قانمەن جازىلعان كىتاپ: گەنەرال پانفيلوۆتىڭ قازاسى
قازاقپارات حالىقارالىق اگەنتتىگى بۇدان بۇرىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنعان بولاتىن. شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان-تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك-جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق.
***
ديۆيزيا شتابىنا دەيىن ون بەس كيلومەتر جەر قالعان ەدى. ءبىز ءتورت تاۋلىك بويى جول جۇردىك، اشپىز. مەن كوۆاليەۆتەن ءبىزدى تاماقتاندىرۋىن ءوتىندىم. ول تالعاجاۋ ەتەر ەشتەڭە تاۋىپ بەرە المادى. ءبىر ادامدى تاماقتاندىرۋدىڭ ءجونى بولەك، ول باتالون ەمەس. راس، باتالونىمنىڭ قاتارى سيرەپ-اق قالعان ەدى، سوندا دا ونى تاماقتاندىرۋ قيىنعا سوقتى.
اياز قاتتى، اشتىق جانعا ودان دا قاتتى باتىپ بارادى. اياق- قولىڭنىڭ توڭعانىنا ءتوزىپ باعۋعا بولادى، ال قۇرساعىڭنىڭ توڭعانى ءتىپتى جامان ەكەن. ءجۇرىپ بارا جاتقاندا ونشا ەمەس، ال توقتاپ تۇرعاندا بۇكىل اعزاڭ، اسىرەسە، ىشكى الەمىڭ مۇزعا اينالعانداي سەزىنەسىڭ. وتىز بەس گرادۋستىق ايازعا، اشتىققا قاراماي، جاۋىنگەرلەرىمدى ساپقا تۇرعىزىپ، «جينالىس» وتكىزدىم.
باتالونىمدى جىگەرلەندىرگىم كەلدى. ەڭ الدىمەن گەنەرال پانفيلوۆتىڭ اتىنان (گەنەرالدىڭ قايتىس بولعان قايعىلى، قارالى حاباردى سولداتتارىمنان جاسىرىپ قالدىم) جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداعاندارى ءۇشىن العىس ايتتىم. ءبىزدىڭ ءىس- ارەكەتىمىزگە كوماندوۆانيەنىڭ ريزا ەكەنىن مالىمدەپ، ءبارىن قورشاۋدان ءساتتى شىعا بىلگەندەرىمەن قۇتتىقتادىم. ديۆيزيامىزدىڭ گۆارديالىق ديۆيزيا اتانعانىن، قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالعانىن، راحيموۆ پەن فيليمونوۆقا اعا لەيتەنانت اتاعى بەرىلگەنىن مالىمدەدىم. ءسوزىمدى اياقتاي كەلىپ:
- ديۆيزياداعىلار ءبىزدى مەرت بولدى دەپ ويلاپتى، - دەدىم. - بۇل جەردەن ديۆيزيامىزدىڭ شتابى ون بەس شاقىرىم قاشىقتا ەكەن. كانە، جولداستار، كىشكەنە تارتۋ ازىرلەيىك، ءوزىمىزدىڭ ءتىرى ەكەنىمىزدى دالەلدەپ، شتابقا دا بارالىق.
- باستاڭىز، جولداس كومبات، دالەلدەيمىز، - دەستى جاۋىنگەرلەرىم. جۇزدەرىنەن، ۇندەرىنەن ولاردىڭ قۋانىش سەزىمىن وقىپ، بىرگە تولقىدىم. وسى ساتتە قاتتى قالجىراپ شارشاعاندىقتىڭ، وزەكتى جايلاعان اشتىقتىڭ قايدا كەتكەنىن ءبىلۋ قيىن ەدى، ءبارىمىز دە تىڭ، كۇشتى، ءتىپتى تويا تاماقتانعانداي كۇيگە تۇستىك. ءبارى جاۋ قورشاۋىندا ولدىگە سانالعان، ءبىراق ءوز ادامدارىنا امان قوسىلعان ءارى جوعارىداعى سوزدەرگە جان دۇنيەلەرى تولقي تەبىرەنگەن سولداتتار قۋانىش پەن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنىپ، قاجىپ، شارشاعاندارىن، ايازعا توڭىپ، اشىققاندارىن ءبىرجولا ۇمىتتى.
ساپتان حاسانوۆ شىعىپ، مەنىڭ اتىما بىرنەشە ماقتاۋ سوزدەر ايتىپ، نەمىستىڭ ون ەسە ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن ءدۇربىسىن ۇسىندى. ودان كەيىن فيليمونوۆ كەزەك الىپ، مەنى جاۋىنگەرلەر جانە روتا اتىنان قۇتتىقتاپ، ماعان نەمىس پيستولەتىن تابىس ەتتى. ارينە، مۇنىڭ ءبارى مەرەيىمدى ءبىر كوتەرىپ، كوڭىلىمدى جادىراتىپ تاستادى.
وسى ساتتە سۇلۋ، كوك كوزدى، ورتا بويلى ۋكراين جىگىتى گريتسكو پروتسەنكو ساپتىڭ الدىنا شىقتى دا، قولىن كوتەرىپ ماعان قىسىلىڭقىراي بىلاي دەدى:
- جولداس اعا لەيتەنانت، ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىز؟
- سويلە، گريتسكو. بەرى كەل.
پروتسەنكو قوبالجىعان كۇيى ورتاعا كەلدى. العاشقى ءسوزىن كىبىرتىكتەپ، شاشىراڭقى باستاعانىمەن، سۇلۋ دا قاراپايىم سويلەدى. ول باستان وتكەرگەن قيىن كۇندەرگە، بەس قورشاۋدا قالىپ، امان شىققانىمىزعا، جيىرما جەتى ۇرىستى اۋىر جاعدايدا وتكىزگەنىمىزگە توقتالىپ، مەنىڭ اتىما بىرنەشە ماقتاۋ سوزدەر ايتتى. مەنى ۋكراينشا «باتكو» دەپ اتاپ، ءسوزىن بىلاي اياقتادى.
- ءسىز، ءبىزدىڭ باتكومىزسىز. مىنا ساعاتتى نەمىس مايورىنىڭ قولىنان شەشىپ الدىم. ءسىز «اتىڭىزدار» دەپ بۇيرىق بەرگەنىڭىزدە، مەن ونى اتىپ ولتىرگەن ەدىم. مىنە، دوكۋمەنتتەرى. مۇنىڭ ءبارىن ءوز دوستارىمنىڭ الدىندا سىزگە تابىس ەتەمىن... ساپتاعىلار پروتسەنكو جولداسقا كوزدەرىمەن سۇيسىنە، سەنىم ارتا قارادى. مۇنى ول دا، مەن دە، موسكۆا ءتۇبىنىڭ سىڭسىعان ورمانىنىڭ ايازدى قۇشاعىنداعى ءبارىمىز دە سەزدىك. مەن ونىڭ سىيلىقتارىن قابىل الىپ، ءبىرىنشى روتانىڭ كومانديرىنە:
- ءبىرىنشى روتانىڭ كومانديرى، جولداس پروتسەنكو قالاي سوعىستى؟ جۇرتقا بايان ەتىڭىز، - دەدىم.
- جارايدى، جولداس كومبات، جارايدى، - دەپ اتا لەيتەنانت فيليمونوۆ سويلەپ كەتتى.
- تۇسىنىكتى، گريتسكو، - دەدىم مەن وعان بۇرىلا قاراپ. - بىلاي بولسىن: دوكۋمەنتتەردى مەن الايىن، التىن ساعات وزىڭدە قالسىن. بۇل ساعان بەسىنشى قورشاۋدى بۇزىپ شىققانىمىز جانە جيىرما جەتى اۋىر ۇرىس، ءارى باتالونىمىزدىڭ مىنا اياز قۇشاعىنداعى «جينالىسى» تۋرالى ەسكەرتكىش بولسىن... ساعاتتى قىزارىڭقىراي، قىسىلا العانىمەن، ءبىر مينۋتتاي ويلانىپ تۇرىپ، باتالوننىڭ قول سوققان قوشامەتىنە بولەنە ماعان ساعاتتى قايتا ۇسىندى.
- جوق، باتكو، ءسىز الىڭىز. مۇنىڭ ماعان كەرەگى جوق. سىزگە دەگەن سىيلىعىم بولسىن.
- سەنىڭ ماعان سىيلىعىڭ - جاقسى سوعىسقانىڭ. سول ءۇشىن ساعان راحمەت. ال مىنا ساعاتتى بىلاي تاعىپ ءجۇر، - دەپ بىلەگىنە تاقتىم.
- جاۋدى ءبىرجولا جەڭگەن سوڭ، ەگەر وزىڭە كەرەك بولماسا، سۇيگەن قىزىڭا سىيلايسىڭ.
باتالون دۋ كۇلدى. پروتسەنكو قىسىلا ءتۇسىپ:
- ۋ مەنە دىۆچينى نەماە، ناشە ۆوني مينە زداليس، - دەدى ۋكراينشالاپ (زالدا كۇلكى). باتالون تاعى كۇلدى.
- جوق، جوق، باۋىرىم، - دەدىم مەن وعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ.
- ەگەر سۇيگەن قىزىڭ جوق بولسا، تابۋعا ءتيىسسىڭ. مۇنىڭ قالاي؟.. ءبىز سۇيكىمدى قارا كوز قىزدار ءۇشىن سوعىسپاي، كىم ءۇشىن سوعىسىپ ءجۇرمىز؟! - دەپ جالعاستىردىم اڭگىمەمدى. ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ەركەك - دىڭگەك، ايەل - گۇل. دىڭگەك جاپىراقسىز، گۇلسىز، ورىسشا ايتقاندا «سۋشنياك»، قازاقشا ايتقاندا «قۋ باس» دەگەن ءسوز. ايەل - قۇنارلى توپىراق، وندا ادامزات ءدانى ءوسىپ، جەتىلەدى. سەنى مەن ءبىز سول ءداننىڭ «جەمىسىمىز» ءارى جامان «جەمىسى» ەمەس سياقتىمىز. جاۋىنگەرلەرىم دە، گريتسكو دا كۇلدى.
- ايەلسىز، باۋىرىم، ادامزات «جەمىسى» ەشقاشان دا بولمايدى. ايەل - بىزگە انا، جار، ايەل، ءبىزدىڭ سۇيىكتى بالالارىمىزدىڭ اناسى، ال سوعىستا ولاردىڭ كەيبىرى ءبىزدىڭ جاۋىنگەر سەرىگىمىز. ەندەشە، گريتسكو، ولاردى ۇرىستا ۇمىتۋعا مۇلدە بولمايدى... ال، جارايدى، بار، ساعاتىڭدى تاعىپ ءجۇرىپ، شايقاس، باۋىرىم. سوعىس بىتكەن سوڭ، ءوزىڭ ساعاتىڭدى سىيلايتىن قىزىڭدى ءاردايىم ەسىڭدە ۇستا...
ءبىز قوزعالىپ ديۆيزيامىزدىڭ شتابىنا باردىق. پولكوۆنيك شەلۋدكو ديۆيزيا كومانديرى بولىپتى. شتابقا ەندىم. سىزدەر كومانديردىڭ داڭقى ارتىپ تانىمال بولعان سايىن ونى ەلدىڭ وتە سۇيە تۇسەتىنىن، ال ودان قاپىدا ايىرىلعاندا جۇمىستان بەرەكە قاشاتىنىن بىلەرسىزدەر. مۇنى مەن ديۆيزياما كەلگەندە بىردەن اڭعاردىم. ارى- بەرى ساپىرىلىسقان جۇرت، بوس سەندەلىس.
ديۆيزيا شتابىنىڭ باستىعى دا جاڭارىپتى. قىسقاسى، مەن ءوز ديۆيزيامنىڭ شتابىن تانىماي قالدىم. شتابتا ماعان پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆ باتالونىمنىڭ اۋىر، قاتەرلى جاعدايعا ۇشىراعانىن پانفيلوۆ ءبىلىپ، پولكوۆنيك كاپروۆقا قايتكەن كۇندە دە ءبىزدى ىزدەپ تابۋدى، اجال تىرناعىنان قۇتقارۋدى بۇيىرعانىن، سول سەبەپتى ماترەنينو مەن گوريۋنى اۋدانىنداعى جاۋ تىلىنا ءبىر روتانىڭ جىبەرىلگەنىن مالىمدەدى.
مۇنى ايتىپ تۇرعانداعى ماقساتىم گەنەرال پانفيلوۆتىڭ جەكە تۇلعاسىنا تاعى دا ءبىر زەر سالۋ ەدى. باتالوننىڭ اۋىر، قاتەرلى جاعدايعا ۇشىراعانىن بىلگەن ول ءبىزدى ىزدەۋگە، كومەكتەسۋگە ءوزى ارالاسىپ، تاپسىرما بەرەدى. بۇل ءوز ادامدارىن قيىن ساتتە دە ۇمىتپاعان پانفيلوۆتىڭ قانداي كىسى، قانداي گەنەرال بولعانىن ايگىلەي تۇسسە كەرەك. ديۆيزيا شتابى ارحيۆىندە پانفيلوۆتىڭ ارنايى جازىلعان حاتتارى، جارلىقتارى، تاپسىرمالارى ساقتاۋلى...
شتابقا كەلىسىمەن مەن ۇرىس بارىسى تۋرالى راپورت جازۋعا بۇيرىق الدىم. سونداعى راپورتىم، پانفيلوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان زاپيسكاسىمەن بىرگە (ونى مەن اقىماقتىعىمنان ديۆيزيا شتابىنا وتكىزگەن ەدىم) 8-گۆارديالىق ديۆيزيا ارحيۆىندە ساقتاۋلى. جوعارىداعى زاپيسكىدە «17- نويابر، تۇنگى ساعات ەكى. مومىش ۇلى جولداس، ءسىزدىڭ مالىمدەمەڭىزدى الدىم. ءىس- ارەكەتتەرىڭىزگە ءبارى ريزا. تابىس تىلەيمىن. بارلىق جاۋىنگەرلەرگە مەنىڭ ىزگى نيەتتەستىگىمدى جەتكىزىڭىز».
بۇل زاپيسكا مەنىڭ بلوكنوتىمنىڭ اراسىندا كەزدەيسوق ساقتالىپ قالعان ەدى، ونى ديۆيزيا شتابىنا وتكىزدىم. زاپيسكانىڭ اياق جاعىندا گەنەرال جاعدايىمىز بەن باتالونداردىڭ ورنالاسۋى، كۇشتەردىڭ ءبولىنۋى تۋرالى جازعان. بۇل دوكۋمەنت تە ۇرىس كەزىندە باتالون كومانديرىنە نەمەسە اعا لەيتەنانتقا زاپيسكا جازۋعا ۋاقىت تابا بىلگەن گەنەرالدىڭ كىم ەكەنىن تانىتا تۇسسە كەرەك.
راپورتىمدى ءوز بولمەسىندە ۇيىقتاپ جاتقان شەلۋدكونىڭ اديۋتانتىنا اپارىپ بەردىم. ديۆيزيا كومانديرى مەنىڭ ايازعا توڭعان، اش باتالونىمدى تاماقتاندىرمادى. پولكوۆنيك شەلۋدكو راپورتىمدى وقىعان سوڭ 16 كيلومەتر جەردەگى پولك كومانديرى ەليننىڭ قاراماعىنا بارۋىمدى بۇيىردى. مەن راپورت جازىپ، بۇيرىق العانىمشا، جاۋىنگەرلەرىم ورمان ىشىندە ايازعا توڭىپ، اشتان- اش تۇردى. بىزگە ەسكى تانىستارىمىز كومەكتەستى...
گريتسكو ساعاتىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى تاريح ءۇشىن تۇككە تۇرعىسىز بولعانىمەن، سىزدەرگە قىزىق كورىنۋى مۇمكىن (زالدا كۇلكى)... 1941-جىلدىڭ 7- دەكابرى (مەن بۇل كەزدە پولك كومانديرى بولاتىنمىن). مۇنىڭ الدىندا عانا پولك ۇزدىكسىز 18 ساعات سوعىسقان ەدى. مەن كوماندالىق پۋنكتتە جارالانىپ جاتقان ەدىم.
- جولداس اعا لەيتەنانت، - دەدى فەلدشەر ماعان كەلىپ. - اۋىر جارالانعان جاۋىنگەر پروتسەنكو سىزبەن ديدارلاسۋدى ءۇزىلدى- كەسىلدى تالاپ ەتەدى. «باتكونى كورمەي ولگىم جوق» دەيدى... دارىگەرلەردىڭ رۇقسات ەتپەگەنىنە قاراماي مەن دالالىق دارىگەرلىك جاردەم پۋنكتىنە باردىم. پروتسەنكو قارنىنان اۋىر جارالانعان ەكەن.
- باتكو، - دەدى ول قينالا ءۇن قاتىپ. - ءسىز كەلدىڭىز بە؟ ۋ مەني دو ۆاس ديلو ەست. - سويلە ەرىم، گريتسكو. - باس جاعىنا تاياۋ ورىنعا وتىردىم. - سويلە، باۋىرىم.
ول سول قولىنان ساعاتىن شەشىپ الىپ، بىلاي دەدى:
- مەنىڭ نيناجانىمدى ءسىز ءبارىبىر تابا المايسىز، ول جاۋ تۇتقىنىندا. الىڭىز، باتەنكو، ءسىز بۇل ساعاتتى ءوز ۇلتىڭىزدىڭ نينا ەسىمدى قىزىنا، تەك اقىلدى قىزىنا سىيلاڭىز. مەن ۇرىستا ءجۇرىپ ءسىزدى، ءسىزدىڭ حالقىڭىزدى سۇيگەن ەدىم... ول قىزعا بۇل ۋكراين پەرزەنتى گريتسكو پروتسەنكونىڭ سىيلىعى دەپ ايتىڭىز... مەن ەندى بۇل دۇنيەلىك ەمەسپىن...
گريتسكو وسيەت ءسوزىن اياقتاي الماي كوز جۇمدى. تۇرعانداردىڭ ءبارى ەڭىرەپ جىلادى. مەن گريتسكونىڭ سول ساعاتىن ءۇش مايدان دالاسىندا وتكەن الپىس- جەتپىس ۇرىسقا قاتىسىپ، وق پەن وتتان امان الىپ ءوتتىم... نينا اتتى اقىلدى قازاق قىزىن ىزدەدىم. ماعان كەلگەن حاتتاردا جانە تانىستارىمنىڭ اراسىندا ونداي ەسىم كەزدەسپەدى. قىستىگۇنى سەنەن جىلى لەبىزدى وتە ويلى حات الدىم. حات سوڭىن سەن ۇلكەن ن. ءارپىن قويىپ اياقتاپسىڭ. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، مەن سەنىڭ شىن ەسىمىڭدى نينا دەپ وقىدىم.
- تابىلدى! تابىلدى!- دەپ ەسىم شىعا قۋانعاننان جەرتولەدە ايقايلاپ جىبەرىپپىن. - گريتسكونىڭ نيناسى تابىلدى...
قۇرمانبەك ساعىندىقوۆ الماتىعا اتتانعاندا، گريتسكونىڭ ساعاتىن تابىس ەت دەپ ساعان بەرىپ جىبەردىم، گريتسكونىڭ اماناتىن ورىنداعانىما يىعىمنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي جەڭىلدەنىپ قالدىم.
- سودان كەيىن نە بولدى؟! نە بولدى دەسەڭىزشى؟! (بۇلاي قايتالاپ تۇرعانىما تاڭدانباڭىزدار، مەن ايقايلاپ تۇرمىن). العىس ورنىنا مەنىڭ الدىمدا اقىماق تەڭەۋگە، ۋعا تولى حات جاتىر: «سەنىڭ سىيلىعىڭدى تابىس ەتكەنىمدە ن... سىقىلىقتاي، قىلىمسىنىپ، كەكەتە كۇلىپ: «الدە قاي ولگەن نەمىستىڭ قولىنان شەشىپ الدى ەكەن؟» - دەدى.
و، كىسىلىكتەن، ادامگەرشىلىكتەن جۇرداي نەمە، مەن سەنىڭ مۇلدە ەسۋاستانىپ ۇلگەرگەنىڭدى بىلمەپ ەدىم. ولگەن جاۋدان الىنعان قارۋ-جاراق، دوكۋمەنتتەر، باعالى زاتتار توناۋشىلىقتىڭ ەمەس، جەڭىستىڭ جەمىسى ەكەنىن سەن قالايشا تۇسىنبەگەنسىڭ؟!. ساعاتتى ساعان ۇسىنا وتىرىپ، اقىلدى قازاق قىزى نيناعا سىيلادىم دەپ ويلاپ ەدىم... ءادىلىن ايتىپ، مويىندار بولسام، گريتسكونىڭ ارۋاعى الدىندا ءجۇزىم قىزارىپ، وت بوپ جانعانداي. الگى اقىماق ن... تا جازعان حاتىم وسىلاي اياقتالدى. گريتسكو ساعاتىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى وسىنداي.
ۆ. سترويەۆا: بۇل ناعىز نوۆەللا عوي!
ب. مومىش ۇلى: بۇل ناعىز بولعان جاي، ناعىز اشى شىندىق. مەن نوۆەللالار جازبايتىن اداممىن.
* * *
مىنا ءبىر جايعا ەرەكشە توقتالا كەتەيىن. بىردە مەن گەنەرال پانفيلوۆقا پولك قاراماعىنان الىنىپ، دەربەس قيمىل جاساۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ءوز باتالونىمنىڭ جاۋىنگەرلىك جورىق جولدارىن تۇگەل ايتىپ بەردىم، اڭگىمەمە قاتتى ەلىگىپ قىزىعىپ قالسا كەرەك.
- بۇل تاريح قوي! - دەدى ويلانا ءۇن قاتىپ. وسى جەردە ول مەنىڭ ءاربىر ەلەۋلى ۇرىستاردى ىلە ەگجەي-تەگجەيلى قاعازعا ءتۇسىرىپ، كۇندەلىك جازىپ جۇرەتىنىمدى ءبىلدى.
- قانشا داپتەر كۇندەلىك جازدىڭىز؟ - دەپ سۇرادى ول.
- كوپ، - دەپ جاۋاپ قايىردىم. - سىزگە جازعاندارىڭىزدى رەتكە، ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋگە قانشا ۋاقىت قاجەت بولادى؟
- ەكى اپتا ۋاقىت جەتەدى، - دەپ جاۋاپ بەردىم.
- ءسىز بۇعان ۇيالماڭىز، قازىر ماعان ايتىپ بەرگەندەي ەتىپ جازىڭىز... بۇل اڭگىمەنىڭ ءوزى گەنەرال پانفيلوۆتىڭ وتە تەرەڭ ويلايتىن پاراساتتى ادام ەكەنىن اڭعارتادى. ونىڭ تاپسىرۋى بويىنشا كۇن سايىن ءاربىر ۇرىستىڭ بارىسىن جازىپ وتىردىم. ءسويتىپ بۇرىنىراقتا جازىلعان قولجازبالارىمدى تارتىپكە كەلتىرۋگە كىرىسىپ كەتتىم. قولجازبامنىڭ كىرىسپە بولىمىندە «پالەنشەنىڭ يدەيالىق باسشىلىعىمەن باتالون مىنانداي، مىنانداي ەرلىك قيمىلدار جاسادى» دەگەن ءسوز جازىلمادى. مۇنى لوگۆينەنكو بايقاپ، وقىپ شىعىپ:
- جولداس لەيتەنانت، كەز كەلگەن رەلياتسيانىڭ (رەلياتسيا دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن ول كەزدە بىلمەيتىن ەدىم) جازىلۋ ەرەكشەلىگى بولادى، - دەپ ماعان ءار ءتۇرلى وسيەت، اقىل ايتا باستادى. بولمەنىڭ تۇكپىرىندە بوزجانوۆ وتىرعان. مىنە، ەندى لوگۆينەنكو اقىلدى ساۋساقتارىمەن ساناپ تىزە باستادى.
سەندەرگە ايتايىن، مىنانداي ساياسي جەتەكشى، بولماسا انا ءبىر كوماندير ەرلىكپەن قازا تاپتى.. . ونىڭ ويىنشا، ولگەندەردىڭ ءبارى ەرلىكپەن قازا بولعاندار دا، ال تىرىلەر باتىرلىقتىڭ ونەگەسىن كورسەتە الماعاندار بولىپ شىقتى. بوزجانوۆ قورقىنىشتىڭ نە ەكەنىن ءالى ءوز باسىنان وتكەرە قويماعان وفيتسەر ەدى. ءوز سولداتتارىمدى ماقتاي، ماداقتاي قويۋعا مەن دە ساراڭمىن.
مەن ونى ساپقا تۇرعان باتالوننىڭ الدىندا وسىلاي دەپ ايتقان ەدىم. كەيىننەن بوزجانوۆ عاجاپ ەرلىك جاساي ءبىلدى. سول بوزجانوۆ بولمەمدە پەتر لوگۆينەنكونىڭ سوعىستا قازا بولعانداردى باتىر دەپ ايتۋ كەرەك دەگەن قۇرعاق وسيەتىن ابدەن تىڭداپ-تىڭداپ قۇلاعى سارسىعان بولۋى كەرەك:
- مەن نەگە ءولىپ كەتپەدىم ەكەن! - دەدى. ونىڭ وسى ءسوزى ءومىر بويى جادىمنان شىقپايدى. ەگەر پەتر لوگۆينەنكو باسقا ادام بولسا، وندا بۇل ايتىلعان ءسوز ونىڭ وڭمەنىنە قادالعان وقتاي اسەر ەتكەن بولار ەدى، قارا جەرگە كىرىپ كەتەر ەدى... لوگۆينەنكو مەنىڭ جيىرما جەتى ۇرىس جونىندە جازىلعان قويىن داپتەرىمدى، باتالوننىڭ راحيموۆ جاساعان سىزبا كارتالارىن الىپ كەتتى، كەيىننەن ولاردى قايتارماي جوق قىلدى، بىزگە بۇل تۋرالى ءلام-ميم دەپ ءتىس جارمادى.
وكىنىشكە وراي پەتر لوگۆينەنكو سياقتى ادامدار ءبىزدىڭ ارامىزدا بىرەن-ساران ەمەس. ەگەر ادام ولسە نەمەسە جاراقاتتانعان بولسا، مۇنى ەرلىك ءىس دەپ ەسەپتەي المايمىن. ونىڭ ارۋاعىن، قازا بولعانداردىڭ ارۋاعىن قۇرمەتتەۋ، سىيلاۋ بۇل مۇلدە باسقا ماسەلە عوي، وتانىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن باقىتتى ءومىرى ءۇشىن شىبىن جانىن قيىپ، قانىن توككەن كەز كەلگەن جاۋىنگەرلەردى جوقتاپ قايعىرىپ، ەگىلەمىن، ءبىراق مەن سولداتتىڭ ءولىمىن نەمەسە جاراقات الۋىن ەرلىك، باتىرلىق دەپ ايتۋعا ۇيرەنگەن جان ەمەسپىن.
جۇزدەن استام ۇرىستارعا قاتىسىپ، بىردە-ءبىر جاراقات الماعان جاۋىنگەرلەرىم بار، ەگەر ولاردىڭ وق قاعارلارى بولسا، جاراقاتتانباعانىنا كىنالى ەمەس شىعار. سوندىقتان تالعار پولكىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءبىر جىل جانە ەكى جىلدىعىندا مەن زاقىمدانباعان، جاراقاتتانباعان بايىرعى تالعارلىقتاردى دا قىزىل جۇلدىز وردەنى مەن مەدالدارعا ۇسىندىم. ماعان كەيبىر كومانديرلەر:
- ولار نە جاراقاتتانباعان، زاقىمدانباعان، سوعىسقا قاتىستى دەيتىندەي ەمەس قوي، - دەدى.
- جاۋىنگەرلەرىمنىڭ اراسىندا الدىڭعى پوزيتسيادا بولىپ، جۇزدەگەن ۇرىسقا قاتىسقان ادامدار بار، بۇل - ولاردىڭ ەرلىگى، ال ەگەر ولارعا قاڭعىعان وق ءتيىپ جاراقاتتاماسا، مەرت ەتپەسە - وعان ولار كىنالى ەمەس، - دەپ جاۋاپ قايىردىم. ناگرادتالعان ادام مىندەتتى تۇردە جاراقات العان بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىم قالىپتاسىپ كەتكەن (كۇلكى)، جاۋىنگەردى ناگرادتاۋ ءۇشىن مىنەزدەمە جازۋعا تاپسىرما بەرسەڭ، كەيبىرەۋلەر:
- نە جازامىن، ونىڭ بەس مۇشەسى ساۋ عوي، - دەيدى شىمىرىكپەي. ال ءبىزدىڭ اسكەري تىلشىلەر بولسا، ۇنەمى بۇدان ۇلكەن ءبىر ەرلىك داستانىن ىزدەۋگە دايىن تۇرادى، ولار پانفيلوۆتىڭ قازاسى تۋرالى دا وسىلايشا تۇسىندىرمەك. شىن مانىندە جاعداي بىلاي بولعان. گەنەرال پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ شتابى گۋسەنوۆو دەريەۆنياسىندا بولاتىن. پانفيلوۆتىڭ جەكە ءوزى كەيدە مايدان شەبىنەن 200-300 مەتر جەرگە دەيىن بارىپ ارالاپ كورەتىن.
شتاب جاۋىنگەرلەر تۇرعان جەردەن ءارى جىلجىسا بولعانى، مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىنە جاعىمسىز اسەر ەتەدى دەپ گەنەرال ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن، وسىعان بايلانىستى پانفيلوۆتىڭ ءوزى دە كەيىن كەتپەيتىن، شتابقا دا سوڭعى ساتكە دەيىن كەيىن جىلجۋعا رۇقسات بەرمەيتىن.
ەندى مايدان شەبى جاقىنداي ءتۇسىپ، نەمىستەر ءبىزدىڭ اسكەرلەرگە تاياپ قالدى. گەنەرال جاعدايدى كوزبەن كورمەك بولىپ سىرتقا شىقتى. وسى كەزدە روتا كەلە جاتادى. گەنەرالدى بايقاپ قالعان كومانديرى لەزدە جاۋىنگەرلەرىن ساپقا تۇرعىزىپ، گەنەرالدىڭ الدىنان اسكەري سالەم بەرىپ وتپەك بولادى - جاۋ نىساناعا الىپ اتا باستايدى. پانفيلوۆ روتانىڭ اسكەري ساپ تۇزەپ كەلە جاتقانىن كورىپ كومانديرىنە ايقايلاپ:
- جولداس كوماندير، كورىپ تۇرسىز عوي، جاۋ اتىپ جاتىر، ىدىراڭدار، تاراڭدار... - دەيدى. ال اناۋ بولسا گەنەرالدىڭ ايتقانىن ۇقپاي قالادى. پانفيلوۆ قايتالاپ:
- تاراڭدار، قازىر ءبارىڭدى جايپاپ كەتەدى، بۇل جەر پاراد ەمەس؟ - دەيدى. وسى ساتتە 20 مەتردەي جەرگە كەلىپ مينا جارىلىپ، كىشكەنتاي جارىقشاعى پانفيلوۆتىڭ جۇرەگىنە قادالادى. كوپتەگەن تىلشىلەر: «وتان ءۇشىن، العا!» دەپ ونى ايقايلاپ ۇرىسقا باستاعانداي ەتىپ جازادى. ارينە، بۇل - وتىرىك. ولەر الدىندا گەنەرال جاۋىنگەرلەرىنىڭ جابىرقاڭقى جۇزدەرىن كورىپ «ءومىر سۇرەمىن!» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە عانا ءتىلى كەلگەن. جاۋىنگەرلەرىنىڭ ابىرجۋىن باسىپ جىگەرلەندىرمەك بولعان شىعار. باسقا سوزگە كەلە الماي كوز جۇمادى. پانفيلوۆتى ولەر الدىندا باسىن كوتەرىپ:
- ۋرا، جولداستار، العا! - دەگىزىپ جازۋدىڭ كىمگە كەرەگى بار؟ سوندىقتان قازىر باسپا ءسوز بەتىندە پانفيلوۆتىڭ قازا بولۋىنا بايلانىستى جازىلعان ماتەريالداردىڭ ءبارى وتىرىك دەپ ايتار ەدىم، مۇنىڭ ەشقانداي دا پايداسى جوق. بۇل جەردە، ارينە، ادام مەرت بولدى ەكەن، ونىڭ ويىن قالايدا جەتكىزۋ كەرەك دەگەن ىزگى نيەت ورىن العانى بەلگىلى.
ءبىراق مۇنداي نيەت بارىنەن بۇرىن ونىڭ سولدات ەكەنىن اشىپ بەرە المايدى. گەنەرالدىڭ ىستەگەن ىستەرىنىڭ ءبارى ەشبىر «ۋراسىز»، ونسىز دا قۇندى. جان ءتاسىلىم ەتەر ساتتە ەشبىر ادام ۇران تاستاي الماسى انىق. پانفيلوۆتىڭ قازاسى شىن مانىندە مەن ايتقانداعىداي بولعان. ەگەر ماعان سەنبەسەڭىزدەر، ارتيللەريا ديۆيزياسىنىڭ شىنشىل، ءادىل، مادەنيەتتى، ادال نيەتتى قولباسشىسى پولكوۆنيك ماركوۆ ۆيتالي يۆانوۆيچتەن سۇراۋلارىڭىزعا بولادى، ول پانفيلوۆ قايتىس بولعاندا باسى-قاسىندا بولعان ادام. پانفيلوۆتىڭ قىزى ۆالەنتينا يۆانوۆنا تۋرالى دا ايتا كەتەيىن. ۆالەنتينا وتە كورىكتى قىز، ءبىراق ول جونىندە دە الىپ-قاشتى كوپ اڭگىمە، قاۋەسەت تارالعانى سونشا، ونىڭ ۇياتتان ءجۇزى جانادى.
ول جونىندە ءارتۇرلى ويدان شىعارىلعان نارسەلەر ايتىلىپ، جازىلىپ تا ءجۇر. يناباتتى قىز مۇنداي قيىستىرىلعان اڭگىمەلەردەن جاۋىنگەر سەرىكتەرىنىڭ الدىندا ابدەن ۇيالىپ ءبىتتى. پانفيلوۆتىڭ قالاي قازا بولعانى جونىندە قىسقاشا ايتقاندا مەنىڭ بىلەتىن مالىمەتتەرىم وسى. پانفيلوۆ باتىرلىعىنىڭ ءمانى ونىڭ قايتىس بولۋىندا ەمەس، سىزدەرگە ايتىپ بەرگەن ەرلىك ىستەرىندە جاتىر.
ەرلىكتى ونىڭ مەرت بولۋىنان ىزدەمەي، ونىڭ وزىنەن ىزدەۋ كەرەك. گەنەرال تۇرعان جەردە دۇشپاننىڭ قارۋ-جاراق قويماسى جارىلىپتى دەگەن قاۋەسەت تە جالعان. ونىڭ قازا بولۋى كەزدەيسوق جاعدايعا بايلانىستى. سوعىستا مۇنداي عاجاپ كەزدەيسوق وقيعالار كەزدەسە بەرەدى. مىنانداي ءبىر جايدى ايتا كەتەيىن. جاۋىنگەرلەرىمنىڭ ءبىرى جارىلىستان ۇستىندەگى كيىمى جىرىم-جىرىمى شىعىپ، ءوزى جالاڭاش قالادى، ءبىراق دەنەسىنىڭ بىردە- ءبىر جەرىندە داق، جاراقات تۇسپەيدى، كونتۋزيا دا الماعان، نەبارى ازداپ قۇلاعى ءبىتىپ قالعان... ودان كەيىنگى ۇرىس قيمىلدارى بىلاي دامىدى. نوۆو-پوكروۆسكوەدە 1075-، 1073- جانە 1077-پولكتەر قورعانىس ۇرىستارىن جۇرگىزدى. كەسكىلەسكەن شايقاستار رىبۋشكي، ۋستينوۆو جانە نوۆو- پوكروۆسكوە دەريەۆنيالارى ءۇشىن جۇرگىزىلدى. پانفيلوۆتىڭ وي جوسپارى وسىلاي بولاتىن. ۇرىسقا پولكوۆنيك شەلۋدكو باسشىلىق ەتتى. تاپ وسى جەردە نەمىستەر ءۇش كۇن بويى توراپتى پۋنكتكە بۇعاۋلانىپ، جولى كەسىلىپ تاستالدى.
شىعارما ادەبي KZ پورتالىنان الىندى.
جالعاسى بار
