دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قازاقستاننىڭ الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ قادامىن شىڭداي تۇسەدى

ءسويتىپ، باقانداي ون توعىز جىلدىق ۇدەرىستەردەن كەيىن، اعىمداعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستان الەمدىك ساۋدا الپاۋىتى ۇيىمىنىڭ قاتارىنا ەنىپ، ءوز دامۋىنداعى تاريحي ماڭىزدى قادامدى جاساماق.

البەتتە، بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن كەزەڭ، مەملەكەت دامۋىنىڭ ودان ارعى جاعدايىنا اسەر ەتەتىن ايتۋلى قادام ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى، دۇنيە ساۋداسىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جاتقان ۇيىمنىڭ ەسىگىنەن اتتاۋ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ودان سايىن تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى.

د س ۇ اياسىندا ساپالى دا ارزان تاۋارلار شىعارىلاتىنى، شەكارالىق شەكتەۋلەر كەرتىلىپ، ەلىمىزدى سونداي ارزان ونىمدەر باساتىندىعى دا بەلگىلى. ەندەشە، بۇل ءبىراز جىلدار بويى ايتىلىپ كەلە جاتقان باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءۇشىن تاعى ءبىر سىناق دەگەن ءسوز.

جالپى، وسى رەتتە «د س ۇ دەگەنىمىز نە؟»، «مەملەكەتتەر بۇعان نە ءۇشىن ۇمتىلادى؟»، ەڭ اقىر اياعى «ەكونوميكالىق ءوسىم پروبلەمالارىن د س ۇ اۋقىمىندا شەشە الامىز با؟» دەگەن ساۋالدار تۋىنداۋى دا زاڭدى. وسى تۇرعىدان كەلسەك، الەم ساۋداسىنىڭ «سورپاسىن ساپىرىپ» وتىرعان د س ۇ - قازىرگى تاڭدا قازاقستان ۇمتىلىپ وتىرعان الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك مۇشە.

ونى بىلاي قويىڭىز، ەلىمىزدىڭ باستى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ءارى ەكونوميكالىق وداقتاسىمىز رەسەي دە، اۋىلىمىز ارالاسىپ جاتقان قىرعىز ەلى دە، سوسىن شىعىستاعى الىپ كورشىمىز، الەمدىك ساۋدانىڭ ءبىر تەتىگىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان قىتاي دا وسى ۇيىمنىڭ قۇرامىندا. ەندەشە، د س ۇ- عا ەنۋ قازاقستاندىق ەكونوميكانى ورگە سۇيرەيتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.

«ال قازاقستان د س ۇ-عا مۇقتاج با؟» دەگەنگە كەلسەك، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى رەسەي كىرىپ كەتكەن سوڭ ءتىپتى قازاقستاننىڭ مۇقتاجدىعى ماجبۇرلىككە اۋىپ وتىرعانى انىق. ويتكەنى، بىرىنشىدەن، رەسەي - قالاي ايتساق تا، قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا- ساتتىق جاسايتىن ءارى د س ۇ- عا دەيىنگى «كەدەن وداعى» اتالاتىن ىقپالداستىق بوساعاسىن بىرگە قۇرعان ارىپتەسى.

بۇعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى جاڭا مۇشە ارمەنيا مەن قىرعىز ەلىن قوسىڭىز. ەكىنشىدەن، رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا الپاۋىتتارىنىڭ قىسپاعىندا تۇرعان قازاقستانعا بارىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدە رەتتەلگەن، ناقتى تارتىپكە سۇيەنەتىن ساۋدا كەڭىستىگى اسا كەرەكتى دۇنيە. بۇگىن بولماعانىمەن كەلەشەك دامۋىمىزدا بۇنداي قادام قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.

ياعني، د س ۇ- عا قازاقستان ەمەس، كەرىسىنشە قازاقستانعا د س ۇ  كەرەك سەكىلدى. سوندىقتان دا، قازاقستان د س ۇ- عا ەرتە مە كەش پە، ءبارىبىر مۇشە بولاتىنى انىق ەدى. ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدىڭ ساۋدا اينالىمىنىڭ 90 پايىزدان استامى د س ۇ- عا مۇشە ەلدەرمەن ارادا بولىپ وتىر. بۇل ءبىر جاعىنان ءبىزدىڭ ساۋدا- ساتتىعىمىزداعى كەدەرگىلەردى، كەمشىلىكتەر كورىپ وتىرعانىمىزدى كورسەتسە كەرەك. تورتىنشىدەن، شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردى وركەندەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قازاقستانعا اۋاداي قاجەت.

ال د س ۇ- نى جاقتاۋشى ساراپشىلاردىڭ ەڭ باستى كوزىرى دە وسى - شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا تارتىلاتىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا. سوندىقتان دا، ولار قازاقستاننىڭ ءداپ وسى د س ۇ  تابالدىرىعىن اتتاعان سوڭ سىرتقى قارجىلاندىرۋدىڭ اعىلاتىنىن العا تارتادى.

جالپى، د س ۇ- نىڭ شتاب- پاتەرى شۆەيتسارياداعى جەنەۆا قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ ەرەجەلەرى تەك قانا ساۋدا- ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى رەتتەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى قانداي دا ءبىر بولسىن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ەمەس، تەك قانا حالىقارالىق ساۋدانىڭ جالپىعا ورتاق قاعيداتتارىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى.

تۇتاستاي العاندا، د س ۇ - ەلدەر اراسىنداعى ەركىن ساۋدا مەن اشىقتىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الاتىن، حالىقارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن ەندىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق ۇيىم. نەگىزگى ماقساتى ءبىرىڭعاي ساۋدا جۇيەسىن قۇرۋ بولىپ تابىلاتىن ۇيىم كوپجاقتى كەلىسسوزدەر بويىنشا قاتىسۋشى- مەملەكەتتەرمەن ءوزارا كەلىسىلگەن قاعيداتتاردى باسشىلىققا الىپ، مەملەكەتتەردىڭ ءبىر- بىرىمەن ادىلەتتى جانە ەركىن باسەكەلەستىك شارتىندا ساۋدا جاساسۋىن قولدايدى ءھام سوعان جاعداي جاسايدى. ۇيىم شەڭبەرىندە اشىقتىق قاعيداتى دا قاتاڭ قارالادى.

رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، قازىرگى كۇنى د س ۇ  قۇرامىنا الەمنىڭ 161 ەلى كىرەدى. ەندەشە، بۇندا قازاقستان سەكىلدى ءبىرقاتار ەلدەر باسەكەلەسە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. ال د س ۇ ەرەجەلەرى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن ءبىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرادى. قازىرگى كۇنى وعان مۇشە دامۋشى ەلدەر دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءوز نارىقتارىن قورعاۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى كەدەندىك- تاريفتىك قورعاۋ قۇرالدارىنا يە بولىپ تابىلادى.

د س ۇ جۇمىسىنىڭ نەگىزىنەن قاعيداتتارىنا كەلسەك، ول بىرىنشىدەن، جالپىعا ورتاق تەڭ قۇقىلىق. بۇل رەتتە د س ۇ- نىڭ بارلىق مۇشەلەرى ءبىر- بىرىنە ساۋدادا نەعۇرلىم قولايلى جاعدايدى ۇسىنۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءوزى د س ۇ- نىڭ ءبىر مۇشەسىنە بەرىلگەن پرەفەرەنتسيالار قالعان بارلىق مۇشەلەرىنە دە ورتاق ەكەندىگىن بىلدىرەدى.

ەكىنشىدەن، ءوزارا ارەكەتتەستىك. ەكىجاقتى ساۋداداعى شەكتەۋدى ازايتۋ جونىندەگى بارلىق ارەكەت ەكىنشى تاراپتان دا قولداۋ تاۋىپ، ءوزارا ارەكەتتەستىككە اينالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن، اشىقتىق نەمەسە مولدىرلىك. د س ۇ مۇشەلەرى ءوزىنىڭ ساۋدا ەرەجەلەرىن تولىقتاي جاريالاۋى جانە ونىڭ د س ۇ - نىڭ باسقا مۇشەلەرىنە بەرىلگەن اقپاراتتار ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن ورگاندارى بولۋى ءتيىس. تورتىنشىدەن، قولدانىستاعى مىندەتتەمەلەردى قۇرۋ. مۇشە ەلدەردىڭ ساۋدا تاريفتەرى جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن ەلدەردىڭ ءبىر- بىرىمەن ءوزارا قارىم- قاتىناسى ەمەس، نەگىزىنەن العاندا، د س ۇ - نىڭ نەگىزگى ورگاندارى رەتتەيدى. ال قانداي دا ءبىر ەلدىڭ ناقتى سەكتورىندا ساۋدا جاعدايى ناشارلاتىلاتىن بولسا، وسىدان زارداپ شەككەن جاق باسقا سەكتورلاردا وتەماقى تالاپ ەتە الادى.

بەسىنشىدەن، قورعاۋ قاقپاقشالارى. كەيبىر جاعدايلاردا ۇكىمەت ساۋدا شەكتەۋلەرىن ەنگىزە الادى. د س ۇ  كەلىسىمى ونىڭ مۇشەلەرىنە تەك قورشاعان ورتانى قورعاۋدا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا، مالدار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋدا شارا قولدانۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.

 تۇيىندەي ايتساق، مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ حالىققا جولداعان ۇندەۋىندە ايتقانىنداي، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا كوكجيەكتەرگە باستاپ، كاسىپورىندارىمىزدىڭ شەتەل نارىقتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى، تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تاڭداۋ جاساۋعا جول اشادى. سوندىقتان دا، ەلباسى: «د س ۇ  بەرەتىن ارتىقشىلىقتاردى پايدالانا بىلەتىنىمىزدى دالەلدەۋ قاجەت بولادى. بۇل قازاقستاننىڭ قولىنان كەلەدى جانە ءبىز الەمنىڭ وزىق ەلدەرى قاتارىنان لايىقتى ورىن الامىز دەپ كامىل سەنەمىن» دەگەن بولاتىن.

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى