قانمەن جازىلعان كىتاپ: ادىلدىك ءاربىر سولدات موينىنا ۇنەمى تاعىپ جۇرۋگە ءتيىس بەينە ءبىر بويتۇمار سياقتى

قازاقپارات حالىقارالىق اگەنتتىگى بۇدان بۇرىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنعان بولاتىن. شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان-تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك-جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق. 

***

باۋىرجان مومىش ۇلى. پانفيلوۆتىڭ ەكىنشى باستى تاكتيكالىق وي-جوسپارى دۇشپاندى كەتىپ بارا جاتقان نەگىزگى باعىتىنان، موسكۆا باعىتىنان باسقا جاققا الاڭداتىپ، كۇشىن اۋدارىپ جىبەرۋ ەدى. سول سەبەپتى ول تاس جولدىڭ بىرەسە وڭ، بىرەسە سول جاعىنا ءوتىپ شەگىندى، ال دۇشپان بولسا ونىڭ ىزىنە وكشەلەپ تۇسۋگە ءماجبۇر بولدى.

ءسويتىپ بۇل مانيەۆردىڭ ماقساتى قالاي دا دۇشپاندى العا جىبەرمەي كىدىرتىپ ۇستاپ، ۋاقىتتى ۇتۋ بولاتىن... جاۋ باسىپ العان ماترەنينو دەريەۆنياسىنا دەيىن جەتىپ تاس جولدى قيىپ ءوتۋ ءۇشىن ۇرىس جۇرگىزدىك. ۇلكەن تاس جولدى كەسىپ وتەردەگى ەپيزودقا توقتالايىن. پانفيلوۆ نەمىستەردىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەرمەس ءۇشىن، بۇل تۇستاعى جولدى قيىپ، بوگەپ تاستادى، ال ءبىزدىڭ اسكەرلەر مىنا تۇستان، مىنا جەردەن وراعىتىپ ءوتتى (كارتادان كورسەتەدى).

پانفيلوۆ ءوزىنىڭ نەگىزگى پوزيتسياسىنا ورنىققان كەزدە، ول ۇلكەن جولعا ۇمتىلماي، ونى اينالىپ، وراعىتىپ ءوتىپ وتىردى. دۇشپان بولسا ۇلكەن جول بويىنداعى ءوزىنىڭ كۇشىنىڭ قالىپتى قاۋىپسىز قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزىل ارميا بولىمدەرىن 5-10 كيلومەترگە دەيىن كەيىن شەگىندىرۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى ايلا-تاسىلىمەن پانفيلوۆ دۇشپاننىڭ باعىتىن باسقا جاققا بۇرىپ، ونىڭ كۇشىن ىدىراتىپ، بولشەكتەپ جىبەردى، نەمىستەردىڭ ۋاقىت جاعىنان ۇتىلۋىنا اكەپ سوقتىردى.

ىزىنشە ىلگەرى ۇمتىلىپ، دۇشپاننىڭ جولىنا كەسە كولدەنەڭ تۇردى. وسى جەردە پانفيلوۆ «سەرىپپە» (سپيرال) دەپ اتالىنعان ءادىستى كەرەمەت قولدانا ءبىلدى. مەن مۇنى سەرىپپە دەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم - پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ موسكۆا تۇبىندە جۇرگىزگەن بارلىق ۇرىستارىندا ۇلكەن جولدان شىعىپ، دۇشپاندى سوڭىنان ىلەستىرىپ، ونى ون كيلومەتر جەرگە دەيىن وكشەلەتە الىپ كەتىپ، جولدى قيىپ تاستادى، سودان كەيىن قايتا ۇمتىلىپ، ونىڭ جولىن بوگەپ، ىزىنشە قايتا بۇرىلىپ كەتىپ وتىردى.

مۇنداي مانيەۆردى قولدانۋ دۇشپان كۇشىنىڭ ىدىراۋىنا، ءبىزدىڭ بولىمدەردىڭ قايتا ۇلكەن جولعا شىعۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى، بۇل ايلا-ءتاسىل جاۋدىڭ دىڭكەسىن قۇرتىپ، ابدەن تيتىقتاتتى. ءارى ۋاقىتتى ۇتۋعا مۇمكىندىك جاسادى. بۇل تاجىريبەنى قازىر كوپتەگەن گەنەرالدارىمىز بەن پولكوۆنيكتەرىمىز قولدانىپ ءجۇر. سوعىستان كەيىن بۇل «سەرىپپەنىڭ» - ۇرىس ءادىسىنىڭ سوعىس تاريحىنا ەنەتىنىنە، ونىڭ اۆتورى بولىپ پانفيلوۆ تانىلاتىنىنا كامىل سەنەمىن.

گولۋبتسوۆو، اۆدوتينو، ەفرەموۆو، امەلفينو دەريەۆنيالارى ماڭىندا ءبىزدىڭ بولىمدەرىمىز دۇشپانمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس جۇرگىزدى. مىنا جەردە 1077-پولكتىڭ ءبىرىنشى باتالونى، ال امەلفينودا - 1077-پولك بولدى. بۇل اۋدانداردا وتە شيەلەنىسكەن شايقاستار جۇرگىزىلدى، ۇرىس قيساپسىز قانتوگىسكە اينالدى. ستروكوۆو اۋدانىنداعى ۇرىس تۋرالى اڭگىمەلەگەن كەزىمدە، ون ءبىر ساپەردىڭ قازا تاپقان جەرىن ايتقان بولاتىنمىن...

وندا شايقاس جۇرگىزگەن نەگىزىنەن 1073- پولكتىڭ ءبىرىنشى باتالونى ەدى. باستى جول تورابىمەن العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەستى، جاۋدىڭ شوعىرلانعان كۇشى جول تورابىنىڭ وڭ قول جاعىندا بولاتىن. سوندىقتان باتالون قورشاۋدان شىعا وتىرىپ، ارتقا قاراي، ياعني سول جاققا شەگىنىپ، ماترەنينو دەريەۆنياسىنا دەيىن باردى. بۇل كەزدە قىزىل اسكەر، بولىمدەر تەمىر جولدىڭ وڭ جاق قاپتالىندا بولاتىن.

گوريۋنى قىستاعى جاۋ قولىنا قالدىرىلعان سوڭ، ۆولوكولامسك تاس جولى بويىمەن نەمىستەردىڭ لەكتەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇزدىكسىز العا جىلجىدى. كەنەت موتوتسيكل، ونىڭ ىزىنشە جەڭىل ماشينا، سولداتتار وتىرعان جۇك ماشينالارى كورىندى، ال بىزدەر جولدان جيىرما بەس- وتىز مەتردەي جەردە تۇرمىز. مەن جەڭىل جانە جۇك ماشينالارىن العا وتكىزىپ جىبەرىپ، سوڭعى جەڭىل ماشينا تۇسىمىزدان وتە باستاعان كەزدە «اتىڭدار!» دەگەن كوماندا بەرەم دەپ جارلىق بەردىم.

بۇيرىق بويىنشا جاۋىنگەرلەرىم دۇشپان جۇرگىزۋشىلەرىن ەمەس، سولداتتارىن اتۋعا ءتيىس بولدى. ونداعى ەسەبىم ۇرەيلەرى ۇشقان جۇرگىزۋشىلەر ەستەرىن جيناماعان كۇيى ماشينانىڭ كۋزوۆىندا وتىرعان جارالىلارى مەن ولگەندەرىن قۇيعىتا الا كەتەدى. وسى كەزدە ءبىز ولار ەستەرىن جيعانشا، جولدى كەسىپ ءوتىپ ۇلگەرەمىز. ەسەپ وسىلاي بولاتىن.

ءدال وسىلاي ارەكەت ەتتىك تە. سوڭعى جەڭىل ماشينانى توقتاتۋعا بۇيرىق بەرىلگەن- ءدى، سوندىقتان كابيناداعى جۇرگىزۋشى مەن ونىڭ قاسىندا وتىرعان وفيتسەردى نىساناعا الدىق. دوكۋمەنتتەردى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ماشينانى توقتاتۋ كەرەك دەپ شەشتىك. وق جاۋدىرعاندا، سوڭعى ماشينا كىلت توقتادى. ىشتەن ەكى وفيتسەر اتىلا شىعىپ، قۇلادى دا، جۇرگىزۋشى رۋلدە قالدى.

اتىس كەزىندە نەمىستەردىڭ كەيبىرى ماشينادان سەكىرىپ جاتتى، ءبىراق ءبارى دە ءولىمشى جارالى ەدى. ەسى شىققان جۇرگىزۋشى ماشيناسىن قۇيعىتا ايداپ، الدى- ارتىنا قاراماي زىتىپ وتىردى. مەن توبىمىزعا جۇگىرە وتىرىپ، ورمانعا جەتۋگە بۇيىردىم. بىزدە ەگەر دۇشپاندى ءولتىردىڭ بە، وندا ونى دالەلدەگىن. وسىنداي نۇسقاۋ بولاتىن. قۇر سوزبەن 10-15 نەمىستى ءولتىردىم دەگەنشە، كوز جەتكىز، دالەلدە.

ول ءۇشىن جاۋىنگەرلەرگە ولتىرگەن دۇشپاننىڭ قالتاسىن قاراپ، دوكۋمەنتتەرىن الۋعا تاپسىرما بەرىلدى. سەبەبى اڭعاشىققانداي ۇرىستا دا قيىستىرىپ ايتۋ كەزدەسەتىن. جاۋدى قاراۋىلعا السا بولدى، ءولتىردىم دەۋشىلەر دە بار. ءبىر دۇشپاننىڭ كوزىن جويسا، ون دۇشپاننىڭ كوزىن جويدىم دەيتىندەر دە تابىلاتىن. وسىدان كەلىپ، جاۋدى ءولتىردىڭ بە، دوكۋمەنت ارقىلى دالەلدە دەگەن بۇيرىق بەرىلدى.

مەن «العا!» دەپ بۇيرىق بەردىم. ماشينالاردان سەكىرگەن كەزدە وققا ۇشقان ەلۋ- الپىس نەمىستىڭ ولىگى جاتقان جەرگە ءبارىمىز اتىلا ۇمتىلدىق. مەن جەڭىل ماشينانىڭ جانىندا ءولىپ جاتقان نەمىس وفيتسەرىنىڭ قاسىنا جەتە بەرە جاۋىنگەرلەرىمە بۇرىلا قاراپ: «دوكۋمەنتتەرىن الىڭدار!» - دەپ ايقايلادىم. شاشى ساپ-سارى جاۋ وفيتسەرىنىڭ دوكۋمەنتتەرىن ەشكىم الىپ ۇلگەرمەگەن شىعار دەپ ويلاپ، تومەن ەڭكەيسەم، قالتاسىنىڭ اۋزى اشىق، بىلەگىندە ساعاتتىڭ ءىزى قالىپتى. كىم الىپ ۇلگەردى ەكەن؟

جانىما بوزجانوۆ كەلدى. ەكەۋمىز ماشيناداعى راديوستانتسيانى، دوكۋمەنتتەردى الدىق. بۇل شتاب ماشيناسى ەكەن. ونى تانكىگە قارسى قولداناتىن گراناتامەن جارىپ، ورمانعا ەنىپ كەتتىك. اسۋدا ايالدادىق. باتالون شتابىنىڭ باستىعى راحيموۆ: «جەر جاعدايىن باعدارلاپ الۋىمىز كەرەك، رۇقسات ەتىڭىز»، - دەدى. مەن: «بار، رۇقسات، باعدارلا»، - دەپ رۇقسات بەردىم. ول ءوزىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋشى قىزمەتكەرىن ەرتىپ كەتتى.

ءبىز تەمەكى تارتىپ وتىرمىز. لەيتەنانت بۋرانايەۆسكيدىڭ ۆزۆودى نەمىستەر اڭداۋسىزدا باس سالماۋى ءۇشىن ۇلكەن جول جاققا كۇزەتكە قويىلعان بولاتىن. اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، تەمەكىمىزدى تارتىپ وتىرمىز... كەنەت بۋرانايەۆسكييدىڭ ۆزۆودى «نەمىستەر، نەمىستەر!» دەپ ايقايلاپ، تىم-تىراقاي قاشىپ بارادى. مەن بىردەڭە دەۋگە ۇلگەرە الماي قالدىم.

قورشاۋدا ءتورت كۇن بويى ۇرىسقان ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرىم ۇرەيلەنىپ، بەت الدى قاشا باستادى. قورشاۋدان ۇلكەن قيىندىقپەن الىپ شىققان تانكىگە قارسى قولدانىلاتىن ات جەگىلگەن ەكى زەڭبىرەكتى تاستاپ كەتتى. «ءتورت رەت قورشاۋدان امان شىقتىق، مىنا زەڭبىرەكتەردى تاستاماي، الىپ جۇرەمىز دەپ بارلىق كەزدە ازاپ شەكتىك، قانداي قيىندىق بولسا دا قالدىرعىمىز كەلمەدى. ءتىپتى جالعىز اياق جولمەن الىپ ءجۇرۋ اۋىر بوپ، باسقا جول ىزدەگەن كەزىمىز دە بولدى، كىدىرىپ جاۋىنگەرلەرىمىز ءزىل باتپان زەڭبىرەكتەردى يىقتارىنا ساپ، كوتەردى. ەندى بۇل قارۋلاردى تاستاپ بارا جاتقانىمىز قالاي؟» - دەگەن وي ميىمنىڭ تۇكپىرىندە جىلت ەتە قالدى.

«قالايشا ءبارى قۇردىمعا كەتپەك؟» مەن مۇلدە مازاسىزداندىم. پانفيلوۆتىڭ «قۇرباندىققا جىبەرىلگەن باتالون» دەگەن ءسوزى ەستەرىڭىزدە شىعار؟ ال ءبىزدىڭ باتالون ءالى امان. ەندى، مىنە، نەمىستەر كورىندى دە، سولداتتارىم باس ساۋعالاي، تىم-تىراقاي قاشا باستادى. «شىنىمەن ءبارى قۇردىمعا كەتكەنى مە؟!» - دەپ ويلادىم.

ەسەڭگىرەپ تاس بولىپ قاتىپ قالعاندايمىن. ءبىر كەزدە قاراسام، شىنىندا دا 100-150 مەتردەي قاشىقتا جيىرما شاقتى نەمىس، ءبىر كىشكەنە جەڭىل تانكى ەنتەلەپ كەلەدى. بۇيرىق تا، جارلىق تا بەرە الماي ابدىراپ، قالشيىپ، مۇقالىپ قالعان ءبىر ءسات تۋدى. باسىمدا «قالايشا ءبارى قۇردىمعا كەتپەك؟» دەگەن جالعىز وي. كەنەت ساياسي قىزمەتشى فەدور دميترييەۆيچ تولستۋنوۆتىڭ ءامىرلى داۋسىن ەستىدىم.

- كومانديرلەرىڭە، كومباتقا قاراڭدار! - دەپ ايقايلادى. - ول جالعىز قالىپ، سەندەر قاشىپ باراسىڭدار! ار-ۇياتتارىڭ قايدا، كەرى قايتىڭدار! بۇل داۋىس جاۋىنگەرلەرگە دە جەتتى. ىلە جانىمنان ىسقىرا زۋلاپ ۇشقان وقتاردىڭ ىسقىرىعى ەستىلدى. وسى ساتتە باتالونىم تۇگەل كەرى بۇرىلدى. فيليمونوۆتىڭ بۇيرىعى ەستىلىپ، جاۋىنگەرلەرىم جاۋعا قاراي لاپ قويدى. مەن ءالى دە ءوز-وزىمە كەلە الماي تۇرمىن. شىن مانىندە ءون بويىمدى ۇرەي بيلەپ-توستەپ العان ەكەن. تولستۋنوۆ سەكىلدى ساياسي قىزمەتشىنىڭ سولداتتىڭ ار-ۇياتىنا اسەر ەتە الۋىنىڭ ءمانى قانداي بولدى دەسەڭىزشى.

قىسىلشاڭ ساتتە جاۋىنگەرلەردىڭ ۇرەيىن باسىپ، كەرى قايتارعان وعان مەن قارىزدارمىن. بۇل ناعىز ەرجۇرەك، سانالى جاننىڭ ەرلىك ءىسى ەدى. جاۋىنگەرلەرىمنىڭ ءبارى ۇرەيلەنىپ، بەت الدى قاشقان كەزدە، ۇرىس دالاسىندا جالعىز قالدىم. وسى وقيعادان كەيىن ولار مەنى ەرجۇرەك دەپ دارىپتەپ ءجۇردى، ءبىراق مەن ونى قابىل العانىم جوق، سەبەبى بۇل ەشقانداي ەرجۇرەكتىك ەمەس، قايتا اسىپ-ساسىپ، سويلەي، قوزعالا الماي قالۋشىلىق بۇل. ءبىراق بۇل وقيعا جەكە باس ەرلىك ۇلگىسىندەي. بۇدان لەزدە ۇرەيگە بەرىلۋگە دە، لەزدە ونى جويۋعا دا بولاتىنى كورىنەدى. مەنىڭ قورقىنىش سەزىمى سولداتتارمەن ۇنەمى بىرگە جۇرەدى دەپ جازۋىمنىڭ، دالەلدەۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى وسى.

- كوپ ۇرىستارعا قاتىسقان ادام قورقىنىش دەگەندى مۇلدە ۇمىتادى دەگەن راس پا؟ - دەپ ماعان ءجيى سۇراق قويۋشىلار بار. بۇعان جاۋابىم: قورقىنىش سەزىمى جاۋىنگەردىڭ بويىندا ءاربىر ۇرىس سايىن ۇنەمى بولادى، ونىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. مەنىڭ باتالونىم كوپ ۇرىستى باستان كەشىردى، بۇدان بۇرىن ءتورت رەت قورشاۋدا قالدى.

