اندەرى مەن جىرلارىن حالقىنا رۋحاني ازىق ەتىپ قالدىرعان باكىر تاجىبايەۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر

مۇحيت اندەرىنىڭ سازدىلىعى، فيلوسوفيالىق ەرەكشەلىگى مەن حالىق اندەرىنىڭ قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ، تۋعان ەلدىڭ قادىرىنە جەتكەن اقىن ءارى سازگەر باكىردىڭ ومىردەن جيناقتاعان وي-تولعامدارىن ونەرگە باعىتتاعانى - ونىڭ جان تازالىعى بولسا كەرەك.

سازەر اقىننىڭ تۋعان جەر، وسكەن ەل، دوس-جاران دەگەندە ويىنىڭ ءمولدىرىن، ساعىنىشىنىڭ ىستىق ىقىلاسىن ارناپ، توگىلتە جىر جازار كەزدەرى دە كوپ بولعان عوي.

باكىر ءوزىنىڭ العاش ءان جازعانى جايلى كوزى تىرىسىندە بىلايشا ەسكە العان-دى:

- ءبىرىنشى، «جاس داۋرەن» دەگەن ءان شىعاردىم. ونىڭ ولەڭىن قاسىم امانجولوۆ جازدى. «اپپاعىم-اۋ»، «دالا جولدارى»، «اقبۇلاق» اندەرىن جازدىم. تۋعان جەردىڭ بۇلاعى، تابيعاتى، قازاقتىڭ كەڭ ساحارا دالاسى مەن ءۇشىن ۇلكەن تاقىرىپ بولدى دا بولات سىبانوۆ، قاپاش قۇلىشيەۆالار دومبىرامەن ورىندادى. انشىلەردەن ەرەكشە اتاپ كەتەتىن ءانشىم روزا رىمبايەۆا. ول مەنىڭ ءبىراز اندەرىمدى شەبەر ورىنداپ، تىڭداۋشىسىنا جەتكىزە ءبىلدى. سول ءۇشىن ريزاشىلىعىم شەكسىز، - دەپ ەدى ءوز شىعارماشىلىعى جايلى باكەڭ.

جەتپىسىنشى جىلدارى اۋە تولقىنىنان ءجيى ناسيحاتتالعان باكىر تاجىبايەۆتىڭ «اقبۇلاق» ءانى اۋىزدان اۋىزعا تاراپ، كوپشىلىك جۇرەگىنە جول تاپتى. ال بۇل ءاندى العاش ورىنداعان سەمەيلىك ءانشى باكىر تاجىبايەۆ ءاننىڭ باعىن اشىپ، ءوزى دە ءان ارقىلى ونەرى ارقىلى تانىمال بولدى.

باكىر تولەۋ ۇلى 1926-جىلى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانىنا قاراستى «اقبۇلاق» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەلىن سۇيگەن ەردىڭ تۋعان ەلگە ارناعان تاماشا ءانى وسى «اقبۇلاق» اۋىلىنا ارنالعان ەكەن.

باكىر 1941-جىلدان باستاپ وسى وبلىستىڭ مۇعادجار اۋدانىنا قاراستى «تەمىر» اۋىلىنىڭ پەدۋچيليشەسىندە وقىپ، كەيىن اۋداندىق گازەتتە حاتشى بولىپ قىزمەت ەتەدى.

1950-جىلى اقتوبە وبلىسىنا ارنايى ساپارمەن بارعان جازۋشى تاحاۋي احتانوۆ باكىر تاجىبايەۆپەن كەزدەسىپ، ونىڭ بويىنداعى ونەرگە دەگەن قۇشتارلىقتى بايقاپ، الماتىعا الدىرادى. باكىر وقۋعا تۇسەدى. وسى جايلى باكىر تولەۋ ۇلى كوزى تىرىسىندە ايتقان ەكەن:

«مەن ءوزى جاستايىمنان ونەرمەن، ادەبيەتپەن شۇعىلداندىم. مەن تۋعان حالقىمنىڭ حالىق اندەرىن دومبىراعا قوسىلىپ ايتىپ ءجۇردىم.

جيىرما ءبىر جاسىمدا تەاتر ۋچيليشەسىن بىتىرگەن سوڭ مەنى مادەنيەت مينيسترلىگى جامبىل وبلىسىنا جىبەردى. ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن شىمكەنتتىڭ وبلىستىق تەاترىنا شاقىردى. وندا بۇرىن جۇمىس ىستەپ كەتكەن جاعدايىم بار ەدى. كوپ جىل جۇمىس ىستەدىم. انمەن قوسا دراماتۋرگيالىق شىعارمالاردى دۇنيەگە اكەلدىم.

ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «قامار سۇلۋ» وپەراسىنىڭ ليبەرەتتوسىن نىعىمەت بايمۇحامبەتوۆپەن بىرىگىپ جازدىق. ول وپەرا ساحناسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرەدى. سوسىن كوپتەگەن تازا دراماتۋرگيالىق پەسالار جازدىم. ولاردى ايتسام، «قاراكوز قارىنداسىم»، «انا جۇرەگى»، ەكەۋى دە ۇلى وتان سوعىسىنا ارنالعان. «باتاقتىڭ سارىسى» دەگەن كومپوزيتسيا، سول كىسىنىڭ ومىرىنەن «تۇرمەدەن قاشقان» دەگەن مۋزىكالىق دراما جازدىم. بۇل شىعارمامدا كوپتەگەن تەاتردا ءجۇردى. سەمەي، شىمكەنت، جامبىل،  قىزىلوردا تەاترى، الماتىداعى مەملەكەتتىك جاسوسپىرىمدەر تەاترى ءبىراز شىعارمالارىمدى ساحناعا شىعاردى» - دەگەن.

باكىر تاجىبايەۆ وبلىستىق تەاترلاردا ەڭبەك ەتىپ، 1958-1974-جىلدارى قازاقتىڭ اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، كەيىن الماتى وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ۇيىندە، قازاقستان تەاتر قوعامىندا كەڭەسشى- ادىسكەر بولىپ قىزمەت ەتتى.

باكىر تاجىبايەۆ 1974- جىلدان باستاپ شىعارماشىلىققا ءبىرجولاتا بەت بۇردى.

«كوپتەگەن اندەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ەركەعالي راحماديەۆ، ەسكەندىر حاسانعاليەۆ، اسەت بەيسەۋوۆ، سەيدوللا بايتەرەكوۆ، تولەگەن مۇحامەدجانوۆتاردىڭ اسەرى بولدى.

ال ەندى بيبىگۇل تولەگەنوۆا، ەرمەك سەركەبايەۆ، روزا باعلانوۆا سىندى انشىلەر كومپوزيتورلارمەن شىعارعان اندەرىمدى جاريالادى» - دەپ اعىنان جارىلعان.

اقىندى قاناتتاندىرا، بار جاعدايىن جاساعان قۇداي قوسقان قوساعى ساپاركۇل اپاي سول ءبىر قيماس شاقتى اركەز ەرەكشە سەزىممەن ەسكە الادى:

«1959-جىلى جامبىل قالاسىنداعى ناعاشى اعامنىڭ قولىندا تۇراتىنمىن. مەن مەكتەپتە وقيمىن، ون بەس جاستامىن. كەلسەم ۇيدە ءبىر جىگىت وتىر دومبىرا تارتىپ. كەلىپ جۇرگەن ارتىستەردىڭ بىرەۋى شىعار دەدىم دە قويدىم. كۇندە كەلەدى الگى كىسى، سوسىن ءبىر كۇنى:

- سەن مەنىڭ جيەن قارىنداسىم بولاسىڭ، - دەدى،

 - جارايدى، اعاي! - دەدىم. ءبىر كۇنى ايتتى:

- مەن سەنى ءوز قولىمنان كۇيەۋگە بەرەم، - دەدى، تاعى دا:

- جارايدى - دەدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ەكەۋمىز قوسىلدىق. مەن مەكتەپ قابىرعاسىندا وقيمىن، «جاسى تولماعان قىزدى الدى» دەپ، باكىردى سوتتاماقشى دا بولدى. انام، اجەم، ناعاشى اعام مەن جەڭگەم بار، ءبارىمىز بىرگە تۇراتىنبىز. سودان نۇرداۋلەت كۇزەمبايەۆ دەگەن اعامىز شىمكەنتتە باسشىلىق قىزمەتتە بولاتىن. باكىر سوعان كەتتى. سودان كەيىن سول اعامىزعا «قارىنداسىڭىزدى الىپ ەدىم، قۋدالاپ جاتىر» دەسە، «ءبارىن كوشىرىپ الىپ كەل!» دەگەن ەكەن. سودان اعامىز مەنى ۋچيليشەگە ءتۇسىردى. باكىر شىمكەنت تەاترىنا كىردى، ءسويتىپ تۇرىپ جاتتىق. ارتىستەردىڭ ءارقايسىسى كەلىپ «بۇل كىم؟» دەگەن سۇراقتى كوپ قويا بەردى. «ايەلىم» دەپ ايتا المايدى، «قارىنداسىم» دەپ ارەڭ قۇتىلاتىن» - دەپ ءبىر سىردى اشا سويلەدى.

سۇيگەنىنە قوسىلعان باكىر ۇزاق جىل جۇبىن جازباي ءومىر ءسۇردى. ال اقىن ءارى سازگەر، دراماتۋرگ باكىر تاجىبايەۆتىڭ تۋىندىلارى ءوز كەزەگىمەن جارىق كورىپ جاتتى.

ءيا، اۆتوردىڭ «قاراتورعاي» اتتى نوۆەللالار جيناعى، ودان كەيىن «ءبىزدىڭ روزا» وچەركتەر جيناعى مەن «ساحنا جۇلدىزدارى» اتتى پورترەتتەر توپتاماسى، «بالبۇلاق»، «ءان داۋرەن»، «ءجۇرىپ كەلەم»، «دالا جولدارى»، «جىر جولاۋشى» اتتى جيناقتارى كوزى تىرىسىندە جارىق كوردى. ال ءبىزدىڭ التىن قورىمىزدا ساقتالعان ەكى جۇزدەن اسا اندەرىنىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ «ءاليا» ءانى. بۇل ءاندى العاش ورىنداعان روزا رىمبايەۆا سوپوتتا وتكەن حالىقارالىق ءان فەستيۆالىندە گران پري سىيلىعىن جەڭىپ الىپ، لاۋرەات اتاندى. ءان ءانشىنى، ءانشى ءاندى دۇنيەجۇزىنە پاش ەتتى. ال ءاننىڭ اۆتورلارى سەيدوللا مەن باكىر سول قۋانىشتىڭ كۋاسى بولىپ مەرەيلەرى ءوستى. وسى جايلى ساپاركۇل اپامىزدىڭ ويىن ورتاعا سالساق:

 «ءاليا مولداعۇلوۆا مەنىڭ انام جاعىنان تۋىستىعى بار. باكىر انام ەكەۋى وتىرىپ ءشاي ىشەدى عوي، سوندا جازعان ولەڭدەرىن ەكەۋى تالدايدى. سوسىن ءاليا تۋرالى اڭگىمە بولىپ قالعاندا: «اپا، ايتىپ بەرشى» دەپ جالىنىپ، كوپ نارسەگە قانىق بولادى. وسىندا ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ناعاشى اعاسى بولدى. اۋباكىر مولداعۇلوۆ دەيتىن كىسى سوعىسقا قاتىسقان.

ءبىر كۇنى ۇيگە جاس كومپوزيتور سەيدوللا بايتەرەكوۆ كەلدى. «وي، اعا، ولەڭىڭىز انگە سۇرانىپ تۇر ەكەن، مەن ءبىر ءان جازايىن» دەپ، كەشكە دەيىن ەكەۋى وسى ءاندى جازىپ شىقتى.

باكىر مەن ساپاركۇلدىڭ اللادان سۇراپ العان ۇل-قىزى اتا-اناسىنىڭ قۋانىشى ەدى، قىزدارى ايجان ەرتە دۇنيە سالدى. ەندىگى ءۇمىت جاسۇلانداي ۇلدا ەدى...

ول اكەسى جايلى بىلاي دەپ سىر اقتاردى.

جاسۇلان: «اكەمنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. مىنەزى قىزىق ادام بولاتىن. كىشكەنتاي ادام سەكىلدى ءبىر ادامنىڭ ايتقانىنا سەنىپ، شىن كوڭىلمەن راس دەپ سانايتىن. قولىنان كەلسە، ەلدىڭ بارىنە كومەك كورسەتەتىن. ءوزى ادەبيەتكە جاقىن بولعاننان كەيىن مەنى دە ادەبيەتكە باۋلىدى.

جالعىز بولىپ ءوستىم، كىشكەنتاي كەزىمنەن وقۋعا قاتتى قارايتىن. «ساباقتارىڭ قالاي، كەيىن ۇيات بولىپ قالماسىن» دەپ، ىلعي ايتىپ وتىراتىن.

اكەم نەگىزىنەن تۇندە جازاتىن، تاڭعى بەستەرگە دەيىن جازۋ جازادى، سودان تۇسكە دەيىن ۇيىقتايتىن. اجەممەن ءشاي ءىشىپ، شىعارماشىلىعىن تالدايتىن. مىنەزى تىك بولاتىن. ادامدارعا قاتەسىن بەتىنە ايتاتىن، ءبىراق ءزىلى بولمايتىن. ءبىرتالاي جاس كومپوزيتورلارعا اقىل-كەڭەسىمەن بولسىن كومەكتەسىپ جاتاتىن. كىشكەنتاي كەزىمىزدەن باستاپ انشىلەر مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ورتاسىندا وستىك. ولار ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەندە ءان ايتىپ، كۇي تارتىپ، دۋمانداتىپ وتىراتىن».

اقىن سەيفوللا وسپان ءبىر ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «وزبەكستاننىڭ جيزاق قالاسىنان جەڭىل كولىكپەن ەل ارالاپ كەلە جاتقاندا جولدا ءبىر مالشى ماشينەگە ءمىندى. كەنەت جۇرگىزۋشىمىز راديونى قوسىپ ەدى، ءبىز «باسەڭدەت» دەدىك. سوندا مالشى:

- باكىر تاجىبايەۆتىڭ «اقبۇلاعىن» ايتسا عوي، شىركىن، وندا راديونى قاتتى قويار ەدىك!- دەپ ارماندايدى. سوندا:

- ەگەر سول باكىرمەن بىرگە كەلە جاتساڭ نە ىستەر ەدىڭ؟ - دەگەنىمدە الگى كىسى بىزگە جالتاقتاي قاراي بەردى. انىق-قانىعىن بىلگەننەن كەيىن قۋانىپ، تۇيە سويام، ۇيگە جۇرىڭدەر، - دەپ جابىسقانى بار، - دەگەن ەدى سەيفوللا اعامىز. وسىنداي ەل اراسىندا باكىر تاجىبايەۆقا قاتىستى اڭگىمەلەر بار. بۇل ونەردى سۇيگەن حالىق وكىلىنىڭ قۇرمەتى بولسا كەرەك.

اقىن ءارى سازگەر دراماتۋرگ باكىر تاجىبايەۆ مىڭ بۇرالا اققان ساعىز بەن جەم وزەندەرىنىڭ بويىندا مەكەن ەتكەن ءانشى-كۇيشىلەردىڭ ونەرىمەن سۋسىنداعان دالا دارىنى. اعاسى قونىس جىراۋ دا ونەرلى جان ەدى، ال اكەسى تولەۋ مەن اناسى تاجەن ويىن-ساۋىقتىڭ كوركى بولعان اۋىل ونەرپازدارى بولاتىن. تۋعان توپىراقتىڭ قاسيەتىن بويىنا دارىتقان باكىر تولەۋ ۇلى ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ «ادەمى-اۋ»، «الماتىنىڭ الماسى»، «ەلىگىم-ەركەم»، «ەسىڭە ال»، «اۋىلىم-ءانىم»، نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «اققۇسىم»، كەڭەس دۇيسەكەيەۆتىڭ «قاراكوز»، سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ «ءاليا» اندەرىنە ولەڭ جازسا، ءوز اندەرىن دە ءبىزدىڭ التىن قورىمىزعا جازىپ قالدىردى. ءالى كۇنگە ماڭىزىن جوعالتپاعان ەكى جۇزدەن اسا ءان جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ارلەپ ورىنداۋىندا قايتا جاڭعىرۋدا.

باكىردىڭ ۇلى جاسۇلان مەن كەلىنى گاۋھاردىڭ باتىر اپالارىنىڭ ەسىمىن قويعان ءاليا دەگەن قىزى ونەرگە اۋەس. ول نۇرسۇلتان نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ سەگىزىنشى سىنىبىندا وقيدى، فورتەپيانو اسپابىن ۇيرەنىپ، وزدىگىنەن ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ءجۇر.

ءبىز تامىلجىعان اسەم اندەرى مەن سىرعا تولى جىر-مارجاندارىن حالقىنا رۋحاني ازىق ەتىپ قالدىرعان ءبىرتۋار دارىن يەسى، ارقالى اقىن، سىرباز سازگەر باكىر تاجىبايەۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ ءداۋىر ۇنىمەن ۇندەسىپ، تالاي عاسىرعا جەتەتىنە سەنىمدىمىز.

ماڭگىلىك تاقىرىپ ماحاببات دەيتىن بولساق، تىڭداۋشىنىڭ جان-دۇنيەسىندەگى قۇپيا سىردى نازىك سەزىممەن تەربەپ، تەڭىزدەي تولقىتار انىمەن، جىرىمەن تۋعان حالقىمەن بىرگە جاسايتىن تاماشا سۋرەتكەردىڭ ەڭبەگى ءالى دە تالاي اڭگىمەگە ارقاۋ بولارى ءسوزسىز.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

التىن يمانبايەۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى