قۋىرشاق پەن بالا ءبىرتۇتاس ۇعىم - استانا قۋىرشاق تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ق. ەشمۇراتوۆا - فوتو
دالىرەك ايتقاندا، استانادا بۇگىننەن باستاپ قۇرالاي ەشمۇراتوۆانىڭ 70 جاس مەرەيتويىنا وراي «1 - حالىقارالىق «قۇرالاي» قۋىرشاق تەاترلار فەستيۆالى» باستالۋدا. ال ءبىر اپتا بۇرىن استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «قۋىرشاق تەاترىنىڭ» جاڭا عيماراتىنىڭ اشىلۋى بولدى. وسى ەلەۋلى قوس وقيعاعا وراي تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، قازاق قۋىرشاق تەاترىنىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى ەشمۇراتوۆا قۇرالاي حالەكەت قىزىنا جولىققان ەدىك.
- استاناداعى قۋىرشاق تەاترى قالاي دۇنيەگە كەلدى؟
- 2007 - جىلى استانا قالاسىندا جاس كورەرمەندەر تەاترى اشىلدى. ال ءبىز تەك قۋىرشاق تەاترى ءبولىمى رەتىندە عانا بولدىق. وسى جىلى قالانى دامىتۋ جوسپارىنا جاس كورەرمەن تەاترى - قۋىرشاق تەاترى ەندى. سوندا قۋانعانىمدى كورسەڭىز عوي! سودان 3 جىلداي ع. مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ ءبولىمى بولىپ جۇمىس ىستەدىك. 2010 - جىلى استانا اكىمدىگىنىڭ قالالىق قۋىرشاق تەاترى بولىپ ءوز الدىمىزعا بولەك شىقتىق. ءوز عيماراتىمىز بولماعان سوڭ ەلوردادا ءبىراز عيماراتتارعا كوشىپ- قونىپ جۇردىك. ەندى، مىنە، استانا كۇنى قارساڭىندا بىزگە ۇلكەن سىي جاسالىپ، شاعىن بولسا دا، كادىمگىدەي ساحناسى بار عيماراتتى ءبولىپ بەردى.
- ءوزىڭىزدىڭ قۋىرشاق تەاترىنا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟
- مىنە، 50 جىل بولىپتى، قارتايعانشا «قۋىرشاق ويناپ» كەلەمىن. 20 جاسىمدا ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن تۇرمىسقا شىقتىم، الماتىدا كونسەرۆاتوريانىڭ قاسىندا تەاتر ءبولىمى بولاتىن. سوندا اسقار اعا (توقپانوۆ) بولدى، سول كىسىدە وقىدىم، سودان كەيىن قازىر كوزى ءتىرى ۇستازىم ءرابيعا مۇقايەۆادان ءدارىس الدىم. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنا جىبەردى، وعان كوڭىلىم كونشىمەدى. ال ونىڭ جوعارى جاعىندا قۋىرشاق تەاترى بار ەكەن. بارعىشتاپ ءجۇرىپ، كورىپ ءجۇرىپ، سوعان قاتتى قىزىقتىم.
بالالاردىڭ ءبارى قۋىرشاقتى جاقسى كورەدى عوي، جاسىمنان مەن دە قۋىرشاقتى جاقسى كوردىم. قۋىرشاقتىڭ «تىرىلگەنىنە»، «سويلەگەنىنە» راحاتتانىپ كۇلە بەرەتىنمىن. ءسال قولىم بوساسا سول جاققا جۇگىرەتىنمىن. وندا ەڭبەك سىڭىرگەن رەجيسسەر پاتاروكوۆ پاۆەل يليچ پەن ءارتىس ءارى رەجيسسەر سلونوۆ بوريس فاتەيەۆيچ بولدى. ول كەزدە مامان از، ول كىسىلەر «كەل، سەن مىندا جۇمىس ىستەسەڭشى مىنا قۋىرشاقتارمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتەيىك» دەپ شاقىردى.
مەن باسىندا «ۇيرەنە المايمىن عوي» دەپ قورىقتىم. شىن مانىندە بۇل وتە قيىن ونەر، سەبەبى قۋىرشاقپەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋ ءۇشىن سول قۋىرشاقتى جاقسى كورۋىڭ كەرەك، مىنا ىشكى سەزىمدەرىڭدى قۋىرشاق ارقىلى بەرۋ ءۇشىن ىشكى جان- دۇنيەڭ سونداي مىقتى بولۋى كەرەك، تەك سوندا عانا بار ەموتسيالارىڭ قولىڭ ارقىلى قۋىرشاققا بەرىلە الادى. ۇيرەندىم، 2-3 جىل جۇمىس ىستەگەن سوڭ زۇلقايىر بايسەيىتوۆ دەگەن ديرەكتورىمىز بولدى، سول كىسى ءبىر كۇنى شاقىرىپ الىپ: «سەنى مادەنيەت مينيسترلىگى ەكى جىلعا وقۋعا جىبەرەيىن دەپ جاتىر، سەرگەي ۆلاديميروۆيچ وبرازتسوۆ دەگەن اقساقالعا بارىپ وقيسىڭ»، دەدى. ال مەنىڭ «وتباسىم بار»، دەسەم «ساعان بولاشاعىڭا كەرەك، وقىپ كەلسەڭ وسى سالادا مىقتى مامان بولاسىڭ، ءارى وسى سالادا بىزدە مامان جوق»، دەدى.
جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلى دەگەن مادەنيەت مينيسترىنە باردىم. ول كىسى: «قازىر سەنىڭ الدىڭدا ەندى ەشقاشان بولمايتىن سيرەك مۇمكىندىك تۇر، ارتىڭا قارايلاماي بار دا وقى!» دەدى. ۇيگە كەلىپ ساسقالاقتاپ اكەمە قوڭىراۋ شالدىم، ول كىسى دە بىردەن «بار، وقى، وقىساڭ ادام بولاسىڭ، وقىماساڭ قالاسىڭ. ءبىر قۇدىقتى قازا باستادىڭ با، تۇبىنە دەيىن قاز، سوندا عانا سۋ شىعادى» دەپ اقىلىن ايتتى. ءسويتىپ ماسكەۋگە جول تارتتىم. كەڭەس وداعى كەزىندەگى ەڭ مىقتى تەاتر وسى وبرازتسوۆتىڭ تەاترى بولدى. ايتپاقشى، وبرازتسوۆ وسى الماتىعا، ۇكىمەتكە بىرنەشە رەت حات جازعان ەدى قازاقستانعا قۋىرشاق تەاترى كەرەك، قۋىرشاق تەاترىن سالعىزۋ كەرەك نە بولماسا ەسكى عيمارات بولسا دا سوعان اشۋ كەرەك، دەپ.
- قولدارىڭىزعا الىپ جاتقان ءدۇبىرلى شارا - حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترىنىڭ ماقساتى نە؟
- فەستيۆال - شىن مانىسىندە بۇكىل وسى قۋىرشاق تەاترىنا ءومىرىن ارناعان جانداردىڭ مەرەكەسى. بۇل سالادا 1935 -جىلدان باستاپ تەر توككەن ادامدار بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا اۆدەيەۆ، شاۆكات قادىروۆ، ءتامتى يبراگيموۆا، ۋاش ءسادۋاقاسوۆا بار، ولار جاستارى كەلگەنشە «قۋىرشاق ويناپ» ءوتتى. ول كىسىلەر قازىر ومىردە جوق، ءبىراق و دۇنيەدە بولسا دا قۋىرشاق تەاترىنىڭ دارەجەسىنىڭ وسكەنىنە، ونەرىنىڭ باعالانعانىنا قۋانىپ، ارۋاقتارى قولداپ جاتقان شىعار. مەن وسىنداي ۇلكەن شارا ءوتىپ جاتقانىنا ءوزىم دە وتە قۋانىشتىمىن.
فەستيۆال دەگەنىمىز - بۇل ەڭ الدىمەن حالىقتار دوستىعىنىڭ كورىنىسى. قازاقستاندا 150 گە جۋىق ۇلت پەن ۇلىس ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ- ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. وسى بەيبىت زامانىمىزعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر. باسقالارعا قاراساڭ نە بولماي جاتىر؟ انالار، بالالار ءولىپ جاتىر، سوعىس ءجۇرىپ جاتىر، ءبىر اعايىن ءبىر اعايىندى ءولتىرىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز بالاعا بالا كەزىنەن ادام بەتىنىڭ تۇسىنە قاراماي، اق بولا ما، سارى بولا ما ول دا ءوزى سياقتى ادام ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ ۇيرەتۋىمىز كەرەك، ءبىر- ءبىرىمىزدى جاقسى كورۋىمىز كەرەك. مىنە، فەستيۆالدە ءبىز وسى تۋرالى ايتامىز، ەلدى دوستىققا، بىرلىككە شاقىرامىز. ۇلكەندەردەن بالالاردى حالىقتار دوستىعىنا ۇيرەتۋدى سۇرايتىن بولامىز. ءبىزدىڭ ارتىمىزدا قالاتىن ۇرپاق ءۇشىن مۇنداي فەستيۆالدەر كەرەك.
- اۋقىمدى مادەني شاراعا كىمدەر قاتىسادى؟
- ايتۋلى شاراعا 9 مەملەكەتتەن تەاترلار كەلەدى. پەرۋدەن «حوسە ناۆاررا» ، ەستونيادان «مەلنيتسا»، بولگاريادان «سلون»، سەربيانىڭ «بايكامەللا»، تاتارستاننان «ەكيات»، تاجىكستاننان «لۇحتان»، يتاليادان «ماريانەتتە»، رۋمىنيادان بۋحارەست قالاسىنىڭ قۋىرشاق تەاترى، رەسەيدەن تامبوۆ مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترى كەلەدى. ولار ءبىزدىڭ قۋىرشاق تەاترىمىزدىڭ ونەرىن كورەدى. ال ءبىزدىڭ بالالار ولاردىڭ ونەرىن تاماشالايدى، ءسويتىپ ولاردىڭ قالاۋلارىن تۇسىنەدى، ال ءبىزدىڭ ونەرىمىزدى تاماشالايتىن قوناقتار ءبىزدىڭ تالاپ- تىلەگىمىزدى تۇسىنەتىن بولادى.
ءبىز بۇل جولى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ «اتامەكەن» شىعارماسىن قويماقپىز. بۇل شىعارمانى ول ارنايى قۋىرشاق تەاترلارى ءۇشىن «اماناي مەن زاماناي» پوۆەسىنىڭ جەلىسىمەن جازعان. وسى تراگەديا ارقىلى وتان تاقىرىبى كوتەرىلەدى. ءبىز مۇنى العاش رەت قۋىرشاق تەاترىندا كورسەتەمىز، سەبەبى ادەتتە ءبىزدىڭ جانرلارىمىز كومەديا، ساتيرا بولىپ كەلەدى، ءتىپتى بالەت تە قويدىق. ال ەندى كورەرمەندەرىمىزگە تراگەديا ۇسىنباقپىز. بالالار مۇنى تۇسىنەدى، ولار كوزدەرىنە جاس الادى. ءبىز وسىلايشا، بالالارعا وزدەرى سياقتى بۇلدىرشىندەردىڭ وتان ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەنىن كورسەتە وتىرىپ، سەزىمتالدىقتارىن تەرەڭدەتە وتىرىپ، وتان دەگەن ۇعىمدى ۇعىندىرۋعا تىرىسامىز. ولارعا مىڭ جەردەن «وتانىڭدى ءسۇيۋ كەرەك» دەپ ايتساڭ، ولار ارينە تىڭدايدى، ءبىراق جۇرەكتەرىمەن سەزىنبەيدى. ال ەندى سپەكتاكلدى كورگەندە ولار مۇنى جان- جۇرەكتەرىمەن ۇعىنادى.
- بالالاردىڭ جان- دۇنيەسى وزىنشە ءبىر الەم. ولاردىڭ جۇرەگىنە جول تابۋ وڭاي ەمەس. بۇلدىرشىندەردىڭ كوڭىل كىلتىن قالاي تاباسىزدار؟
- بالا قۋىرشاقتى قولىنا العاندا كەيدە تۋعان اناسىنا ايتپاعان سىرىن قۋىرشاققا ايتادى. قۋىرشاق پەن بالا - بۇل ءبىرتۇتاس ۇعىم دەسەك تە بولادى. قۋىرشاقتى بالا ەرەكشە جاقسى كورەدى، كەيدە اسا ۇناتاتىن قۋىرشاعىن توزىپ كەتسە دە جانىنان تاستامايدى، سونى باۋىرىنا الىپ ۇيىقتايدى، ونىمەن سىبىرلاپ سويلەسەدى. سونداي قۋىرشاقتار ساحنادا ءتىرىلىپ، بالانىڭ ىشىندەگىسىن ايتىپ، بالا سياقتى كۇلىپ، بالامەن سىرلاسسا، كورەرمەن بالا بار جان- تانىمەن قۋىرشاققا سەنىپ، بىرگە ويلانىپ، سونىمەن بىرگە ءسۇيىنىپ تە، كۇيىنىپ تە وتىرادى.
ەگەر اكتەر نەمەسە رەجيسسەر بالانى جاقسى كورمەسە، ونىڭ ءتىلىن تابا المايدى. ال بالا ءارتىستىڭ جاقسى كورگەنىن ءبىلىپ تۇرادى. ءتىپتى، ماسكا كيىپ بالالاردىڭ اراسىندا جۇرسەڭىز، ەگەر ءسىز ولاردى جاقسى كورمەسەڭىز، ولار سىزگە ونشا جولامايدى. ال بالانى جاقسى كورىپ تۇرساڭىز، سول شۇبەرەك ماسكانىڭ سىرتىنان دا بايقالىپ تۇرادى. دەمەك، بالا سونداي سەزىمتال. اسىرەسە، 3-7 جاس ارالىعىنداعى بالالار كەرەمەت، ولاردىڭ بويىندا بىزدەر، ەرەسەكتەر وزىمىزدەن جوعالتىپ العان اسا جوعارى سەزىمتالدىق بار. ولار تاڭعاجايىپقا سەنەدى. وكىنىشكە وراي، ءبىز ەرەسەكتەر سەنبەيمىز. ال قۋىرشاقپەن جۇمىس جاسايتىندار ولە- ولگەنشە سول تاڭعاجايىپقا سەنىپ كەتەدى، سەبەبى ولاردىڭ بويىندا بالالىق شاقتاعى ەموتسيالارى ساقتالىپ قالعان.
- ونەر شاڭىراعىنىڭ وسى كەزگە دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى قانداي؟
2012 -جىلى ءساۋىر ايىندا دۋشانبە قالاسىندا وتكەن «چوداري حاەل» III حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالىندە تۋىندى اۆتورى ءھام رەجيسسەرى ا. سالايەۆا ساحنالاعان «مەنىڭ سالعان سۋرەتىم» سپەكتاكلى ارنايى ديپلوم يەلەندى. ال 2013 - جىلى قاراشانىڭ 25-29 - جۇلدىزى ارالىعىندا استانا قالاسىندا وتكەن «ورتەكە» III حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالىندە «ارىستان پاتشا» اتتى شىعارمامىز ۇسىنىلىپ، ول «ۇزدىك سپەكتاكل» جانە «ەڭ ۇزدىك اكتەرلىك جۇمىس» ماراپاتىنا يە بولدى.
ءدال وسى جىلى اقتوبە قالاسىندا وتكەن «اسسالاۋماعالەيكۋم - III« حالىقارالىق قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالىندە «قاڭباق شال» قويىلىمىمەن قاتىسىپ، ديپلومانت اتاندىق. رەسەيدىڭ استراحان قالاسىندا بولعان «كاسپي جاعالاۋى» اتتى ت م د ەلدەر اراسىنداعى قۋىرشاق تەاترلارى فەستيۆالىندە «مەنىڭ سالعان سۋرەتىم» قويىلىمىن كورسەتىپ، شىعارماشىلىق ۇجىم «دوستىق» نوميناتسياسىن جەڭىپ الدى. تۇركيادا وتكەن XVII ىستامبۇل تەاتر فەستيۆالىنە قاتىسىپ، قارىم- قابىلەتتەرىمىزدىڭ زور ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە بايقاتتىق. جانە، ەڭ باستىسى، 2014 - جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا تەاترلار اراسىندا تۇڭعىش رەت يتاليانىڭ «ماريونەتكا»، ىستامبۇلدىڭ «قاراگوز» تەاترلارىمەن دوستىق قارىم- قاتىستى نىعايتىپ، تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا مەموراندۋم جاساستىق.
- قازىرگى كەزدە بالالار ادەبيەتىنىڭ ساپاسىزدىعى تۋرالى كوپ سىن ايتادى، بالالارعا جازاتىن اقىن- جازۋشىلار جوقتىڭ قاسى. ال سىزدەردىڭ اۆتورلارىڭىز كىمدەر؟
قازىرگى ۋاقىتتى شىعارماشىلىقتىڭ التىن ءداۋىرى، ورلەۋ ءداۋىرى دەۋگە بولادى. دراما تەاترلار فەستيۆالدەرى، مۋزىكالىق تەاترلار فەستيۆالدەرى، قۋىرشاق تەاترى فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر. بۇل تاماشا! ەگەر ءبىز ءدال وسى ونەردىڭ التىن داۋىرىندە ءوز ونەرىمىزدى اشىپ كورسەتە الماساق، وندا قۇنىمىز ءبىر تيىن. بۇگىنگى تاڭدا مادەنيەت مينيسترلىگى جانىنان تەاترلار رەپەرتۋارلارى بويىنشا كوركەمدىك كەڭەس اشىلدى. بۇرىن كەز كەلگەن تەاتردا كەز كەلگەن قويىلىم ساحناعا شىعارىلا بەرەتىن. قولىمىزعا نە تۇسسە، كىمنىڭ قانداي تانىسى بولسا، «بالالارعا جازا سالساڭشى ءبىر ەرتەگى» دەپ جۇرەتىنبىز. ال قازىر ساحناعا شىعارىلاتىن قويىلىم كوركەمدىك كەڭەسكە بەرىلەدى، وندا بالالارعا پايدالى ما، پايدالى ەمەس پە سول قارالادى. بۇل كەڭەس قۇرامىندا بارلىق تەاترلاردىڭ وكىلدەرى بار. ودان سوڭ بىزگە بەرەدى، ءبىز ول قويىلىمدى ءوز كوركەمدىك كەڭەسىمىزدە قارايمىز.
ءبىزدىڭ اۆتورلارىمىز - قازىر بۇل دۇنيەدە جوق ساكەن ءجۇنىسوۆ، تاماشا دراماتۋرگ نۇرلان ورازالين، تەاترىمىزدىڭ ديرەكتورى توعجان ەسكەندىر قىزى حاسانعاليەۆا. ەرتەگىلەردى دە قاراستىرامىز. ەركىن جۋاسبەكوۆ ناعىز قازاقتىڭ ءيىسى مۇڭكىپ تۇراتىن «وي، توبا» دەگەن كەرەمەت پەسا جازدى. ونى وسى شاعىن ساحنامىزعا لايىقتاپ، كىشكەنتاي كورەرمەندەر نازارىنا قايتا ۇسىنباقپىز.
- قوياتىن قويىلىمدارىڭىزدىڭ باسىم تاقىرىپتارى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
- «قۋىرشاق تەاترىنىڭ» رەپەرتۋارى كونە اڭىز- ەرتەگىلەرمەن قاتار شەتەلدىك جانە ءتول زاماناۋي تۋىندىلاردى جاڭعىرتۋمەن تولىعىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، ولاردىڭ قاتارىندا ق. ەشمۇراتوۆانىڭ «ماحاببات تۋرالى اڭىز» ، م. تويبايەۆتىڭ «سيقىرلى سوزدەر»، ا. سالايەۆانىڭ «مەنىڭ سالعان سۋرەتىم»، «مەن سياقتى جاسا»، «بايقا جولدا، بالاقاي»، س. ءجۇنىسوۆتىڭ «اتامەكەن»، جاپون حالىق ەرتەگىسى «جاڭعىرىق تۋرالى ەرتەگى» ، ت. حاسانعاليەۆانىڭ «ورماندا بولعان وقيعا»، «انا قۇدىرەتى»، قازاق حالىق ەرتەگىسى «قاڭباق شال»، ە. جۋاسبەكتىڭ «و، توبا»، ي. ميچچي، دج. روبەرتس، ل. ۆۋلۆەرتوننىڭ «ارىستان پاتشا»، ز. ساگالوۆ پەن ل. جادانوۆتىڭ «جاۋىنگەردىڭ قازانى»، ق. ەجەمبەكوۆتىڭ «جالقاۋدىڭ ايلاسى» سىندى شىعارمالارى بار.
بىزدە 12 سپەكتاكىلىمىز بار. فەستيۆال اياقتالعان سوڭ سول سپەكتاكلدەردى قايتا جاڭارتىپ، كوستيۋمدەرىن تىگىپ، بوياپ، دەكوراتسيالارىمىزدى وسى جاڭا عيمارات ساحناسىنا لايىقتاپ قايتا جاساماقپىز. ءارى ءبىر مەزەتتە جاڭا قويىلىمداردى ازىرلەيمىز.
- تەاتر قايىرىمدىلىق شارالارىنا قاتىسا ما؟
- ءبىز كوپتەگەن بالالار ينتەرناتتارىمەن ىقپالداستىقتامىز. كوزدەرى ناشار كورەتىن بالالارعا، جۇيكە اۋرۋىنا شالدىققان بالالارعا بارىپ قويىلىمدار قويامىز، قۋىرشاق ارقىلى بالالاردى ەمدەۋ ىسىنە دە اتسالىسامىز. تۇيىندەي ايتقاندا، ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءتالىم- تاربيەسىنە قال- قادىرىمىزشە، بارىنشا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ جۇرگەنىمىزدى اسا ماقتان تۇتامىز.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت! 
