قازاقتىڭ كلاسسيكالىق پروزاسىنىڭ مۇراگەرى
ءبىراق كورە المايتىن بولۋى كەرەك. جاستاردىڭ شيمايلاپ جۇرگەندەرىنىڭ ءبارى سول كيەلى ادەبيەتتىڭ سولقىلداق، سولعىن كولەڭكەسى عانا سياقتى.
جوعارىداعى داڭعىلدى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋ جايى بىلاي تۇرسىن، جالعاپ اكەتەر قۋات جاستاردىڭ كوبىنەن بايقالا بەرمەيتىنى شىندىق. مايلين، اۋەزوۆتەردى بىلاي قويعاندا، كەكىلبايەۆ پەن ماعاۋيندەرمەن قاتار قويساڭ، كەيىنگىلەردىڭ بويلارى پاكەنە، ۇستىندارى وسال، ىزدەنىستەرى مايدا سياقتى اسەر قالدىرادى.
ال مۇرات الماسبەك ۇلىن وقىعاندا سول ءداستۇرلى پروزانىڭ ءىزباسارىن شىرامىتقانداي، كوڭىلىڭ ازداپ ورنىنا تۇسەدى. ونىڭ شامشىراعى - ۇلتتىق تاقىرىپ. نە جازسا دا قازاقى تانىم تۇرعىسىنان جازادى. جانە جاتىق تىلمەن، اعا بۋىننان قالعان مايدا مانەرمەن جازادى. سوندىقتان كەيىنگى بۋىندا ءداستۇرلى ادەبيەتتى ەرتەڭگە جالعايتىن ءبىر جازۋشى بولسا، ول وسى م. الماسبەك ۇلى بولۋعا كەرەك. ايتەۋىر، ىشكى تۇيسىك سولاي دەيدى.
«ءۇش بەيىت»
مۇرات الماسبەك ۇلىنىڭ بۇل اڭگىمەسىندە كوپ جازۋشىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن، ءبىراق شىن سۋرەتكەردىڭ جازۋىندا بولۋعا ءتيىس ءبىر بەلگى بار. ول شەبەر ورىلگەن كومپوزيتسيا مەن شيىرشىق اتقان دراماتۋرگيا. بايشاعىر، سەڭگىر، جانىبەك... قاي باتىردىڭ باس كەيىپكەر ەكەنى بەلگىسىز، انىعى، باس كەيىپكەر مۇندا - جاۋمەن قاپىسىز الىسقان كۇللى قازاق اسكەرى. شىعارمانىڭ بالتالاۋعا كەلمەيتىن كوركەم تىلىندە ءجيى قولدانىلا بەرمەيتىن ورالىمدار دا كوپ، سوعان قاراعاندا بۇل تالانتتى، شابىتپەن جازىلعان تۋىندى بولسا كەرەك.
وقىعاندا، كەيىپكەرمەن بىرگە ۋايىمداۋدىڭ (سوپەرەجيۆانيە) نە ەكەنىن ەسكە تۇسىرەسىڭ. ونىڭ سىرى - قايىس قامشىداي ورىلگەن ىشكى دراماتۋرگيالىق جەلىسىندە. قاراڭىز. ءشۇرشىت پەن قازاق اسكەرى كەزدەسكەن. قازاقتار كومەككە كەلەر قوسىندى كۇتىپ جاتپاي، كوپ ءشۇرشىتتى از كۇشپەن اق توسىپ العان. (العاشقى ىلگەك: ءبىرىنشى كەدەرگى. ەگەر اڭگىمەنىڭ دراماتۋرگيالىق جەلىسىن ءبىر سىزىق دەپ ەسەپتەسەك، باستالا بەرە، سىزىعىمىز تومەن تۇسەدى).
العاشىندا قالىڭ قولدى بايقاعان بايشاعىر تىكسىنىپ قالادى. (كەدەرگى كۇشەيە ءتۇستى، سەنىم سەتىنەپ بارادى، سىزىق تومەن كەتىپ بارادى). تالاي مايداندى كورگەن سەڭگىر سەلت ەتپەيدى. اق تۋىن جەلبىرەتكەن جانىبەك ارىندى ۇران تاستايدى. (دراماتۋرگيالىق سىزىق كوتەرىلە باستايدى، كوڭىلدە جىلتىڭداپ، ءۇمىت وتى تۇتانادى). سول ساتتە اتىن ويناتىپ، ءشۇرشىتتىڭ باتىرى پايدا بولادى. جەكپەجەك.
(ەكىنشى كەدەرگى. قولباسىنان ايىرىلۋ قاۋپى. جۇيكەڭىزدىڭ الدەبىر تالشىقتارىمەن قاۋىپتى كۇيدى سەزەسىز). جوق، جانىبەك ەمەس، قۋاندىق باتىر شىعادى. (ازداپ بولسا دا جەڭىلدەدى، قالاي بولعاندا دا باس ساردارعا قاۋىپ جوق. ءبىراق كەدەرگى بار. قۋاندىق تا قازاقتىڭ باتىرى عوي). قۋاندىق ءشۇرشىتتى جەڭەدى. (سىزىق جوعارى ورلەيدى). ەكىنشى ءشۇرشىت شىعادى. (سىزىعىمىز تاعى دا تومەن تۇسەدى). ونى دا جەڭەدى. (قايتادان كوتەرىلەدى).
ءۇشىنشى ءشۇرشىت شىعادى. سيپاتتاۋىن قاراڭىز: «... ەسىك پەن توردەي قارا اتقا وڭكيە مىنگەن بىرەۋ شىقتى. سىرتقى ءپىشىنى ءدال ءبىر ات ۇستىنە ۇيە سالعان بالشىق ءتارىزدى ەكەن. قارا قوجىر بەتىندەگى جىلاننىڭ تىسىندەي تۇكتەرى تىكىرەيىپ، قارا قوشقىل قان تولعان كوزدەرى قاراڭعى كوردەي ۇڭىرەيەدى»... مىنانىڭ سويى بولەك، ياعني قۋاندىق قاپى كەتەدى اۋ، ءباتشاعار، ونسىز دا سانىمىز از بولىپ تۇرعاندا، قازاق اسكەرىنىڭ تاۋى شاعىلاتىن بولدى- اۋ... (سىزىق قايتادان تومەن كەتتى). جوق، ءشۇرشىت جانىبەكتى نۇسقايدى. تاعى دا ۋايىم جەيسىڭ. ساردارسىز قالىپ جۇرمەيىك.. . (سىزىق قۇلديلاي بەردى). ءتاڭىردىڭ كوزى ءتۇزۋ ەكەن، جەڭدى. (جوعارى شاپشىدى).
كەسكىلەسكەن ايقاس. باسىمدىق قازاق اسكەرىندە. ەكىنشى بولىمدە سەڭگىر مەن بايشاعىرلار شولعىنشى بولىپ شۇرشىتكە ەرەدى. (سىزىق ءبىرقالىپتى). ابايسىزدا قورشاۋدا قالادى، ۇشەۋى ەر ولىمىمەن ولەدى. (سىزىق كۇرت ءتۇستى). امان قالعان سەڭگىر ءۇش دوسىن كوزدەن تاسالاپ، قوسىنعا قايتادى. (سىزىق قۇلديلاي بەرەدى). ءشۇرشىت اسكەرى شەگىنبەگەنى ءمالىم بولادى. جانىبەك شەشۋشى شايقاسقا دايىن. (شىعارمانىڭ كۋلميناتسياسى وسى تۇس). مايدان دالاسىنداعى اقىلدى ۇرىس، سەنىمدى جەڭىس. (سىزىق كۇرت كوتەرىلدى، شىعارمامىز مارەسىنە جەتتى) . بايقاپ وتىرساڭىز، شاعىن عانا اڭگىمە تارتىسقا تولى، ىشكى ءومىرى قايناپ جاتىر.
بۇل - ەكسپەريمەنت تە، بارلاۋ دا ەمەس، ەرەسەك اۆتوردىڭ ەستى شىعارماسى. ەڭ كەرەمەتى، «ارۋاقتاپ» تۇرعان رۋحتى شىعارما. قاراڭىز: «وسى ساتتە ايعايعا ءبۇيىرى قىزعان تور قاسقا اۋىزدىعىمەن الىسا تىك شاپشىدى. باتىردىڭ قولىنداعى تولقىندانعان اق تۋ دا ءدۇر سىلكىنىپ، الاۋلاعان اق شوعىر ۇشى تاۋلاردى قاقىراتىپ، جاۋلاردى قالتىراتقان ۇرانمەن بىرگە كوك اسپاندى كەرنەپ كەتكەندەي بولدى بايشاعىرعا».
شۇرشىتتەردى قالاي سيپاتتايدى: «قىتاي شەرىگىنىڭ ەرەۋىلدەي شاپتىققان ايقايى». قازاقتاردى قالاي سيپاتتايدى: «قابىلانداي شيرىعىپ، قارشىعاداي ءتۇيىلىپ تۇرعان قازاق قولى»، «قازاق قولىنىڭ ءور ۇراندارى» ... ءبىراق اۆتورلىق باعالاۋ ءشۇرشىتتى ىلعي جىعىپ بەرىپ وتىر ەكەن دەمەڭىز. مىسالى، جەكپە-جەك كورىنىسىن الىڭىز. «جانىبەك جارتاستاي دەنەسى ات بەلىن جانشىپ، قاۋعاداي قابا ساقالى كەۋدەسىن جاپقان قارسىلاسىنىڭ الىپ كۇش پەن الىمدى ايلانى تەڭ قولداناتىن قاتەرلى دۇشپان ەكەنىن اڭدادى. ايبالتالارىن وڭدى- سولدى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ، سەرپە قاققاندا، سىلتەگەن نايزاسىنىڭ سابىن سىندىرىپ، قولىن سىرقىراتىپ جىبەردى» دەيدى. تەكەتىرەس، كونفليكت بار. جاۋدىڭ وسال ەمەستىگىن باسا ايتادى.
اڭگىمەنى وقىپ وتىرىپ، جازۋشىنىڭ كوركەمدىك قيالى تۋدىرعان جاعدايعا قاپىسىز يلاناسىڭ. جانە امالسىز ءوزىمىز جايلى ويلايسىڭ. بەيبىت زاماننىڭ بوس بەلبەۋ ۇرپاعى شەيىت كەتكەن باتىرلارىمىزدىڭ جۇرناعىنا دا، تىرناعىنا دا تاتىمايمىز اۋ.. . شىعارمانىڭ سوڭىندا «ءۇش بەيىتتىڭ «بيىكتەي تۇسكەنى» تەگىن ەمەس. ولار بۇدان كەيىن دە بيىكتەي بەرەدى.
«بۋرا دوڭعىل»
«بۋرا دوڭعىلدا» ەكى توسىن دۇنيە بار: كىسىكيىك پەن تۇيەكيىك. ەسكى اڭىز بولسا كەرەك. تاقىرىپتىڭ ءوزى ميستيكالىق اۋانعا جەتەلەيدى. ءبىراق مۇنداي تاقىرىپ ءۇشىن قالامگەردىڭ ءتىلى تىم بايىپتى، بايسالدى، ءتىپتى ساراڭ دەرسىز. كىسىكيىككە كەزدەسۋ ءساتى دە سونشالىقتى اسەرلى شىقپاعان. وقىرماننىڭ ۇرەيىن ۇشىراتىن، قيالىن ۇشتايتىن ەشتەڭە كورمەيسىز. ەكسپرەسسيامەن بوياۋلاردى قالىڭداتىپ، كىسىكيىكتىڭ وبرازىن تاڭسىق ەتە تۇسۋگە بولار ەدى.
مىنا ءبىر تۇسىن وقيىق: «تۇلا بويىنا جاڭا تۋعان جاس بوتانىڭ تۇگىندەي تىقىر دا قويۋ ءجۇن وسكەن. دەنەسىندەگى تۇگى دەمەسەڭ، بۇكىل ءتۇر- تۇلعاسى ادامنان اجىراعىسىز.. . - سوندا بۇل نەعىپ جۇرگەن بولدى، - دەدى باسقا نە ايتاردىڭ رەتىن تاپپاعان توعاي بالۋان». قاراپ وتىرساڭىز، كەيىپكەرلەردىڭ «باعالاۋى» كورشىنىڭ ءيتى قوتانعا كىرىپ كەتكەندەي جايباراقات. كىسىنىڭ كىسىكيىكتى كورۋىنىڭ ءوزى توسىن قۇبىلىس. ال ونى ەكىنشىسىنىڭ كەلىپ ەرتىپ اكەتۋى ءتىپتى كەرەمەت وقيعا. ءبىراق كەيىپكەرلەردىڭ قابىلداۋى ءبارىن بۇزىپ تۇر، سيۋجەت ءالسىز شيرايدى. دەگەنمەن اڭگىمە ماقساتىنا جەتكەن: ەسسىز ادام مەن تىلسىم تابيعاتتىڭ قاراما- قايشىلىعى تۋرالى نەلەر ويلارعا جەتەلەيدى.
«نوقتا»
«نوقتانىڭ» يدەياسى دا، كوركەمدىك قۋاتى دا تولىستى، ءتىلى شۇرايلى. سيۋجەت جەلىسى مىناداي. قۇلان ءۇيىرىنىڭ ىشىندە جۇرگەن جىلقىنى بايقاپ، كوڭىلى قۇلاعان اسۋ، كۇندەردىڭ كۇنى جاڭاعى اقكوك جىلقىنى قولعا تۇسىرەدى. جانىنداعى جىلقىشىلارعا ءبىر- ءبىر قۇلاننان ۇلەسكەن. ءبىراق دالا تاعىسى قولعا كونبەي، تەمىر نوقتانى جاتسىنىپ، اقىرى ارام ولەدى. ەڭ سۇمدىعى، اسۋ اقكوكتىڭ باسىنا ءسىڭىپ كەتكەن نوقتانى كورىپ تۇرشىگەدى.
بۇل ءساتتى جازۋشى بىلاي تۇيىندەيدى: «نوقتالى باسقا ءبىر ءولىم» دەگەندى بۇرىنعىلار قالاي تولعاپ ايتقان. كوزگە كورىنبەگەنىمەن سول نوقتا مەنىڭ دە، مىنا سەنىڭ دە باسىڭدا تۇر»... وسىلاي دەگەن قارت ساپتاما ەتىگىن سىقىرلاتىپ، ۇيگە بەتالدى. ويلانىپ قالعان اسۋ جالپاق الاقانىمەن بەت- اۋزىن ۇزاق سيپالاپ، بەدەرى دە، بەرەرى دە بەلگىسىز «نوقتاسىن» ۇستاپ كورگىسى كەلدى».
اڭگىمە وسىلاي اياقتالادى. ادام تاعدىردان قاشىپ قۇتىلا المايدى. ءولىپ قانا قۇتىلادى. ءبىراق ءولىم دە سول تاس قۇرساۋلى تاعدىردىڭ جازۋى. قۇلانداردىڭ نوقتانى جاتىرقاپ ءولۋى - تاعى جانۋاردىڭ تەكتىلىگى مەن كىسى بالاسىنىڭ مەڭىرەۋ قاتىگەزدىگىن كورسەتەدى. كورسەتىپ قانا قويمايدى، وسىعان دەيىنگى «بۋرا دوڭعىلداعى» سياقتى، ادامنىڭ ەسسىز، مەنمەن زاڭدارى مەن تابيعاتتىڭ ىلكى زاڭدىلىقتارىن بەتپە- بەت قويىپ شەندەستىرەدى.
سول سياقتى، اقكوكتىڭ دە نوقتالى كەتۋى - ادام بالاسى قاتىگەزدىگىنىڭ ايعاعىنداي. ەڭ وكىنىشتىسى، ادامدار مۇنداي قياناتتى جان-جانۋارلارعا عانا جاسامايدى، ءبىر-بىرىنە دە كورسەتەدى. جۇرەگىن جارالايدى، جانىن قىل بۇراۋعا سالادى، قياناتقا قيا سالادى. ومىردە سابىلدىق پەن بايعارالاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىنى قانداي وكىنىشتى.. .
م. الماسبەك ۇلى تابيعات كورىنىستەرىن سيپاتتاعاندا نەمەسە الدەبىر تۇرمىس زاتتارىن نەمەسە وسىمدىكتەردى اتاعاندا، ءبىزدىڭ تالاي جاستار قىزعانىشپەن قاراۋعا ءتيىستى. ويتكەنى ول وتكەن عاسىرلاردىڭ وكىلىندەي، زەردەلى شالداردىڭ جۇرناعىنداي ەلەستەيدى. تەحنيكالىق، ستيلدىك تۇرعىدا دا مۇراتتىڭ جازۋىنان ءمىن تابۋ قيىن. سۋرەتكەرلىك ورەسى كەڭ، قۇلاش سەرمەيتىن تاقىرىبى دا وتباسى- وشاق قاسى ەمەس. جازۋىندا ءجيى كەزدەسە بەرمەيتىن تىركەستەر، بەينەلى سوزدەر، كوپشىلىككە تاڭسىق ورالىمدار بار:
«سۇمبەدەي دەنەسى»، «ماڭدايعا باسقان سەتەرى»، «وي شۇڭەتى»، «سۇركەي سۋىق»، «ۇتىق- ۇتىعىمەن قونعان اۋىلدار»، «سۇلكىنى ءتۇسۋ»، «كۇدىر سوقپاق»، «تاڭىن تارتقان تايداي تالتىرەكتەيدى» ... ول ۋاقىتتىڭ ءوزىن «ەت قايناتىم، ءسۇت پىرىسىممەن» ولشەيدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى دە قايماعى بۇزىلماعان كاۋسار تىلدە سويلەيدى. «قايدا باراسىڭ؟» دەمەيدى، «بۇل نە جورتۋىل؟» دەيدى.. .
قورىتا كەلگەندە، سۋرەتكەرلىك تاسىلدەر، يدەيالىق ۇستىندار تۇرعىسىنان م. الماسبەك ۇلىن دۇرىس باعىتتا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قالامگەر دەۋگە بولادى. ول بىزگە، الاۋ- جالاۋ جاساندىلىق پەن ەسسىز ەلىكتەۋ زامانىنداعى قازاقى تانىمنىڭ كۇزەتشىسى بولىپ ەلەستەيدى. تەكتى بابالاردان باستاۋ العان ءداستۇرلى تانىمنىڭ لايىقتى ءىزباسارىنداي اسەر قالدىرادى. ەندەشە، قالامگەردىڭ وسى ابىرويلى مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋىنا تىلەكتەسپىز.
ءاسيا باعداۋلەت قىزى