سوعان قاراماستان جاۋىنگەرلەرىم قورقىنىش سەزىمىن جەڭە، باسا العان جوق. سوندىقتان مەن وت پەن وقتىڭ وتىندە شىنىققان سولداتقا قورقىنىش سەزىمى ءتان ەمەس دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسە المايمىن. ۇرىسقا توسەلىپ، تاجىريبە جيناي كەلە قورقىنىش سەزىمىن جەڭىل جەڭۋگە، باسقاشا باستان وتكەرۋگە بولار، ءبىراق قورقىنىشتى بىلمەيتىن ەرجۇرەك سولداتتى ءسوزدىڭ ابسوليۋتتى ماعىناسىندا ىزدەپ تابا المايسىڭ، بولۋى مۇمكىن دە ەمەس.

سۇراپىل شايقاستى باستان وتكەرگەن جاۋىنگەردىڭ ەرجۇرەكتىلىگى ونىڭ تاجىريبەسىندە بولسا كەرەك. سولداتتىڭ بويىندا ۇنەمى ۇرەي بولادى. وسىعان بايلانىستى ءبىر اڭگىمەنى كەيىنىرەك ايتىپ بەرمەكپىن. تۇتقىنعا ءتۇستى مە، الدە وققا ۇشتى ما بەلگىسىز، راحيموۆ سول كەتكەننەن قايتىپ ورالمادى. ونداي ۇستامدى، اقىلدى، سابىرلى شتاب باستىعىنان ايىرىلۋ كوماندير ءۇشىن ونىڭ ۇستىنە مىنا جاۋ تىلىندا، ورنى تولماس وكىنىش ەكەنىن تۇسىنەرسىزدەر.

ونىڭ حابار-وشارسىز كەتكەنىنە، باتالونىمنىڭ ۇرەيلەنە قاشقانىنا ابىرجىعان مەن باس شولعىنشى ەتىپ لەيتەنانت بۋرانايەۆسكيدى تاعايىندادىم، ال ول سولتۇستىك-شىعىسقا بارۋ ورنىنا سولتۇستىك- باتىسقا قاراي جىلىستاپ كەتكەن. مەن بولىمشە كومانديرى ەمەسپىن، باس شولعىنشىلىق مىندەتىمە جاتپايدى. مەن باتالوندى باسقارۋعا ءتيىسپىن. ايتسە دە، امال جوق، جوعارىداعىداي جاعدايدان سوڭ بۋرانايەۆسكييدىڭ ورنىنا شولعىنشى بولۋىما تۋرا كەلدى. جاۋىنگەرلەرگە باعىت بەرۋشى دە، كوماندير دە ءوزىم. جۇيكەمنىڭ، جان دۇنيەمنىڭ قانداي جاعدايدا بولعانىن وزدەرىڭىز شامالاپ وتىرعان شىعارسىزدار. مەن گۋسەنوۆو دەريەۆنياسىنا جەتۋگە ۇمتىلدىم. وندا ديۆيزيامىزدىڭ شتابى تۇرعان شىعار دەپ ويلادىم. جاقىنداپ كەلسەك، گۋسەنوۆو ءورت قۇشاعىندا جاتىر.

وندا نەمىستەردىڭ، نە ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردىڭ بارى-جوعى بەلگىسىز. جول ۇستىندە توقتاپ تۇرمىز. بارلاۋ جۇرگىزبەك بولدىق. ۇلتى ۋكراين، سەرجانت گاپونەنكو باسشىلىق ەتەتىن ون ەكى ادامنان تۇراتىن ءبىر بولىمشەنى كۇزەتكە جىبەردىك تە، بارلاۋشىلار جۇمسادىم.

ولار ورالمادى، اينالا اشىق، جازىق دالا. ءبىر كەزدە وڭ جاعىمنان دا، سول جاعىمنان دا موتور گۇرىلى ەستىلە باستادى، دەمەك جان-جاعىمىزدى تورىپ نەمىستەر جۇرگەنى عوي. بايقاساق، ءبىز جول ايىرىعىنا كەپ توقتاعان ەكەنبىز. باتالونىمنىڭ شتاب باستىعى راحيموۆتى جوعالتىپ، بارلاۋشىلارىمنىڭ ورالماۋى جۇيكەمە ءتيىپ، وڭ جاق، سول جاق شولعىنشىلارىمنىڭ ءوز مىندەتتەرىن قالاي ورىندايتىندارىن تەكسەرگىم كەلدى.

باتالونىمنىڭ امان قالۋى ەندى سولاردىڭ قىراعىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەدى. مۇنى امالسىزدان ىستەدىم، سەبەبى جاۋىنگەرلەر جاۋ قاقپانىنا تۇسكەندەي سالى سۋعا ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. الدىمەن نە ىستەپ جاتىر ەكەن دەپ، گاپونەنكونىڭ بولىمشەسىنە باردىم. باتالوندى كۇزەتۋدىڭ ورنىنا ءبارى ۇياداعى بالاپانداي ۇلكەن ەمەننىڭ قالقاسىنا جاسىرىنىپ وتىر... ولارعا باتالوندى كۇزەتۋ تاپسىرىلعان... ال مىنا وتىرىسى نەعىلعان وپاسىزدىق دەسەڭشى!؟

- ورىندارىڭنان تۇرىڭدار! - دەپ بۇيرىق بەردىم. - ءبارىڭدى ساتقىن رەتىندە اتىپ تاستايمىن! جاۋىنگەرلەردىڭ وڭدەرى قاشىپ، قاتار تۇزەپ، ءۇن-ءتۇنسىز تۇر (بۇل ولاردىڭ ءوز كىناسىن مويىنداپ، باعىنۋىنىڭ بەلگىسى ەدى). مەن «ءبارىڭدى اتامىن» دەگەن كەزدە، گاپونەنكو ءبارىن بىردەي اتپاۋدى ءوتىندى. مەن ونى اتىپ سالدىم. ول وتىرا قالدى دا، ىلە ورنىنان تۇرىپ: «ءبارىن اتۋعا بولمايدى»، - دەدى. مەن ونى جارالاعان ەكەنمىن دەپ ويلاپ، ەكىنشى رەت اتىپ سالدىم. سول ءسات باسىما «ول وزىنە كەشىرىم سۇراپ تۇرعان جوق قوي» دەگەن وي كەلدى. وسىنشاما جاپ-جاقىن جەردە تۇرعان گاپونەنكونى ەكى رەت اتىپ تيگىزە المادىم.

- جارايدى، سەن ەندى ءومىر سۇرۋگە ءتيىسسىڭ. بار، ءوز ورنىڭدى تاپ! - دەدىم. كەيىن وسى گاپونەنكو مەنى ءۇش رەت ولىمنەن امان الىپ قالدى. بۇعان مەن ول كەزدە ونشا ءمان بەرمەپپىن. قازىر ويلاسام، ول مەنىڭ ومىردە كەزدەسكەن ادامدارىمنىڭ ىشىندەگى ەڭ ادامگەرشىلىگى مول ابزال جان ەكەن. مۇنداي ءادىل سولداتتى، ادال ۇلدى تاپقان ءبىزدىڭ باۋىرلاس ۋكرايناعا راقمەت. ەگەر ول كەك ساقتاسا، قاپىدا تۋ سىرتىمنان بىرنەشە وقتى قونجيتا سالار ەدى، ءبىراق ول وعان بارمادى، كەرىسىنشە مەنىڭ ءادىل ەكەنىمدى سانالى تۇردە ءتۇسىنىپ، مويىنداي ءبىلدى.

ءتىپتى ءوزى ءۇشىن ەمەس، بولىمشەسى ءۇشىن كەشىرىم جاساۋدى ءوتىنۋىنىڭ ءوزى- اق ونىڭ ەڭ ادامگەرشىلىگى مول، ىزگى جان ەكەنىن تولىق تانىتا الادى. سوندىقتان مەن ءادىل جازالاساڭ، سولداتتار وكپەلەپ، كەكتەنبەيدى دەگەن بەرىك تۇجىرىمعا بەكىندىم. ابدەن بايىپتالعان ورىندى، ءادىل، اياۋسىز قاتالدىققا سولدات ەشقاشان رەنجىمەيدى، قايتا ونداي قاتالدىق ادامگەرشىلىككە، گۋمانيستىككە نەگىزدەلگەن.

مەنىڭ وسىنداي ءادىل قاتالدىق قاجەت دەگەن بىرنەشە تۇجىرىمدارىمدى كىتاپتان كەزدەستىرگەن بولارسىزدار. ادىلدىك ءاربىر كوماندير، ءاربىر سولدات موينىنا ۇنەمى تاعىپ جۇرۋگە ءتيىس بەينە ءبىر بويتۇمار سياقتى. تەك ادىلدىك كۇشىنىڭ ارقاسىندا عانا ءادىل جانداردىڭ ادىلەتتىلىگى ومىردەن ورىن الادى. بۇل تۇرعىدان العاندا گاپونەنكو مەنىڭ ومىرلىك ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

مەن ۇستامسىزدىققا، قىزبالىققا سالىنىپ، ونى اتقانىم ءۇشىن وسى كۇنگە دەيىن بەت ءجۇزىم جانىپ، قاتتى ۇيالامىن. ءبىراق بۇل الدا ءوزىمدى تەجەي، ۇستاي بىلۋگە سەپتىگى تيگەن ۇلكەن ساباق بولدى... مەن ءوز بولىمدەرىمدى گۋسەنوۆو، كولپاكي دەريەۆنيالارىندا كەزدەستىرەرمىن دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىم، سويتسەم ولار شەگىنىپ كەتىپتى.

كۇن كەشكىرۋگە اينالدى. نوۆو- پوكروۆسكوە دەريەۆنياسى ءتورت تاس جول مەن تەمىر جولدىڭ تۇيىسكەن تورابى سان الاتىن. گەنەرال پانفيلوۆ تا دۇشپاندى وسى تۇستان توسىپ الۋدى كوزدەگەن ەكەن. ونى مەن بايلانىستىڭ ءۇزىلىپ قالۋى سالدارىنان ول ساتتە بىلگەنىم جوق. بىزگە ەكى اۋىر زەڭبىرەكتى سۇيرەتىپ جولسىز جەرمەن ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى، سول سەبەپتى سوقپاق جولمەن، كەيدە توعاي اراسىنداعى سۇرلەۋمەن جۇردىك.

كوز بايلانعان كەزدە كايتا جولعا شىقتىم، قارايمىن، اسىققاندىقتان بولسا كەرەك، نەمىستەر تاس جولمەن تۇندەلەتىپ شىعىسقا قاراي كەتىپ بارادى. نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ تاڭ اتقانشا وڭ قاناتقا جەتىپ، ءوز ادامدارىمىزعا بارىپ قوسىلۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ دە جولمەن ءجۇرۋىمىز قاجەت. سولتۇستىككە ءوتىپ ەدىك، مۇندا دا نەمىس بولىمدەرىن كەزدەستىردىك.

ءتۇن، ۇزاق. نەمىستەر، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، جولمەن جاياۋ ءجۇرىپ، ءوزارا اڭگىمەلەسىپ بارادى. مىنە، بىزدەن جەتپىس مەتردەي قاشىقتاعى تۇستان جاۋ لەگى وتە باستادى. مەن ءوز باتالونىممەن ولاردىڭ سوڭىنان ىلەسە ءجۇرۋىم كەرەك دەپ شەشتىم.

الدىمىزدا مايور باستاعان نەمىستەر، ولاردان جەتپىس مەتردەي ارا قاشىقتىقتا ۆينتوۆكالارىمىزدى وقتاپ كەزەنە ۇستاپ، اش ىشەكشە شۇباتىلىپ ءبىز كەلەمىز. وسىلاي ءۇش-ءتورت كيلومەتر العا جىلجىدىق. «باتالوندى تۇتقىنعا تۇسىرمەۋىم، اشتان قىرىلماۋىمىز كەرەك، - دەپ ويلادىم. - جاۋمەن اتىسىپ، ىرگەسىن بۇزىپ وتەمىز...» بىزدەن كەيىن كەلەسى نەمىس لەگى كەلە جاتقانىن بايقادىق.

ورتادا ءبىز. كەنەت موتوسيكلگە مىنگەن نەمىس بايلانىسشىسى قۋىپ جەتىپ، «حاحيالو»، «حاحيالو» دەپ ايقايلادى. ءبىز ۇندەمەدىك. ول العا قاراي زىمىراي جونەلدى، ونىڭ سوڭىنان ون شاقتى موتوسيكليست الگىدەي ايقايلاپ، ءبىزدى باسىپ وزدى. كەيبىرەۋلەر بىزگە نەگە جەتپىس-جەتپىس بەس مەتر ارا قاشىقتىق ۇستادىڭىزدار دەپ سۇرايدى. ەگەر ءبىز جاۋ لەگىنەن 300-400 مەتر كەيىن جۇرگەندە جاۋعا وپ-وڭاي سەزىك تۋعىزىپ الار ەدىك. نەمىستەر ايالداپ، دەمالۋعا توقتادى. بىزگە ەندى بۇدان ارى جىلجۋعا بولمايتىن ەدى. وڭعا، توعاي جولىنا بۇرىلدىق. جاۋ ءبىزدى كەش ءبىلىپ قالدى. ارانداتۋ ماقساتىمەن سوڭىمىزدان: «جولداستار، توقتاڭىزدار!» دەپ ايقايلادى.

ءبىزدىڭ كەتكەن جاعىمىزعا جارىق ءتۇسىرىپ، اتا باستادى. ءبىراق ءبارى دە كەش ەدى، ءبىز بۇل كەزدە جارالى جولداستارىمىزدى كەزەك-كەزەك ارقالاپ، ءبىر جارىم-ەكى كيلومەتر جەر ۇزاپ كەتكەن ەدىك. 23- كۇنى كولپاكي اۋدانىنىڭ سولتۇستىك جاعىندا تۇرعان ديۆيزيامىزدىڭ وڭ قاناتىنان بارىپ شىقتىق.

وسى ورايدا جوعالىپ كەتكەن راحيموۆتىڭ جاعدايىنا توقتالايىن. ونىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋشى قىزمەتكەرى سەمەرنين ورالدى. اق اتى جارالانىپتى. سەمەرنيننىڭ ايتۋىنشا، راحيموۆ وكوپقا جاسىرىنعان كورىنەدى. ودان كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز.

- باستىعىڭدى تاپ، ونسىز ماعان كەرەگىڭ جوق! - دەپ بۇيىردىم. ول ءلام- ميم دەمەي، جارالى اتىنا ءمىنىپ، كەلگەن ىزىمەن كەرى كەتتى. ول راحيموۆتى بلينداجدىڭ بىرىنەن ىزدەپ تابادى. وعان باتالونعا بارعانىن، مەنىڭ ونى كەرى قۋىپ جىبەرگەنىمدى ايتادى.

راحيموۆ ءوزىنىڭ وردينارەتسى سەمەرنينمەن شىعىسقا ءوتىپ، بىزدەن ءبىر تاۋلىك بۇرىن كەلىپ جەتەدى. سەمەرنيننىڭ ەرلىگى - العاش ۇرەيگە بەرىلىپ، جالعىز ورالعانىمەن، «باستىعىڭدى تاپ، ونسىز سەنىڭ ماعان كەرەگىڭ جوق» دەگەن مەنىڭ بۇيرىعىما باعىنىپ، جارالى اتىنا ءمىنىپ، ءوزىنىڭ دە اياعىنان جەڭىل جاراقاتتانعانىن ەلەمەي كەلگەن ىزىمەن كەرى كەتۋى، ءسويتىپ تاپسىرمانى ادال ورىنداۋى دەر ەدىم.

ونىڭ ءوز بەتىنشە شىعىسقا ءوتىپ، باسقا بولىمدەرىمىزدىڭ بىرىنە بارىپ قوسىلۋىنا دا ابدەن بولاتىن ەدى، ول ولاي ەتپەي، نەمىس وكوپتارىنا قايتا باردى. بۇل - سولداتتىڭ ىزگى ادامگەرشىلىگى، ناعىز ادالدىعى! ونىڭ قۋلىق جاساپ مەنىڭ بۇيرىعىمدى ورىنداماۋىنا دا بولاتىن ەدى، سەبەبى ونى ەشكىم باقىلاپ تۇرعان جوق قوي.

سەمەرنين جانە ول سەكىلدى كوپتەگەن جاۋىنگەرلەر وزدەرىنىڭ عانا ەمەس، ديۆيزيامىزدىڭ دا ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك رۋحىن تانىتتى. بۇل ءبىزدىڭ جەڭىسكە جەتۋىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى.. . جولدا 1077-پولكتىڭ ءۇشىنشى باتالونىنىڭ كومانديرى، اعا لەيتەنانت كوۆاليەۆتى جولىقتىرىپ، ودان ديۆيزيا شتابىنداعىلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ باتالون ەرلىگىنە ريزا ەكەنىن، ءبارىمىزدى ءبىرى قالماي قىرىلىپ كەتتى دەپ قايعىرعانىن، 18- نويابر كۇنى ديۆيزيامىزعا گۆارديالىق ديۆيزيا اتاعى بەرىلگەنىن ەستىدىم.

316-ديۆيزيامىز 8-گۆارديالىق ديۆيزيا اتانىپ، قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالىپتى. ءۇشىنشى ەستىگەن جاڭالىعىم - گۋسەنوۆو دەريەۆنياسى ايماعىندا گەنەرال پانفيلوۆ قازا تاۋىپتى...

شىعارما ادەبي KZ پورتالىنان الىندى.

جالعاسى بار

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى