كەمپىرقوساق اتاۋى قالاي پايدا بولدى؟

19- مامىردا استانادا جاڭبىردان سوڭ قوس بىردەي كەمپىرقوساق پايدا بولىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىعا تۇسكەن بولاتىن.

ب. كۋفتين كەلتىرگەن ءبىر اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى. «باياعىدا ءبىر مىستان كەمپىر بولىپتى- مىس. ونىڭ قىزىل، جاسىل، سارى، ءتۇرلى-ءتۇستى قويلارى بولعان ەكەن. مىستان كەمپىر جاڭبىردان سوڭ قىزىل، جاسىل، سارى قويلارىن قوساقتاپ ساۋادى ەكەن». اڭىز وسىلايشا اقيقاتتىڭ (زات پەن قۇبىلىستىڭ) اتىنا اينالعان.

ەرتەگى اڭىزداردا ايتىلا كەلىپ، جالقى اتاۋ بولىپ كەتكەن سوزدەر بايىرعى تىلدە از كەزدەسپەيدى، مىسالى، جەتىقاراقشى جايىنداعى ەرتەگى، ساتتار سەگىز جۇلدىزدارى جايىنداعى اڭىز، ەرتەگى جانە ت. ب.

بۇل اتاۋ - كەمپىر جانە قوساق دەگەن ەكى سوزدەن تۇراتىن كۇردەلى قۇرىلىم. كەمپىر ءسوزى «قارتايعان»، جاسى كەلگەن «ايەل» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك، پارسى تىلدەرىندە دە «قارتاڭ ايەل» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ قاراپايىم سويلەۋ تىلىندەگى كەمپىر ءسوزىنىڭ ماعىناسىندا، ادەتتە، ۇنامسىز رەڭك (كومپونەنت) قوسا جۇرەدى: كەمپىر بەت، كەمپىر-سامپىر؛ مىستان كەمپىر، جالماۋىز كەمپىر جانە ت. ب.

ال بايىرعى زاماندا كەمپىر ايەل قۇدايدىڭ ميفتىك بەينەسى بولعانعا ۇقسايدى. اي تۋدى، اي تولدى ءتارىزدى تۇراقتى تىركەستەر كونە داۋىردەگى ميفتىك سالادان ەلەس بەرەدى. ومىردەگى ايەل انا بەينەسى تابيعاتتاعى ايعا «كوشىرىلگەنى» بايقالادى. اۋەلدە انا قۇدايدىڭ كوكتەگى تۇراعى اي بولعان. ايداعى ايەل قۇداي پاتريارحاتتىق يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىگىمەن بايلانىستى ايداعى مىستان كەمپىرگە اينالعان. ميفتىك ەرتەگىدە «تولعان ايعا تەلمىرىپ ۇزاق قاراماۋ كەرەك. ويتكەنى، ايدا مىستان كەمپىر وتىرادى. ۇيىقتاپ جاتقان ادامنىڭ بەتىنە اي ساۋلەسىن تۇسىرۋگە بولمايدى. ايدا وتىرعان مىستان كەمپىر كىرپىگىن ساناپ قويسا، ول ادام ءولىپ قالادى» دەيدى.

كەمپىرقوساق اتاۋىنىڭ ميفتىك ەرتەگىمەن بايلانىستى بولۋى سەبەپسىز ەمەس. ەڭ باستاپقى ميفتىك تانىم بويىنشا كوك - «بابا قۇداي» دا، جەر - «انا قۇداي» (ءبىر اتاۋى - ۇماي انا). ماتريارحات داۋىرىندەگى يدەولوگيادا دۇنيەنى جاراتۋشى، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلۋشى «انا قۇداي» (ۇماي) ۇستەمدىگى «بابا قۇدايعا» قاراعاندا الدەقايدا باسىم بولعان. ماتريارحاتتىق نەمەسە گينەكوكراتيالىق يدەولوگيا ۇستەمدىگى بىرتە-بىرتە بابا قۇدايعا «كوشە» باستاعان، ءسويتىپ، ەكى يدەولوگيا تەپە-تەڭدىك قاتىناستا بولعان. ەر ادام مەن ايەلدىڭ وتباسىنداعى ورنى «ۇستەمدىككە» ەمەس، ۇيلەسىمدىلىككە قۇرىلعان.

وسى وتباسىنداعى ۇيلەسىمدى قاتىناس تابيعات قۇبىلىسىنا كوشىرىلگەن. ميفتىك تۇسىنىك بويىنشا جاڭبىر، نايزاعاي بابا قۇدايدىڭ انا قۇدايمەنەن نەمەسە كوك ءتاڭىرىنىڭ ۇماي انامەن قوسىلۋىنان پايدا بولادى. وسى قوساقتاسۋدان سوڭ جاڭبىر توگىلىپ، الەم جايماشۋاق نۇرعا بولەنەدى. ماتريارحات پەن پاتريارحاتتىڭ ۇيلەسىمدى كەزەڭىندە كەمپىر ۇعىمىندا جاعىمسىز ءمان بولماعان. كەيىننەن بۇل ۇيلەسىم بۇزىلىپ، پاتريارحاتتىق يدەولوگيا ۇستەمدىك قۇرعان سوڭ، ەسكى يدەولوگيانى سانادان ىعىستىرۋمەن بايلانىستى كەمپىردىڭ مىستان كەمپىر، جالماۋىز كەمپىر ءتارىزدى جاعىمسىز ميفتىك وبرازدارى پايدا بولعان.

دەرەكتەر «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار، ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى ەنتسيكلوپەدياسىنان الىندى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى