جىلقىعا قاتىستى ايتىلاتىن فرازەولوگيالىق تىركەستەر
جىلقىنى سويساڭ ءتىل ۇيىرگەن ازىق، ساۋساڭ ءشول قاندىرار سۋسىن، مىنسەڭ جەلدەن جۇيرىك كولىك بولارى داۋسىز. سوندىقتان تۇتاس ءومىرى جىلقى بالاسىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن حالقىمىز: «ات - ادامنىڭ قاناتى»، «ات ءۇستى - اۋليە» دەپ، جىلقى تۇلىگىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتقان.
سونىڭ ناتيجەسىندە جىلقىنىڭ جاسىنا، جىنىسىنا، تۇسىنە، جۇرىسىنە جانە باسقا ەرەكشەلىگىنە قاتىستى ايتىلاتىن اتاۋ- تەرميندەر، ماقال- ماتەلدەر، قاناتتى سوزدەر، تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى قازاق تىلىنەن مولىنان تابىلادى. ەل اۋزىنان جيناعان جىلقىعا قاتىستى فرازەولوگيالىق تىركەستەردى وقىرماندارعا ۇسىنىپ وتىرمىن. مۇنى تولىق جينالدى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. سوندىقتان كوپشىلىكتىڭ كەم- كەتىگىن تولىقتاۋىن ءۇمىت ەتەمىن.
جىلقى جىلىڭ الدىڭدا.
جىلقى جىلىڭ ىلگەرى.
اقبوز ات سويىپ انتتاستى.
ات ءىزىن تاي باسار.
ات بيەدەن، الىپ انادان تۋادى.
اتتان اتتىڭ نەسى ارتىق، اتتاپ باسقان ءىزى ارتىق.
بايگە الماعان جۇيرىكتەن - بەلى جۋان بەستى ارتىق.
اتىڭ بايگەدەن كەلدى مە.
ات بايگەلى بولسىن.
ات شاپپايدى، باپ شابادى.
ات بولاتىن قۇلىننىڭ مۇشەسىنەن، جىگىت بولاتىن بالانىڭ كىسەسىنەن بەلگىلى.
جىگىتتىڭ اتىن نە اتى، نە قاتىنى شىعارادى.
ءبىر جەسىرلىك ات.
تايلاق تۇيەدەي ات ەدى.
الامان بايگەگە قوساتىن جۇيرىك ات.
ارىق اتقا قامشى جاۋ، جىرتىق ۇيگە تامشى جاۋ.
جاقسى اتتا باعا جوق.
جاقسى اتتا ولشەۋ جوق.
ات قوسقانعا جۇرەك كەرەك.
بالاسى اتقا شاپسا، شەشەسى ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىسادى.
ات سابىلتىپ الاشاپقىن بولدى.
ات سالىستى.
ات مىنگىزىپ، اتان جەتەلەتتى.
جۇيرىك ات شابۋىلمەن تاڭ اۋلاعان.
اتتى ادامعا جەر الىس ەمەس.
ەنەسى تەپكەن قۇلىننىڭ ەتى اۋىرماس.
اتىڭ باردا جەر تانى جەلىپ ءجۇرىپ، اسىڭ باردا ەل تانى بەرىپ ءجۇرىپ.
الاشتىڭ اتى وزعانشا، اۋىلداستىڭ تايى وزسىن.
ءبىر بيەدەن الا دا، قۇلا دا تۋادى.
قۇلىن مۇشەسى بۇزىلماعان ات.
ات جالىن قۇشتى.
جاقسى ات قارتايسا دا جۇرىسىنەن تانباس.
بايتال تۇگىل باس قايعى.
بيەنى بۇگىمەن، تۇيەنى تۇگىمەن.
جاقسى ادام اتتان جىعىلسا، جامان ادام تاباشىعا تۇرادى.
قىزقۋاردىڭ اتى ەكەن.
جورعالىمەن جولداس بولما.
اتىم جاقسى بولسىن دەسەڭ كوپ بايلا، بالام جاقسى بولسىن دەسەڭ شەتكە ايدا.
جىلقى - قۋسا جاۋدىكى، سوقسا جەلدىكى.
جىلقى جەلدەن جارالعان.
سۋ توگىلمەس مايدا قوڭىر.
ەل ءىشىن الا تايداي ءبۇلدىردى.
جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپار.
پەرىنىڭ ويناعىنا تۋعان جەلتابان جۇيرىك.
اربانىڭ اتى.
قويعا جەتپەس قوي تورى.
بايتال شاۋىپ بايگە الماس، قۇنان شاۋىپ قۇر قالماس.
ۇيرەتىلمەگەن قۇر قۇناننان ارىق تا بولسا ات ارتىق، ايقاسى جوق اعايىننان تانىساتىن جات ارتىق.
جازدا جاۋىر، قىستا جورعا ولەدى.
ات - ادامنىڭ قاناتى.
ات ارىتىپ، اتان قولتاۋلايتىن جەر.
ات ارىسا تۋلاق، ەر ارىسا ارۋاق.
ات باسىنا كۇن تۋسا، اۋىزدىقپەن سۋ ىشەر، ەر باسىنا كۇن تۋسا، ەتىگىمەن سۋ كەشەر.
ازۋسىز ات، ازۋلى بيە مىنگەن جىگىتتىڭ ارمانى جوق.
ات الساڭ ايماعىڭمەن اقىلداس.
اتاسى باسقانىڭ التاۋى بىردەي ات قويادى.
ات باسىن تىرەدى.
اي ات باسىن بۇرعانشا، جىل جىلقى اۋناپ تۇرعانشا.
قاسقا ايعىردان توبەل قۇلىن تۋادى.
ات جالىنا ءشاي قايناتىپ ءىشتى.
ات جالىن تارتىپ ءمىندى.
ات جالىمەن وينايتىن بالا.
ات الىپ قاشقان كەمپىر اۋىزدانىپ.
اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا.
اتىڭ جەمقور بولسا بەردى قۇداي، قاتىنىڭ جەمقور بولسا ۇردى قۇداي.
بيە مىنسەڭ قۇلىن جوق، ساۋمال ىشسەڭ قىمىز جوق.
جىلقىلى باي - سىلدىر باي.
اتتى قويشى - اشۋى قاتتى قويشى، وگىزدى قويشى - ولگەن قويشى.
جىلقى قۇلىننان وسەدى، اقشا تيىننان وسەدى.
ات قۇلاعى كورىنبەيتىن اق تۇتەك بوران.
ات ءۇستى اۋليە.
ات ۇستىنەن كۇن كورۋ.
ات ءۇستى قاراۋ.
ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى، قۇس اۋناعان جەردە ءجۇن قالادى.
اعايىن تاتۋ بولسا ات كوپ، ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ.
بەستىنىڭ بەت الدىنان ساقتا.
ەر جولدىسىنان ات جولدىسى جاقسى.
ات پىسقىرسا سورى، بيە پىسقىرسا جولى.
ادام تانىسقانشا، جىلقى كىسىنەسكەنشە.
جامان اتقا جال بىتسە، جانىنا تورسىق بايلاتپاس.
جامان ايعىر جاتىرىنا شابادى.
جابىدان ايعىر سالما جالدى ەكەن دەپ، جامانمەن جولداس بولما مالدى ەكەن دەپ.
قۋ باس ايعىر قۇلىنىن قۋادى.
ات بولاتىن قۇلىن ات جاقتايدى.
جىتىككە ساياق، جيرەنگە تورى.
تورى ايعىردىڭ ۇيىرىندەي ءدوپ- دوڭگەلەك.
جامان جىگىت بيەسىن اتقا ساتادى، اعايىنىن جاتقا ساتادى.
ات قادىرىن بىلمەسەڭ جاياۋشىلىق تارتارسىڭ، اس قادىرىن بىلمەسەڭ اشارشىلىق تارتارسىڭ.
اتتان جىعىلماي جەر تانىماس.
تەبەگەن بولسا بيەڭ جاۋ، كۇندە كەلسە كۇيەۋ جاۋ.
ات شاپتىرىم جەر.
تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار جوق.
ات باۋىرىنا الىپ سابادى.
ات ساۋىرىنا سالدى.
ات جەرىن ساعىنسا، ارتقى اياعىمەن ساعاعىن قاعىنار.
ات ومىراۋىمەن سوقتىردى.
ات ويناتتى.
تاي جەگەن بورىدەي.
جىلقىدان ايعىردى، تۇيەدەن بۋرانى ايتىپ سويدى.
اتاسى باسقانى قۇداي قوسادى، ءۇيىرى باسقانى نوقتا قوسادى.
اقتىلى قوي، الالى جىلقى وسىرگەن ەل.
ات تىزگىنىن ۇستاتتى.
قىسىراق ماتادى.
اتى ۇزىلىستە ءىلىندى.
اتى كوكمويناقتاپ كەلدى.
تاي- قۇلىنداي تەبىستى.
باسىنا قوساق، كوتىنە تىركەۋ، ۇيىرىمەن ءۇش توعىز.
تايلى- تاياعى قالمادى.
ەردىڭ قۇنى ەكى ءجۇز جىلقى.
بار سەنگەن بايتالعا ايعىر شاپتى.
قىرىق بايتالعا قۇدالاستى.
توقپاق جالدى تور ايعىر.
اتى بايگەدەن كەلگەندەي بولدى.
سالت اتتى، ساباۋ قامشىلى جىگىت.
اتىنىڭ ماڭدايى جارىلىپ تۇر.
تايعا باسقان تاڭباداي ايقىن.
باۋىرىنان جارادى.
تاي- قۇلىنداي ايقاستى.
ات قۇيرىعىن سوزىپ تۇر.
قۇنان قىمىز.
دونەن قىمىز.
ءتورت اياعى تەڭ جورعا.
تۇلپار شاۋىپ جەتىلەدى.
كوكالانىڭ ءۇيىرى.
قويدان قوڭىر، جىلقىدان تورى.
ادام جىلقى مىنەزدى.
ەكى قىرشاڭقى ات توعايدا كەزدەسەدى.
جۇگەن- قۇرىق تيمەگەن قۇر ات انشەيىن شەكەسىنەن قارايدى.
قارا كوتەن تۋ بيە.
ايعىرمەن ويناعان ات ارقاسىن الدىرادى.
ق ۇلىندى ات قىلاتىن ءتۇرى بار.
جۋان ات - وركەشى جوق تۇيە.
الدى جەلىپ ارتى اياڭداعاندا، تىماعىڭدى الشى كيگىزەدى.
ارعىماق اتتىڭ بەلگىسى - از وتتاپ، كوپ جۋسايدى.
سۇندەت اتىن مىنگىزدى.
جىلقىداي جۋساتىپ، قويداي ورگىزدى.
بەستى اساۋ ۇيرەتكەندەي بولدى.
جازعى اتتىڭ مايىن جاۋدان اياما.
تاعالى ات تايىپ جىعىلعانداي.
ات يەسى الدىنا مىنەدى.
جۇرەگى تايداي تۋلادى.
قۋلىق بيەنىڭ قۇلىنى.
قۇلان جال، قىلىش قۇيرىق.
ق ۇلىنىندا ساقاۋىن، قۇنانىندا تىسەۋىن ايتتى.
قۇلىن جارعاق، تاي جاقى.
استىڭداعى اتىڭا سەنبە، قوينىڭداعى قاتىنىڭا سەنبە.
الدىنا ات سالماعان جەلتابان جۇيرىك.
جاقسى ات ەر سەرىگى.
ات ءىزىن سالمادى.
ات ءىزىن سۋىتپاي كەلىپ تۇردى.
الا ات مىنگەننىڭ كوزى تىنىش، شىبار ايەل العاننىڭ كوڭىلى تىنىش.
جاقسى ات جولعا تاستامايدى.
تۇسكە دەيىن ءدال جورعا، تۇستەن كەيىن سال جورعا.
اتتىعا ەرىپ جاياۋدىڭ شابى ايىرىلىپتى، ەشكىگە ىلەسىپ قويدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى.
اتقا بەرگىسىز بيە بار، ەنى جوق، حانعا بەرگىسىز جىگىت بار، شەنى جوق.
جاقسى ات كەرمەدە، جامان جىگىت تۇرمەدە.
شوشقا كوزدىڭ ءبارى جۇيرىك، بوتا كوزدىڭ مىڭنان ءبىرى جۇيرىك.
ات اياعى جەتەر جەر.
تىزگىن ۇشىمەن اتشابار جىبەردى.
ات ارىتىپ، تون توزدىردى.
اتتى اياساڭ، ايىلىن قاتتى تارت.
ات بويىن الا قاشتى.
ات الساڭ قۇلاسىنان، قۇيرىق جالى قاراسىنان ال.
ات- ەر قاناتى.
ات تاعاسىز بولماس، تون جاعاسىز بولماس.
تاعا اتتىڭ جارىم كۇشى.
كوزتاعالى* ات.
اتاقتى اتبەگى.
شولاق ايعىردىڭ ۇيىرىندەي.
كەدەي بولاتىن جىگىتكە كوكشولاق كولدەنەڭ جاقتان كەلەدى.
قاشساڭ قۇتىلاتىن، قۋساڭ جەتە الاتىن جۇيرىك ات.
اتىڭدى ارىماسا سۋعا سال، بولدىرماسا قۇمعا سال.
باي توپقا، بايبىشە كوشكە مىنەتىن ات.
بايعا تاي مىنسە دە جاراسادى.
اتىڭ ارىق بولسا ءبىر- اق شاپ، وتىنىڭ از بولسا ءبىر- اق جاق.
ات قۇلاعىنان اقسامايدى.
ارعىماقتان ات جاقسى شابىس بولسا، اعايىننان جات جاقسى تانىس بولسا.
ماستەك مىنگەن ارى تۇر، جۇيرىك مىنگەن بەرى تۇر.
جىلقىدا ءوت جوق، قۇستا ءسۇت جوق.
جامان ات جولدا قالتىرادى، جامان جولداس قولدا قالتىرادى.
بيە ساۋىم ۋاقىت.
جاقسى اتتىڭ ءتىسىن اشپا، جاقسى جىگىتتىڭ جاسىن سۇراما.
اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيدى.
اتتىنىڭ اياعىن، جاياۋدىڭ تاياعىن العان قۋ.
ات ونەرى بىلىنبەس، بايگەگە ءتۇسىپ جارىسپاي.
ات توبەلىندەي.
ات تۇياعى تيمەگەن جەر.
ات ۇستىندە كۇن كوردى.
سايگۇلىكتەي سايلانىپ.
ارعىماقتاي ارىنداپ.
دۇلدۇلدەي دۇبىرلەتىپ.
ات بايلار ءورىسىم.
بالانىڭ ىستەگەنى، تايدىڭ مىنگەنى بىلىنبەس.
اتتان تۇسسە دە، ۇزەڭگىدەن تۇسپەۋ.
ات كەكىلىن كەسىسۋ.
ات باسىنداي التىن.
بەس بيەنىڭ ساباسىنداي.
*كوزتاعا - تاعاسىز ات مىنگەن كەزدە، جولدىڭ شوپتەسىن جۇمساق جەرىن قۋالاپ ءجۇرۋ.
قاجىاحمەت قاسىم ۇلى
«التاي اقپارات تورابىنان الىندى»
