استانا - پرەزيدەنتتىڭ ءتول پەرزەنتى
مەملەكەت باسشىسى بۇگىنگى ايبارلى دا اسەم استانامىزدىڭ تىكەلەي اۆتورى - نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءبىر ەستەلىگىندە وسىلاي دەپ تولعانعان ەدى.
شىندىعىندا، ەگەمەن ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ دا، سوسىن ەشكىمگە جالتاقتاماستان ۇلى ءىستى قولعا الىپ، ءوزىنىڭ دەربەس استاناسىن ءوزى تاڭداپ، ءوز قولىمەن سالۋ دا زور باقىت. ال وسىنداي ەكى ۇلى ىستە ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ ەرلىگى ەرەن. ويتكەنى، جۇرتشىلىق ايتىپ جۇرگەندەي تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ زور تۇلعاسى پرەزيدەنت بولسا، استانا - پرەزيدەنتتىڭ ءتول پەرزەنتى.
تاعى ءبىر سوزىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «استانا كەلبەتى - ۇلت كەلبەتى. ءبىزدىڭ استانامىز قاي جاعىنان قاراعاندا دا كىسى قىزىعارلىقتاي، شىعىستىڭ دا، باتىستىڭ دا ايشىقتارىن قاتار قابىستىرعان قالاعا اينالىپ كەلەدى»، - دەپ ايتقان بولاتىن.
سول استانا بۇگىنگى كۇنى 17 جاسقا تولىپ، از عانا جىلدىڭ ىشىندە الەم تانىعان اسەم قالالاردىڭ قاتارىنان كورىندى. جەر جاھان استانانى قازاقتىڭ باس قالاسى رەتىندە تانىپ قانا قويعان جوق، ەۋرازيا كىندىگىندەگى ەڭ بەلسەندى ورتالىققا، الەمدىك دەڭگەيدەگى شەشىمدەر قابىلداناتىن ورتالىققا اينالعانىن دا مويىنداپ وتىر.
تاۋەلسىزدىك قولعا تيگەن العاشقى جىلدارى قازاقستان جۇرتشىلىعى از قيىنشىلىق كورمەدى. ك س ر و ىدىراپ، جەتپىس جىل بويى ءبىر ورتالىقتان باسقارىلىپ كەلگەن ەلدىڭ كەلەشەگى بۇلىڭعىر بولاتىن. مىنە، وسىنداي ەل بولۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ رەسپۋبليكا استاناسىن الماتىدان باسقا وڭىرگە، ونىڭ ىشىندە ورتالىققا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتەردى.
سونىڭ ارقاسىندا 1994-جىلعى 6- شىلدە كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ استانانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم-قاۋلىسى قابىلداندى. ال بۇل تاريحي كۇندى ەلباسى بىلاي دەپ ەسكە الاتىنى بار:
«1994-جىل بولاتىن. كەڭەس وداعى ىدىراپ، كۇيرەگەن تۇس. مەملەكەتتە زەينەتاقىعا، مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەرگە جالاقى رەتىندە تولەيتىن اقشا قالماعان ەدى، ميليتسيانىڭ وزىنە جالاقى بىرنەشە ايعا دەيىن كەشىگىپ جاتاتىن. مىنە، وسى تۇستا مەن استانانى اقمولاعا كوشىرۋ كەرەك دەدىم.
ويتكەنى، جاڭا مەملەكەتتە جاڭا تىرەك كەرەك بولدى، جاڭا ءوسىم نۇكتەسى بولۋى ءتيىس ەدى. ەڭ اقىرى ءبىر نارسەنى باستان-اياق جاڭادان باستاۋ قاجەت بولدى. ول 6 شىلدە كۇنى بولاتىن. مەن تۋعان كۇنىم ەكەنىنە قاراماستان پارلامەنتكە كەلدىم، ويتكەنى مەنىڭ ۇسىنىسىممەن ەشكىم دە كەلىسپەگەن، ءتىپتى ونداي ۇسىنىستى قابىلدامايتىن دا ەدى. پارلامەنت سەسسياسىندا ءسوز سۇراپ، ءوزىمنىڭ تۋعان كۇنىمدە قاۋلى قابىلداۋدى ءوتىنىپ، وسى ىسكە قاتىستى جوبانى العا تارتتىم.
سوندا ءبىر سىيلى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى ءسوز الدى: «ءتىپتى ەگەردە ءبىز شەشىم قابىلداعان كۇننىڭ وزىندە بۇنىڭ ءبارىن سالۋعا شامامەن 30-40 جىل نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىت كەتەدى. ال بۇگىن ونىڭ تۋعان كۇنى ەكەن. كوتەرىڭكى، جاقسى كوڭىل-كۇيمەن ۇيىنە قايتسىن، وسى قاۋلىنى قابىلدايىق» دەدى. وسىلايشا، مەنىڭ تۋعان كۇنىمدە تاريحي شەشىم قابىلداندى دا كەتتى». مىنە، ەل ورداسىن بۇگىنگى استاناعا كوشىرۋدىڭ تاريحى وسىلاي باستالعان ەكەن.
بۇدان كەيىن، 1997-جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. سوعان وراي اقمولاعا قاراي رەسمي كوشتىڭ باسى 1997-جىلدىڭ كۇزىنە قاراي باستالدى. وسى جىلدىڭ 20- قازانىندا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى - اقمولا قالاسى بولعانىن رەسمي تۇردە جاريالادى.
1997-جىلعى 8- قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى مەن پرەزيدەنت بايراعى اقمولا قالاسىنا جەتكىزىلدى. وسى سالتاناتتى شارادا مەملەكەت باسشىسى ن. نازاربايەۆ: «بارلىق ساياسي شەشىمدەر بۇگىننەن باستاپ وسى قالادا قابىلداناتىن بولادى»، - دەپ رەسمي جاريالاعان ەدى. كوپ كەشىكپەي، 1998-جىلى اقمولا قالاسىنىڭ اتى رەسمي تۇردە استانا بولىپ وزگەرتىلدى. ەلوردا مارتەبەسىنە يە بولعان قالا وسى ۋاقىتتان باستاپ تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتۋدى يگى داستۇرگە اينالدىردى.
جەتى جىل قاتارىنان مەرەكە 10- ماۋسىم كۇنى تويلانىپ كەلدى. ۋاقىت وزعان سايىن استانا كۇنىنىڭ ماڭىزدىلىعى ارتىپ، ول تەك ەلوردالىقتار عانا ەمەس، بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ اسىعا كۇتەتىن مەرەكەسىنە اينالدى. سول سەبەپتى، 2006-جىلى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس جانە قالالىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن مەرەكەگە - استانا كۇنى رەسمي اتاۋى بەرىلىپ، ال ونى اتاپ ءوتۋ العاشقى رەسمي شەشىم قابىلدانعان كۇن - 6- شىلدەگە بەكىتىلدى. ال 2008-جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەرەكەلەر تۋرالى زاڭىنا» ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، 6- شىلدە - استانا كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر تىزىمىنە ەندى.
مىنە، سودان بەرگى كەزەڭدە الاش جۇرتىنىڭ ارۋ استاناسى تورتكۇل دۇنيە تامساناتىن، الەمنىڭ اتاقتى استانالارىمەن سالتانات جارىستىرىپ، بوي تالاستىرا الاتىن باس قالاسى رەتىندە قالىپتاستى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسى جۇمىر جەردى تولعاندىرعان تاقىرىپتار تالقىلاناتىن، ساليقالى ساياسات، تۇعىرلى ەكونوميكا، ءدىنارالىق كەلىسىم كەڭەستەرى وتەتىن جاھاندىق ورتالىق دارەجەسىنە جەتتى.
سونىڭ ايقىن دالەلىنە كەلسەك، 2010-جىلعى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتىپ، استانا ءسامميتىن وتكىزگەلى بەرى ەلوردانىڭ مەرەيلى ماجىلىستەر وتكىزە الاتىن دەڭگەيى قۋاتتالا تۇسكەندەي بولدى. ايبارىمىزدى اسقاقتاتقان ازيادانى قوسپاعاندا حالىقارالىق ساياسي ءھام ەكونوميكالىق ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىعا سالىنعان جيىندار، جوعارى دەڭگەيدە حالىقارالىق شەشىمدەر قابىلدانعان ماجىلىستەر سونىڭ ايعاعى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، استانا قازاق دالاسىنىڭ عانا ەمەس، كۇللى ورتالىق ازيانىڭ، ەۋرازيانىڭ دا بەدەلىن العا سۇيرەپ كەلەدى.
ال ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى سەكىلدى جاھاندىق دەڭگەيدەگى شارالاردىڭ الداعى ۋاقىتتا دا وتكىزىلۋى ەلوردانىڭ داڭقىن دا ارتتىرا تۇسپەك. ەندەشە 17 جاسقا جاڭا جەتكەن استانانىڭ قانداي قۇدىرەتى بار؟ سوعان ءبىر ءسات ۇڭىلسەك.
حالىقارالىق ماڭىزدى جيىندار ورتالىعىنا اينالعان استانا تۋرالى ايتقاندا، ەڭ الدىمەن، مىنانى ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك: الەمدىك شارالار باستاماسىن وتكىزۋدى الدىمەن سول ەلدىڭ ءوزى كوتەرەدى. سوسىن باسقالارى سونى قۇپتاسا بولادى، قۇپتاماسا ول جاعى بەلگىلى. وسى رەتتە ەڭ الدىمەن ەلوردا ت م د اۋماعىنداعى وسى زامانعى ارحيتەكتۋرانىڭ تاماشا ۇلگىسى بولا العان قالا ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك.
ويتكەنى، استانانىڭ ۇلكەن جەتىستىگى جاي عانا باس قالا بولىپ قالۋىندا ەمەس، قازىرگى زامانعى ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن تۇلا بويىنا سىڭىرە بىلۋىندە بولىپ تابىلادى. اۋەلدەن استانانىڭ ىرگەسى سولاي قالانعان قالا. ويتكەنى، بۇگىنگى استانانى ارالاساڭىز ارحيتەكتۋرانىڭ كوپتەگەن ۇلگىلەرىن تاباسىز. ەۋروپالىق ستيل دە، شىعىس ءستيلى، ابستراكتسيونيزم دە، ساۋلەت تۋىندىسىنىڭ وسى زامانعى ۇلگىلەرىنىڭ ءبارىن دە ەلوردادان تابۋعا بولادى.
ەڭ باستىسى، ءاربىر عيماراتتىڭ ءون بويىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق ءنارى دە ۇيلەسىممەن ورىن الا بىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، وتكەن جىلدار ىشىندە استانا ساۋلەت ونەرىنىڭ عاجايىبىنا اينالدى.
سوڭعى جىلدارى ەسىگىن ايقارا اشقان «استانا-وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى استانانىڭ الەمدىك اتاعىن ونان سايىن اسقاقتاتا تۇسكەنى دە بەلگىلى. سوندىقتان دا، ەلورداعا ا ق ش- تى دا، ەۋروپانى دا، ازيا مەن افريكانى دا ۇيالماي شاقىرۋعا بولادى. قاراپايىم مىسال، ءۇي يەسى قوناق شاقىرۋ ءۇشىن دە وعان بەلگىلى ءبىر جاعدايىنىڭ بولعانى ءلازىم. ءۇيى سىپىرۋلى عانا ەمەس، سىرت كوز سىنشىنى سانىمەن دە مويىنداتۋى كەرەك. سول سەكىلدى استانا دا كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى حالىقارالىق جيىندى ۇيالماي شاقىراتىن ارحيتەكتۋرالىق تاماشا قالا بولعاندىعىنان حالىقارالىق باستامالار قۇپتالىپ جاتىر، دەپ بىلەمىز.
ەكىنشى ماسەلە - قازاقستاننىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ دۇرىستىعى. ەقىۇ- نىڭ استانا ءسامميتىن دە، ي ى ۇ- نىڭ كونفەرەنتسياسىن دا، الەمدىك دىندەر باسشىلارىنىڭ سەزىن دە، استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن دا، باسقا دا ۇلكەن جيىندى وتكىزىپ جاتقانىمىز قازاقستانعا دەگەن شەت مەملەكەتتەردىڭ، الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ سەنىمىن بىلدىرەدى ءارى بۇل سەنىم وڭىردەگى باسقا ەلدەرگە قاراعاندا رەسمي استانادا زور.
قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا مىقتى ۇستانىمى بارشىلىق، ال ونداي ساياسي ۇستانىم حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان تانىلعان ءارى جوعارى دەڭگەيلى كوپشىلىك مويىنداعان ۇستانىمدارمەن كوپ ۇيلەسەدى.
تۇتاستاي العاندا استانا تاريح ءۇشىن از عانا جىلدار ىشىندە بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ، ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتەتىن قوزعالتقىشقا اينالدى.
استانانىڭ جانە ءبىر ەرەكشەلىگى «جاسىل» باستامالارعا بەرىكتىگىندە. بۇل ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تاقىرىبىنا عانا ەمەس، تۇتاستاي قالا تىرشىلىگىنە دە قاتىستى دۇنيە. ويتكەنى، قازىرگى تاڭدا ەلوردانىڭ ەكولوگياسىنا دا زور كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ماسەلەن، استانانىڭ ماڭىندا جانە قالا ىشىندە قازىردىڭ وزىندە قولدان وتىرعىزىلعان 70 مىڭعا جۋىق گەكتار ورمان، ساياباق جانە گۇلزار ءوسىرىلدى. استانالىق جاسىل كوگال الاڭىنىڭ اۋماعى ميلليونداعان شارشى مەترمەن ەسەپتەلەدى. 2020-جىلعا دەيىن قالا ىشىندەگى جانە ەلوردا ماڭىنداعى جالپى كولەمى 100 مىڭ گەكتار اۋماق جاسىلداندىرىلاتىن بولادى.
استانا قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى تەمىربەتون مەن تابيعاتتىڭ ۇندەستىك-سيمبيوزىندا جاتىر. وسىلايشا، بىرتىندەپ، ەلوردامىز جاسىل جەلەككە «ورانىپ»، شاڭ-توزاڭ جوق، ال قالا اينالاسىنداعى جاسىل كوشەتتەر دالا بورانى مەن كۇشتى جەلدەن قورعايتىن تابيعي قالقاعا اينالدى. ال «جاسىل ەنەرگەتيكا» تاقىرىبىندا وتەتىن الداعى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى بايتاق قالامىزدىڭ كوركىن عانا ەمەس، داڭقىن اسىرا تۇسەرىندە ءسوز جوق.
جالپى ەكسپو- نىڭ ءوزى ەلوردانىڭ ەرتەڭىن كۇرت وزگەرتكەلى تۇر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى، قازىر قىزۋ قۇرىلىس قارقىنىمەن ءجۇرىپ جاتقان استانانىڭ ءبىر بۇرىشىندا ەندى ەكى جىلدان سوڭ اۋقىمدى جاڭا كورمە كەشەنى بوي كوتەرەتىن بولادى. تەك قانا بالامالى قۋات كوزدەرى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن تۇتاس ءبىر قالا ورامى سالىنىپ جاتىر. قالادا جەڭىل رەلس كولىگىنىڭ جەلىسى پايدا بولادى. بۇكىل ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەڭ بيىك عيمارات - 80 قاباتتى «ابۋ دابي پلازا» كەشەنى سالىنادى. ەندەشە، وسىنىڭ بارلىعى استانانىڭ ەرتەڭى دە ەرتەگىدەي ەلىتەتىنىن ەسكە تۇسىرەدى.
بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ استانا تۋرالى ايتقانى تاعى دا ەسكە ورالادى. «استانا - حالىقتى قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ جانە الەمگە تانىلۋىنىڭ جاڭا بيىكتەرىنە باستايتىن ءبىزدىڭ بۇكىل قازاقستاندىق، جالپى ۇلتتىق يدەيامىز. ءبىزدىڭ ەلوردامىزدى جاڭا مىڭجىلدىقتا ايرىقشا بولاشاق كۇتىپ تۇرعانىنا مەنىڭ ەشقانداي كۇمانىم جوق»، - دەگەن بولاتىن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. ەندەشە ءسوز سوڭىندا جالپى ۇلتتىق مەرەكەگە اينالىپ وتىرعان ەلوردا تويى استانا مارتەبەسىن اسقاقتاتا ءتۇسسىن دەپ تىلەيىك!
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
