورەتىن تۇسىندا، ءوزى توپىرلاعان اتتىلاردىڭ ورتاسىندا قالادى. تۋرا سول سياقتى، ەكى جەتىم دە اينالا شاۋىپ جۇرگەن اتتىلاردىڭ قورشاۋىندا. بۇل كورىنىستى - ءالى دە ەش وزگەرمەگەن، سول باياعى، بالاڭ جۇرتىمىزدى قاۋمالاپ تۇرعان قازىرگى ءداۋىردىڭ قاتەرلەرى دەپ ۇعىندىق.
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ قازاقتى جەتىمدەرمەن شەندەستىرۋى دە تەگىن ەمەس. تاريحىنان ايىرىلعان، تامىرىنان اجىراعان جۇرت - جەتىم بولماعاندا كىم بولسىن؟ نەمەسە ءالسىن- ءالسىن كورسەتىلەتىن قوس قىراندى الىڭىز. بۇل - ۇياسىنا قونا الماي جۇرگەن ەركىندىك، تۇعىرىن تابا الماعان ادىلەت- شىندىق.
ورىس اسكەرلەرى العاش كورسەتىلەتىن كەزدە قىران ۇياسىنا ورمەلەپ كەلە جاتقان جىلاندى كورەسىز. كەنەسارى سوڭعى جورىعىنا اتتاناتىن كەزىندە جىلاندار ۇيانى انىق جايلاپ العان... حان كەنە مۇنى بىلمەي تۇرعان جوق، ءبىلدى.
ءبىراق «وسىناۋ ۇلى دالا ءۇشىن، بابالار قانىمەن، ارىمەن قورعاپ قالعان قاسيەتتى مەكەن ءۇشىن، اتام ابىلايدىڭ اماناتى ءۇشىن قاسىق قانىم قالعانشا سوعىسام. مەنىڭ بار شىندىعىم ءھام ماقسات- مۇراتىم - وسى. وسى جولدا جان قۇربان» دەدى.
90-جىلدارى ورىستىڭ رۋحىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعان بالابانوۆتىڭ «برات» فيلمىندە دانيلا باگروۆ سۇرايتىن ەدى عوي، «اعا، وسى شىندىق قايدا؟» دەپ. ءبىز ءۇشىن، قازاقتىڭ ءار بالاسى ءۇشىن شىندىق - ۇلتتىق مۇرات جولىندا قىزمەت ەتۋ.
فيلمنىڭ استارىندا جاتقان وسى وي بارىنەن قۇندى. ايتپەسە تاريح بىلەدى، بىزدە تالاي باي ماناپ تا، اقىن جازۋشى دا، عالىم مەن ءانشى دە ءوتتى. الايدا ۇلتتىق مۇددەنى تەمىرقازىق ەتە الماعانداردىڭ ءبارى - اداسقان بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ءومىرى دە، ءولىمى دە زايا كەتتى. دەمەك، ازامات ءۇشىن تۇپكى ماقسات - تۋعان حالقىنىڭ كەرەگىنە «كەتىگىن تاۋىپ قالانۋ» بولسا كەرەك.
"اماناتتان" كەنەسارى حاننىڭ سوڭعى شايقاسىن، ونىڭ قالاي قولعا ءتۇسىپ، باسىنىڭ شابىلعان ءساتىن كورەم دەپ بارعان ادام قاتەلەسەدى. كەنەسارى حاننىڭ سوزاقتى العان ايبىندى ءساتىن كورەمىز. ءبىراق سوڭعى شايقاسىن كورمەيمىز. ساربازدار تۇماننىڭ ىشىنە سىڭەدى. تاريح سولاي ساعىمعا اينالدى. ەندى بىردە سول تۇماننان سىتىلىپ شىققان قۇلىن شاۋىپ بارادى. قوڭىراۋى سىلدىرلاپ بارادى. بۇل - سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان ۇزدىگىپ ازەر جەتكەن، ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءۇنى.
«اقيقات پەن تاريح شىندىعى قاقپامىزدى قاعىپ تۇر» دەيدى بەكماحانوۆ. قوڭىراۋلاتقان قۇلىن- داۋىس شىعادى. ال حان كەنە جارتاس باسىنداعى «ابىلايلاعان» ايبىندى كەيپىمەن كوز الدىمىزدا قالدى. كەنەسارىنىڭ التىن باسىنىڭ قور بولعانى - الاشتىڭ نامىسى تاپتالعانى، تۋىنىڭ جىعىڭقى، رۋحىنىڭ سىنىق جاتقانى. رەجيسسەر رۋحىمىزدى كەزەكتى مارتە تومەن قاراتقىسى كەلمەگەن سياقتى. سول ءۇشىن دە العىس ايتامىز.
سانجار ماديەۆتىڭ كەنەسارىسى گولليۆۋدتان ءوسىپ شىققان وبراز. اكتەردىڭ ءوزى ءبىر سوزىندە ء"اسانالى مەن تۇڭعىشباي اعالارىمىزعا قاراپ وستىك" دەدى. ءبىراق ويىن مانەرى جاڭاشا، كەڭەس كينوسى مەن گولليۆۋد كينوسىن تەل كورىپ وسكەنى، ەكى ويىن مەكتەبىنەن دە سىڭىرگەنى ايگىلەنىپ تۇر. بۇل - ەكرانداعى تۇڭعىش كەنەسارى. ەل كۇتكەندەي "گلامۋر" ەمەس. اقسۇيەك، اسقاق، رۋحتى، ايبىندى. پروگرەسشىل، ساۋاتتى.
سوزاقتى العانداعى مىنا ءسوزىن قاراڭىز: «قۇداي قالاسا، قالا سالىپ، باۋ- باقشا وسىرەتىن كۇن دە الىس ەمەس. ال ازىرشە مىنا قاسقىر زاماننىڭ ازۋىن اجىراتۋ كەرەك بولىپ تۇر عوي".. . وسى ءبىر عانا سويلەمنىڭ استارىندا قانشاما وي- شىندىق جاتىر؟ «ورىستار بولماعاندا ءالى كوشپەلى بولىپ جۇرەتىن ەدىك» دەيتىن، اعا ۇلتتىڭ شىلبىرىنان اجىراعىسى كەلمەيتىن سىڭارجاقتارعا جاۋاپ بۇل. زامان اعىمى سولاي ەدى، قالالىق مادەنيەت ونسىز دا كەلەر ەدى، وتىرىقشىلىققا دا كوشەر ەدىك. تەك ريەۆوليۋتسيادان كەيىنگى الاساپىران شىعىنمەن ەمەس، ءوز جونىمەن، ءوز رەتىمەن ءبارى دە بولاتىن ەدى.
«جابايى قازاقتى مادەنيەتكە، وركەنيەتكە جەتكىزىپ جارىلقاعان - ورىستار» دەگەن پىكىردى سانامىزعا سىنالاپ ءسىڭىردى، ەڭ وكىنىشتىسى، وسى ءسوز ءالى كۇنگە دەىن ۇلكەن مىنبەرلەردەن دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر.. . قازاقتىڭ حاندارى اقىماق بولعان جوق، قازاقتىڭ حاندارى حالىقتى ورتا عاسىرعا سۇيرەگەن جوق. وسى ويدى تياناقتاي بىلگەنى ءۇشىن رەجيسسەر مەن ستسەناريي اۆتورىنا تاعى ءبىر العىس ايتامىز.
فيلمدە ماعىناسى ءجيدى، بوس كورىنىس جوق. ءبىر عانا سۋرەتتى الىڭىز. قۋىرشاقتى باسىنان اسىرىپ ۇستاعان ءبۇلدىرشىن قىز «اتسايشى! بول!» دەيدى كوزىن جۇمىپ. ساداق كەزەنگەن تۇلىمدى قۋىرشاقتى اتىپ تۇسىرەدى. وسى كورىنىستەن- اق «مىڭ بالانىڭ»، الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن جاۋىنگەر حالىقتىڭ قايدان ءوسىپ شىققانى بەلگىلى بولادى.
كيىز ۇيگە قادالعان ساداقتى سۋىرىپ الاتىن بوپاي حانشا (ق. اناربەكوۆا) پايدا بولعاندا، كەربەزدىكتىڭ ءوزى ءتىرىلىپ كەلگەندەي اسەردە قالاسىز. اتقا وتىرعانى قانداي، ساداقتى كەزەنگەنى قانداي، كەنەسارىنىڭ وڭ تىزەسىن الىپ سويلەگەنى قانداي.. . سول سياقتى، حان كەنەنىڭ ءىنىسى ناۋرىزبايدى (ن. ساۋدانبەك ۇلى) الىڭىز.
ءبىر عانا كورىنىس، ءبىراق كوزى قانداي جالىندى، كەۋدەسى قانداي اسقاق، سەزىمى قانداي شىنايى. جورىققا اتتانعاندا سۋدى كەشىپ كەلە جاتقان جاۋىنگەرلەردى كورسەتەدى. ءارقايسىسىن. ءبىر- بىردەن. جەڭىلەمىز دەپ كەلە جاتقان جوق. اشىنىپ تا كەلە جاتقان جوق. اسىقپايدى. ساسپايدى. ءوز دالامدا كەلەمىن، جەڭەمىن دەپ كەلە جاتىر. ءارقايسىسى ءجۇز دۇشپاننان وكتەم. وسىلايشا، رەجيسسەر ءبىر- ءبىر كورىنگەننىڭ وزىندە ەستە قالارلىق وبرازدار تىزبەگىن جاساي العان.
قورىتا كەلگەندە، كەنەسارى ءداۋىرى كورىنىستەرىنەن اسقاق پوەتيكا اڭعارىلسا، 40-50-60 -جىلداردى قامتيتىن كورىنىستەردە پسيحولوگيزم باسىم. تۇلعاارالىق قاقتىعىستار قويۋ، بوياۋى قانىق درامانى قۇرايدى. ەرمۇحان بەكماحانوۆتى رەجيسسەر كەڭەس داۋىرىندە ۇلتتىق مۇرات ءۇشىن كۇرەسكەن، شىندىق جولىندا تەپەرىش كورگەن بارشا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ جيىنتىق وبرازى رەتىندە كورسەتە بىلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە تاريحشى- عالىمنىڭ تۇلعالىق سيپاتتارىن دا ءدوپ باسقان.
ە. بەكماحانوۆتى جارى حاليما اپايدىڭ: «ول مادەنيەتتى، زيالى، سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ناعىز سەرى بولاتىن» دەپ سيپاتتاعانىن ەستىگەنىمىز بار. بەرىك ايتجانوۆ تۇپ- تۋرا سول، حاليما جەڭگەي سيپاتتاعان بەكماحانوۆتى ءتىرىلتتى. زيالى ازاماتتى سومداۋ باقىتى - زيالى ويىن مانەرىن ءتاۋىر كورەتىن اكتەرگە بۇيىرعانى قۋانتتى. حاليما بەكماحانوۆانىڭ ءرولى ق. مۇحامەدجانوۆاعا تاپسىرىلىپتى. اكتەر دەگەنىڭىز رەجيسسەردىڭ قولىنداعى ەرمەكساز ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى. ارينە، قارلىعاش مۇندا دا فاريدا ءشارىپوۆا ەمەس، ءبىراق "ۆەس مير ۋ ناشيح نوگ" سياقتى ارزان فيلمدەردەگى قارلىعاش قانداي، "اماناتتاعى" قارلىعاش قانداي - ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. ۇ ق ق قىزمەتكەرى بولات بۋچين رولىندەگى ءازيز بەيشەناليەۆ ناعىز كاسىپقوي اكتەر، ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى ەكەنىن دالەلدەدى.
ونىڭ كەيىپكەرى قۇددى ءبىر "ماستەر مەن مارگاريتادان" شىعا كەلگەن سيقىرلى مىسىق سياقتى. كۇتپەگەن جەردەن پايدا بولادى، دىبىسسىز قوزعالادى، كۇلىپ وتىرىپ كۇل- تالقانىڭدى شىعارادى. "بەسسلاۆنىە ۋبليۋدكي" فيلمىندەگى كريستوف ۆالتسپەن يىق تىرەستىرمەسە دە، سول ىڭعايدا شەشىلگەن ءساتتى وبراز ەكەنىن ايتا كەتۋ پارىزىمىز. ءتىپتى ەپيزودتىق كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر عانا ءسوز، ءبىر عانا قيمىلىنان ءبۇتىن مىنەزدەمەسى ايقىندالىپ جاتاتىنى ۇنامدى. ەكىنشى پلانداعى رولدەردەن گۇلشات تۇتوۆا مەن ايجۇلدىز ادايبەكوۆا ەستە قالدى. سوسىن، ارينە، حاديشا اداموۆنا رولىندەگى شىنار جەڭىس قىزىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ «يۆان تيموفەيەۆيچ!» دەپ ءبىر داۋىستاعانى- اق جەتكىلىكتى. كەيىپكەردىڭ كىم ەكەنى، قانداي ەكەنى باسىنان باقايىنا دەيىن تۇسىنىكتى.
سول سياقتى، بىرنەشە شتريحتان كەڭەستىك داۋىردەگى تيپتىك بەينەلەر تۇلعالانىپ شىعا كەلدى. ول - ۇستازىن ساتىپ، ۇيىنە كىرىپ الاتىن جاپپار، ول - ءسوتسياليزمدى قىزعىشتاي قورىسا دا، تۇبىندە يتجەككەنگە ايدالعان پروفەسسور، ول باتىر بالا بولاتبەك تۋرالى پوەما جازۋدى دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن ەرلىك سانايتىن اقىن، نەمەسە تاريحشىلاردى قىزىلكەڭىردەك قىلىپ قويىپ، ميىعىنان كۇلەتىن مىسىقمۇرت چەكيست.. . كىمنىڭ سويىلىن سوعىپ جاتقانىن وزدەرى بىلمەيتىن، ارىز جازعىش كورسوقىرلار... سول كەيىپكەرلەر ارقىلى رەجيسسەر ءداۋىر شىندىعىن اياۋسىز دا بارىنشا ءادىل كورسەتتى عوي دەپ ويلايمىز. «جەلپىلدەگەن تۇڭلىگىمدى كەسىپ- كەسىپ ۇلتاراق ەتتى. ەلپىلدەگەن كوڭىلىمدى كوسىپ- كوسىپ كۇلپارا ەتتى» دەۋشى ەدى تەمىرحان مەدەتبەك، "كوك تۇرىكتەر سارىنىندا". ورىس باسقىنشىلىعىنىڭ، ورىس وتارشىلدىعىنىڭ ەڭ ۇلكەن زاردابى - كوزگە كورىنەتىن، سىرتقى مادەنيەتتى جويعانى ەمەس، كوزگە كورىنبەيتىن، ىشكى مادەنيەتتى جويعانى. ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ ءفيلمى، الاساپىران داۋىردە بۇزىلعان حالىقتىڭ نيەت ساپاسى، جۇرەك ساپاسى تۋرالى.
ايتپاقشى، ەرمۇحاننىڭ ۇيىنە زاتتارىن كوشىرىپ جاتقان جاپپاردىڭ ايناسىن كورسەتەدى. جانە سول ايناعانا قاراعان قاندەننىڭ ءۇرىپ تۇراتىن كورىنىسى بار. «ايناداعى ءوز بەينەسىن تانىماعان ءيت - ۇرەدى. ءبىز دە ءوز- ءوزىمىزدى جاتسىنىپ كەلە جاتقان سورماڭداي حالىقپىز». باستان- اياق فيلمنىڭ لەيتومتيۆى بولعان بۇل اللەگوريانىڭ قازىرگى كۇنگە دە قاتىسى جوق ەمەس. «وزبەك، تاجىك، تۇرىكمەن، نەمەسە كاۆكازدىقتاردىڭ حاندارى مەن بەكتەرى قاشان دا جاسامپاز، ىلگەرشىل، حالىق قامقورشىسى بوپ كەلەدى. ال سەندەردىڭ حاندارىڭ شەتىنەن قاندى قول قاراقشى، بەكتەرىڭ باستان اياق باسكەسەر. وزدەرىڭ وسى ماسقارانى قىزىلكەڭىردەك بولىپ دالەلدەيسىڭدەر» دەيدى بەكماحانوۆتىڭ پەتەربۋرگتەگى ارىپتەسى.
نەگە ءبىز بۇگىنگە دەيىن شوقايدى، قۇنانبايدى اقتاپ الۋعا ءماجبۇرمىز؟ ويتكەنى ماسەلە وزگەدە عانا ەمەس، وزىمىزدە. بىزگە تاريحىمىزدى بوتەندەردەن ەمەس، وزىمىزدەن قورعاۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ جۇرەكتى قوزعاي وتىرىپ، ءوزى دە ازاپتانا وتىرىپ ءبىزدىڭ ءبىراز جاراقاتىمىزدىڭ بەتىن تىرناعان.
باستىسى، ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى يدەيانى جەتكىزدى. كىم ەكەنىمىزدى ەسكە ءتۇسىردى، ۇلتتىق سانا ءۇشىن كۇرەستىڭ ءالى دە ءجۇرىپ جاتقانىن ەسىمىزگە سالدى، جانە بولاشاقتى كورگىمىز كەلسە، تۇتاسۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بىزدىڭشە، بۇدان اسقان ۇستانىمنىڭ دا، يدەولوگيانىڭ دا كەرەگى جوق.
60-جىلداردا ءۇشىنشى كەيىپكەردىڭ لينياسى ءوربيدى. بۇل - بەكماحانوۆتى زەرتتەپ جۇرگەن جاس جۋرناليست رامازان دۋمان (ا. نۇرتايەۆ). ستالين ولگەن، بەكماحانوۆ اقتالعان، ءبىراق ول تۋرالى ءالى دە ايتۋعا بولمايدى. «لەنين جولى» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى عافەكە (د. اقمولدا) مەن شاكەنىڭ (س. ءابدىحالىقوۆ) اراسىنداعى اڭگىمەنىڭ اۋانىن قاراڭىز. ونى ءبىر بولمەگە قاماپ الىپ سويلەسەتىن ۇ ق ك قىزمەتكەرى مەن كابينەت يەسىن (ا. نايمانتايەۆ) قاراڭىز. ءالى دە ەكى شوقىپ ءبىر قارايتىن زامان، ءالى دە رامازاننىڭ قىر سوڭىنان قالمايتىن ءۇش ءارىپ بار. رامازان دا جالقى كەيىپكەر ەمەس، ورىستىڭ جەرتولەسىن جاعالاي ءجۇرىپ جەتىلگەن ءبىر بۋىننىڭ ورتاق تاعدىرىن انىق كورسەتىپ بەردى.
داۋسى تىم وعاشتاۋ ەستىلگەن كەلىنشەگى ەكەۋى ۆەلوسيپەدكە مىنگەسىپ الىپ، باعدارى بەلگىسىز بولاشاققا زۋلاپ بارادى...
فيلمدە بىرنەشە وبرازدار قايتالانادى. قىران، جىلان، الما. قىران مەن جىلان تۋرالى ايتتىق، ءبىراق المانى ىنجىلدىك ماعىناسىنا تەرەڭدەمەي، الپىسىنشى جىلدارداعى الماتىعا دەگەن ساعىنىش دەپ تۇسىندىك. كەنەسارى، بەكماحانوۆ، رامازان - ۇشەۋىن بىرىكتىرەتىن ءبىر قاسيەت بار. ول - جۇيەمەن كۇرەسۋ، اقيقات ءۇشىن، ۇلتتىق مۇرات ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋ. امانات ءۇشىن قۇرباندىققا بارۋ وڭاي بولماعان. ونى كەنەسارىنىڭ دا، ەرمۇحاننىڭ دا مىسالى كورسەتتى. ول جولدا ماقتا توسەلىپ جاتپايدى، ءبىراق تۇپتەپ كەلگەندە ءازيز ءومىرىڭدى ارناۋعا تۇراتىن جالعىز نارسە ۇلتتىق مۇرات قانا بولىپ شىعادى. باسقانىڭ ءبارى بايانسىز.
سوسىن، بۇل وتە وبەكتيۆتى فيلم. ويتكەنى پاتشالىق رەسەيدىكى وتارشىلدىق ساياسات بولعانىمەن، ورىستىڭ ءبارى دۇشپان ەمەس. ەسىڭىزگە تۇسىرسەڭىز، ءوز قانداستارى تالقىعا سالىپ جاتقاندا ەرمۇحاندى اقتايتىن دا، جاقتايتىن دا - ورىس عالىمدار.
ولاردىڭ اراسىندا دا ادىلەتسۇيگىش، تاريح پەن شىندىققا جاناشىر جاندار بولعان. مۇنى ءبىز بەكماحانوۆتىڭ لەنينگرادتاعى ارىپتەسى مەن جەتەكشىسى وبرازدارىنان كورەمىز. ال ەندى س. پوگوسيان سومدايتىن گەنەرال- گۋبەرناتورعا قاراڭىز. ءبىر عانا دەتال. تەمەكىسىنىڭ تۇقىلىن باسسۇيەك سيپاتتى كۇلسالعىشقا قاعادى.
وسىعان قاراپ- اق ونىڭ وكتەمدىگى مەن شوۆينيستىك بولمىسىن بايقايسىز. بەرىگە دەيىن ەۋروپالىقتار قارا ءناسىلدى حالىقتاردى ادام ەمەس، جانۋاردىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلداسا، بۇلاردا دا سونداي وكتەم پيعىل باسىم بولدى. ءپىلدىڭ سۇيەگىنەن ورىندىق جاساپ وتىرۋ، قولتىراۋىننىڭ تىسىنەن مونشاق جاساپ تاعۋ قانداي جاراسىمدى بولسا، ابوريگەندەردىڭ باسسۇيەگىنە تەمەكى تۇقىلىن سالۋ دا سونداي تابيعي نارسە ەدى. ءپىلدىڭ، نە قولتىراۋىننىڭ ارۋاعىنان قورقاتىنداي نە كورىنىپتى؟ ءدال سولاي، "ەڭ دامىعان" حالىقتاردا ابوريگەننىڭ دە جان- دۇنيەسى بولۋى مۇمكىن ەمەس، ونىڭ وبال- ساۋابى جوق دەگەن جابايى تۇسىنىك بولدى. گەنەرال- گۋبەرناتوردىڭ الدىندا مۋلياج جاتۋى دا مۇمكىن، ءبىراق سونى ءبىر ساتكە كورسەتۋدىڭ ءوزى ارماندا كەتكەن كەنەسارى بابامىزدى ەسكە تۇسىرەدى.
جانە جوعارىدا ايتقانداي، بۇل - ناعىز ينتەللەكتۋالدى فيلم. "اماناتتى" ءوز دەڭگەيىندە ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاق بولۋ ازدىق ەتەدى، ءبىلىمدى قازاق بولۋىڭ كەرەك. شوقان مەن دوستويەۆسكيدىڭ دوستىعى تۋرالى ءبىلۋ كەرەك، دوسمۇحامەدوۆ پەن الاش يدەياسىن ءسىڭىرۋ كەرەك، ەسەنيننىڭ ءومىرى مەن ولەڭىنەن حاباردار بولۋ كەرەك، روببەنتروپ پەن گيتلەر تەلەگراممالارىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن، ەڭ ازى شىرامىتۋ كەرەك.
«امانات» - «كوشپەندىلەر» مەن «مىڭ بالا» سياقتى جاھانعا جار سالىنىپ تۇسىرىلگەن جوق. ءبىراق ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋدە، نامىستى وياتىپ، باعداردى بايىپتاۋدا بۇل تۋىندى ەڭ ماسشتابتى جوبالاردان ارتىق بولماسا، ءبىر مىسقال كەم ەمەس. نارىمبەتوۆكە جالتىلداعان جارنامانىڭ دا، باسپا ءسوزدىڭ زەيىنى دە، «قازاقتى الەمگە تانىتام» دەگەن امبيتسيانىڭ دا كەرەگى بولعان جوق.
تىپ- تىنىش قانا ىزدەندى، بايىپپەن كينوسىن ءتۇسىردى جانە ماقساتىنا جەتتى. «امانات» - ناعىز ءبىز شولدەپ، سۋساپ وتىرعان، ءبىز ساعىنىپ، اڭساپ كۇتكەن كينو بولىپ شىقتى. كەيدە ويلايمىن، "اماناتتىڭ" كورەرمەن كوڭىلىنە قونا كەتۋى - (كوركەمدىك تابىستارىن بىلاي قويعاندا) تۇيسىگىمىزدى قوزعايتىن تاقىرىپتى كوتەرىپ، ارىمىز ۇناتقان كەيىپكەرلەرمەن كەزدەستىرۋىنەن شىعار؟ بولماشى كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان، جالپى العاندا شىعارما كوزىڭىزدى ايمالايدى، رەجيسسەرلىك شەشىمدەردەن ەستەتيكالىق ءلاززات الاسىز.
دەمەك، نەنى تۇسىرۋدە دە، قالاي تۇسىرۋدە دە نارىمبەتوۆ قاتەلەسپەدى. «امانات» - يدەيالىق قۇندىلىعى مەن كوركەمدىك قۇندىلىعى استاسقان، حاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان زەرگەرلىك جۇمىس ىسپەتتى: ينتەللەكتۋالدى، شىنشىل، ءادىل، كاسىبي جانە دە كوركەم ورىندالعان تۋىندى بولىپ شىقتى. مۇندا رەجيسسەرلىك شەشىمدەر، وپەراتورلىق ونەر، سۋرەتشىنىڭ جۇمىسى، مونتاجى مەن مۋزىكاسى، اكتەرلەردىڭ ويىنى، قىسقاسى (گريمنەن باسقاسىنىڭ) ءبارى (بەرىلگەن مۇمكىندىكتەر شەڭبەرىندە) ەڭ جوعارى دەڭگەيدە ورىندالعان.
ءبىز جاستار نە بەرەدى دەپ ەلەڭدەپ جۇرگەندە، نارىمبەتوۆ تاجىريبە مەن ناعىز كينوگەرلىك مادەنيەتتىڭ نە ەكەنىن كورسەتىپ كەتتى. ادەتتە كينوداعى يدەولوگيا تۋرالى كوپ ايتامىز، جانە كوپشىلىك ونى «كوشباسشى جولى» مەن «رادي بۋدۋشەگو» دەپ قابىلدايتىن سياقتى. جوق. يدەولوگيا دەگەن - كاسىبي دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن «امانات» جانە سول دەڭگەيگە جەتە الماعانىمەن، قالعىپ بارا جاتقان رۋحتى ءبىر سەرپىلتكەن «مىڭ بالا».
بىزگە قاق شەكەدەن ۇراتىن «نۇروتانشىل» كينونىڭ قانشالىقتى كەرەك ەكەنىن بىلمەيمىن. ويسىز، ەستەتيكاسىز، تالعامسىز، تالانتسىز جاسالىپ جاتقان "كوممەرتسيالىق" كينولاردىڭ دا قانشالىقتى كەرەكتىگىن ايتا المايمىن. ءبىراق ءبىر كەرەك بولسا، وسىنداي ۇلتتىق يدەيانى سىڭىرەتىن تۋىندىلار كەرەك.
جۋرناليست ءمادي ماناتبەك فيلمنىڭ پرەمەراسىنان كەيىن: "بۇل فيلمدى بارلىق مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتتەردە، مەكەمەلەردە، مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردا، قىسقاسى كورسەتە الاتىن جەرىمىزدىڭ بارىندە كورسەتۋ كەرەك. كينوتەاتردا پروكات ءبىر اپتا بولسا، بۇل فيلمگە ەكى اپتا بەرۋ كەرەك، كينونىڭ بيلەتتەرى مىڭ تەڭگە بولسا، بۇل فيلمگە بەس ءجۇز تەڭگە قويۋ كەرەك، ءبىراق بارىنشا، نەعۇرلىم كوپ قازاقتىڭ كورۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك" دەگەن بولاتىن.
ءبىز بۇل سوزدەرمەن تولىقتاي كەلىسەمىز. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ فيلمنىڭ پرەمەراسىندا: «بۇرىن مەن تاريح دەگەن - مەكتەپتەگى ءپان دەپ قارايتىن ەدىم، «بەكماحانوۆ ىسىمەن» تانىسقاننان كەيىن تاريح دەگەن - ءبىزدىڭ وزەگىمىز، بولمىسىمىزدىڭ نەگىزى ەكەنىنە كوزىم جەتتى» دەدى.
«امانات» قاراپايىم كورەرمەننىڭ كوزقاراسىن دا ءدال سولاي وزگەرتۋگە قاۋقارلى فيلم. جانە سولاي بولادى عوي دەپ ۇمىتتەنەمىز. سەبەبى ماسشتابى جاعىنان، تاقىرىبى، كوتەرگەن يدەيالىق جۇگى جاعىنان "امانات" نارىمبەتوۆتىڭ فيلموگرافياسىنا عانا ەمەس، كۇللى قازاق كينوسىنىڭ قورىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا دەپ قابىلدادىق.
ءاسيا باعداۋلەت قىزى
