ەلۋ ولەڭىمەن ەلدى العان - «قۇبىلانى» قايىرا پاراقتاعاندا تۋعان وي
مەكتەپ قابىرعاسىنان شىقپاعان وقۋشى جاستار دا تۇڭعىش كىتابىن ەركىن شىعارا بەرەدى.
مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ ىقىلاسى تاعى بار. جازۋشىلاردىڭ باس گازەتى - «قازاق ادەبيەتىندە» جاريالانۋ دا ولارعا پالەندەي قىزىق ەمەس. گازەتتىڭ ءتۇسى دە، تەگى دە جەتەدى.
تانىلام، اتىمدى ايعاقتايمىن دەگەن جاسقا قاعازىڭ دا قاجەتسىز، ادەبي سايتتاردىڭ، الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جەتى اتاسى تولىپ جاتىر. فەستيۆال، ءمۇشايرالاردىڭ دەنى جاستارعا ارنالادى. ۇلتتىق ارناداعى «پوەزيا الەمى» ستۋدەنت اقىنداردان باستاپ ۇلىقتاۋدا. جۋىردا جارىق كورگەن «جىر مارجانى» اتتى قازاق پوەزياسىنىڭ ون تومدىق انتولوگياسىنا دا ايدارلى ۇل، كەكىلدى قىزدىڭ ءبارى ەنىپتى. بۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟
كەشەگى سەكسەنىنشى جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن جاس اقىندارعا وسىنداي باقىتتىڭ ءبىرى دە بۇيىرعان جوق. باعاسى بەس تيىندىق «تۇڭعىش كىتاپ» دەگەن پىشاقتىڭ قىرىنداي سەريا تاپ سول شاقتا پىشاقپەن كەسكەندەي توقتاعان. ول سەرياڭىز سوڭعى رەت 50-جىلدارى تۋعاندارعا بۇيىرعان بولسا كەرەك.
ال سەكسەنىنشى جىلداردىڭ جارق ەتىپ كورىنگەن ستۋدەنت اقىندارىنىڭ ناعىز ەس جيىپ، ەتەك جابار شاعى قوس قوعامنىڭ وتپەلى وتىنە تاپ كەلدى. كەڭەس وداعى كۇيرەپ تىنىپ، قازاق جەكە وتاۋ قۇرا باستاعان شاقتاعى قيىنشىلىقتى ايتىپ وتىرمىز. سول كەزدەگى «مەن» دەگەن جاس اقىنداردىڭ جىر كىتاپتارى نەگىزىنەن جاستارى وتىزدى ورتالاعاندا جارىق كورىپتى.
ماسەلەن، ەرتە تانىلسا دا، نۇرلان ماۋكەن ۇلىنىڭ تۇڭعىش كىتابى «بويتۇمار» 1995-جىلى جارىق كورگەن. سول 95 ىڭىزدە جاس اقىن امانتاي ءشارىپوۆتىڭ دە تۇڭعىش كىتابى شىققان. امانتاي ول كەزدە وردا بۇزعان وتىز جاستا بولىپتى. جيناعى «قۇبىلا» دەپ اتالادى. «ەر-داۋلەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن، بار-جوعى 55 ولەڭى كىرگەن وسى «قۇبىلا» جيناعى ءوز كەزىندە ادەبي ورتادا قۇبىلىس بولدى.
اۆتورى ينتەللەكتۋال پوەزيا وكىلى بولىپ تانىلدى. جاقىندا وسى جيناقتى قايتا پاراقتاپ، بۇگىنگى بيىكتەن پايىمداپ كورگەنىمىزدە، «قۇبىلادان» قايىرا سامال ەسىپ، كەۋدە-كوزىمىز شىپ-شىپ نۇرعا تولدى. تۇڭعىش جيناق ەمەس، تاڭدامالىنىڭ تاڭدامالىسىنداي اسەر ەتكەنىن، سول كەزدەگى جاس اقىننىڭ جىرعا دەگەن ادالدىعىنا الابوتەن سۇيسىنگەنىمىزدى جاسىرىپ قايتەلىك.
سول سەزىمدى، قۇرمەتتى وقىرمان، سىزبەن دە بولىسە وتىرساق. جيناق «اداسۋ» اتتى ولەڭمەن اشىلعان، بىلاي باستالادى:
ەلەڭ-الاڭ. قاسىمدا الا مويناق،
جاعا بويلاپ جۇگىرىپ، سالادى ويناق.
سيقىر ساعىم اربادى كوڭىلىمدى،
جانارىممەن جىراقتان جالاق ويناپ!
جانارمەن جالاق ويناۋ! توسىن ءارى وتە ادەمى تابىلعان تەڭەۋ. «جالاق» - ۇلتتىق ويىن. وسى سوزدەن-اق ليريكالىق كەيىپكەردىڭ بالا ەكەنىن ءىشىڭ سەزە قويادى. ارى قاراي اينالاسىنا تاڭىرقاي قاراپ كەلە جاتقان ول بالاقاي اداسادى.
جولاي كەزدەسكەن سۋ جۇقپاس كەسىرتكە، ۇشقان تورعاي، سۋجۇرەك سۋىر تىشقان - اداسقان بالاعا ءجون ايتىپ، جول كورسەتپەيدى؛ قىل اياعى سەكسەۋىل دە كولەڭكەسىن قىزعانادى، سۇرلەۋلەر دە قول سوزبايدى. اقىرى كۇن ۇياسىنا باتا باستاپ، رەنجۋلى ليريكالىق كەيىپكەر ابدەن شارشاپ-شالدىعادى.
سەگىز شۋماق ولەڭ بىلايشا تۇيىندەلەدى:
...ساز تولعاتىپ ءومىردىڭ قوبىز-كەۋلى،
مەن دامەتەم ساپاردان قول ۇزبەۋدى.
دالام ابدەن ۇيرەتتى
اداستىرىپ
جان اياعى باسپاعان جول ىزدەۋدى!
بۇل ولەڭدە ءبارى بار: تابيعاتقا جان ءبىتىرۋ، شىنايى تازالىق، اڭعالدىق پەن اڭعارىمپازدىق، ويىن بالاسىنا ءتان ويناقىلىق، وي مەن سەزىمنىڭ تۇتاستىعى، قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي جيناقىلىق، قىسقاسى، سۋرەت، بوياۋ، ءتىل، وبراز - ءبارى، ءبارى... اسىلىندە، وسى ولەڭدى ءبىز قارا سوزبەن قور قىلىپ، بەكەردەن-بەكەر تالداپ وتىرمىز. ودان دا سەگىز شۋماق ولەڭدى تۇتاسىمەن توگىلتە سالساق-شى. زادى، ولەڭدى تۇسىندىرمەۋ كەرەك، ونى تەك ىشكە ءتۇيۋ، ءتۇيسىنۋ قاجەت!
جالپى، امانتاي اقىن - كوركەم تىلمەن سۋرەت سالۋدىڭ ءھام ولەڭ تۇيىندەۋدىڭ، وي تۇجىرىمداۋدىڭ حاس شەبەرى.
شيىرىپ نايزاعايمەن قول قويدىم دا،
ءمور باستىم التىن كۇننەن كەلىستى عىپ... («كوكتەمگە مىنەزدەمە»).
جىگىت-قۇراق كوك ءتۇبىت
مۇرتىن سيپاپ،
اينا-سۋعا قارايدى، مىڭ جاساعىر! («كوكتەمدە»).
اسپاننىڭ جەر
بوپ الاسارعانى -
قالا شامدارى،
قالا شامدارى...
(«قالا شامدارى»).
ءبارى نانىمدى ءارى جاندى.
...قارا كيگەن ءبىر شال
ءوتتى قاسىمنان -
كولەڭكەنىڭ
كولەڭكەسى سەكىلدى («كولەڭكە»).
«ءتۇن جىبەرگەن تىڭشى - كولەڭكەلەردىڭ» كوز بايلانار شاقتا ەربەڭدەپ، تىمىسكىلەپ، تۇرتكىلەپ، قالباڭداپ، قۇتىرعان شاعىن اقىن وسىلاي ودان سايىن قويۋلاندىرىپ، قۇبىلتىپ، جان-جۇيكەڭدى ءدىر ەتكىزەدى.
وسى كىتاپتاعى «الاساپىران»، «پەروۆسكي مەن سەكسەۋىل»، «داۋىس» سەكىلدى ولەڭدەردى قايتالاپ وقي بەرگىڭ كەلەدى. سيۋجەتتى قىسقا دا نۇسقا ءارى اسەرلى جەتكىزۋدىڭ ۇلگى ەتەرلىك ۇزدىك ءۇردىسى. جالپى، جيناقتاعى قاي ولەڭىنىڭ دە ءدامى تاڭدايىڭدا قالادى.
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ، ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ» دەپ اباي قانداي ۇلى ءسوز ايتقان! شىنىندا دا، ادامنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىندا پوەزيانىڭ اتقارار ءرولى زور. پوەزيا، بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، جاي عانا ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلاۋشى ەمەس.
نەگىزگى، فۋنكتسياسى سول بولماسا دا، ادەبيەت، ونىڭ ىشىندە پوەزيا دا - ادام تاربيەلەۋشى كۇش-قۇرال. ونىڭ نەگىزى، پوەتيكالىق ءسوزدىڭ وراسان زور كۇشىندە، ماگيالىق قۇدىرەتىندە، اقىندىقتىڭ قۇدايلىق، انىعى قۇدايدان بەرىلەتىن قاسيەتىندە جاتىر. «اۋەلى ءسوز بولعان. ءسوز قۇداي ەدى» دەمەۋشى مە ەدى ىنجىلدە دە. ادەبيەتتىڭ مىندەتى دە تىكەلەي وسى دىنمەن بايلانىستى، جانعا - مەيىرىم سىيلاۋ، كوزگە - اقيقاتتىڭ ەسىگىن اشۋ.
اياز دەگەن تۋىسقانى بار،
مەنىڭ جانىم - ۋىستاعى قار.
اسپان ەدى شىققان تەگى ونىڭ،
قارا جەردەن قۋىس تابىلار.
بۇل - جاي عانا قار تۋرالى ولەڭ ەمەس. ادامنىڭ جانى، جاراتىلىس جايىنداعى جۇرەك تولعانىسى.
دوسى قۋاندىقتىڭ ارۋاعىنا ارناعان مىنا ءبىر ولەڭىنە نازار سالىڭىزشى!
زيراتتا وسكەن جۋساننىڭ اشى ءدامى،
اشىلىقتان كوزىڭنەن جاس شىعادى.
كەرمەك جاڭبىر قۇيىپ تۇر...
ۇگىتىلدى
ءتورت قۇلاقتى تامداردىڭ تاس شىدامى.
ۇگىتىلدى، ءالى دە ۇگىتىلمەك،
جاي ورتەدى بۇلتتاردىڭ ءتۇبىتىن كەپ.
تىلدەي سۇرلەۋ زيراتتان ۇزاپ شىققان
ايتا بەردى: «قايتساڭشى، جىگىتىم...» دەپ.
مەلشيەدى بەيىتتىڭ بوزعىل تاسى،
ءمالىم ەدى تۇكتى دە ءسوز قىلماسى.
...ۋداي اششى جۋساندى تىسكە باستىم،
كەرمەك جاڭبىر، سودان سوڭ - كوزدىڭ جاسى.
زيرات، سۇرلەۋ، اشى جۋسان، كەرمەك جاڭبىر، كوز جاسى، ءبارى تىلسىم تۇردە تۇتاسىپ كەتكەن. جۇرەكتى ەرىكسىز شىم ەتكىزەدى. ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تۇنىق تابيعاتىنان، جان تازالىعىنان تۋعان سول كوز جاستا مارقۇم دوسىنىڭ ءبۇتىن ءبىر تاعدىر- تالايى جاتقان شىعار...
مۇز قاباق قاتىگەز زامانعا بەيىمدەلە الماعان، اساۋ اعىسقا قارسى جۇزە الماعان، الدانعان، قورلانعان، ءوز السىزدىگىنە كۇيىنگەن كوز جاسى شىعار، بالكىم... تاعدىردىڭ سۋىق جەلى قانشا جەردەن توڭدىرسا دا، جۇرەك جىلۋىن جوعالتپاعان، مەيىرىن ازايتپاعان، «اققا كۇيە جۇقپاعان» تابيعاتىنا ىشتەي قارسىلىقتان، مۇمكىن، ەرىكسىز مويىنسۇنۋدان تۋعان كوز جاسى ما ەكەن؟.. نەگە جورىساق تا، تازا جاس، تابيعي جىر.
...1990-جىلدان باستاپ قوعامداعى قۇندىلىقتاردىڭ كۇيرەۋى، ءومىردىڭ ماعىناسىزدانۋى باستالعانى، تيىسىنشە اقىندار پوەزياسىندا دا كىر مەن لاستىق، جىلاۋىق، كۇيرەكتىك، قوعامعا ءبىرىڭعاي قارا كۇيە جاعۋ سارىنى بەلەڭ العانى بەلگىلى. امانتاي اقىن، ءبىزدىڭ باقىتىمىزعا قاراي، بازبىرەۋلەردەي دەپرەسسياعا بەرىلىپ، «زار زامان» اقىندارىنىڭ قاتارىنا كىرىپ كەتپەپتى.
باعىتىنان اداسپاپتى، سابىرىن ساتپاپتى، كۇيرەكتىككە بەرىلمەپتى، كەرىسىنشە، وپتيميستىك پەرىشتە قالپىنان اۋىتقىماپتى، ءوزى ايالاعان شىڭىن بيىگىندە ۇستاپ قالىپتى. سول ءبىر الماعايىپ شاقتاعىداي كوبىمىزدە قاپتاپ كەتكەن جالعان ۋايىم، وتىرىك قايعىنىڭ، داۋرىقپا پافوستىڭ ءىزى دە جوق. قوعامداعى ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتى، قاراما-قايشىلىقتى ايقايلاپ ەمەس، استارلاپ جەتكىزۋى، سەزىمىن اشىق جاريالاماي، ويعا بولەپ، وبرازعا وراپ بەرۋى - سونىڭ ايقىن دالەلى.
«قوناقجايلىق»، «كەڭساي»، «مەنىڭ دەكلاراتسيام»، «تەرىسقاقپاي»، «التىن ساقا» قاتارلى ولەڭدەر وسىلاي ۇقتىرۋعا بولاتىنىن ۇدايى كوكەيگە سالىپ تۇرۋىمەن قۇندى. قاتاڭدىقتىڭ قاساڭدىققا ۇرىندىرارىن ەرتە باستان ۇعىنىپ ءوسىپتى. ۇلپا، ۇركەك، جۇمساقتىعىمەن قوسا ويلىلىعى، فيلوسوفيالىعى باسىم ولەڭدەرىندە ول كەيدە كۇتپەگەن جەردەن كىلت بۇرىلىس جاساپ، وتكىردىڭ ءجۇزىن جارق ەتكىزىپ وتىرادى.
ءبىراق سونىڭ ءوزىن جۇيكەنى تىتىركەندىرمەي، بارىنشا جۇمساق جەتكىزەدى. سونىسىمەن قۇندى، سونىسىمەن سىرلى. «ۇيقىاشار»، «كونە جىر»، «قازاقى قايىرما»، «بۇلتتان شىققان كۇن» سەكىلدى ءپالسافالىق جىرلارىن پايىمداۋ ءۇشىن پاراسات پەن پارىق كەرەك.
شاعىن بولعانمەن وزگەشە ورنەگى، وزىنە ءتان ءيىرىمى، ويلى ورالىمدارى جەتەرلىك جيناقتىڭ سوڭعى بەتتەرى ماحاببات مۇڭىنا، عاشىقتىق عازالىنا ارنالىپتى. ءيا، جەر بەتىندە قانشاما جويقىن سوعىستار بولدى، ءبىراق ادامزاتتىق، اقىندىق ۇستانىم وزگەرگەن جوق، گۇل مەن شاراپ، سۇلۋلىقتى سۋرەتتەۋ كلاسسيكالىق ءادىس بولىپ قالا بەرەدى.
سول ايتىلعانداي، بۇل كىتاپتاعى سۇيىسپەنشىلىك سىرلارىنىڭ دا نازى بولەك، سازى ەرەك. تاعى دا قارا سوزبەن جورتاقتاساق، اقىن ول جايلى جازباق كەزىندە اق قاعاز جانىپ كەتەردەي قورقادى. ءوزىنىڭ ەسى اۋعان ەسىمىنە ءسىزدى دە ەلىتىپ، ىنتىقتىرىپ قويادى. ءبىراق ەسىمىن ايتپايدى. قۇشتارىن ءوزى تۇگىل، قۇدايدان دا قىزعانادى...
...امانتاي اقىننىڭ جيىرما جىلدان بەرى جىر كىتابى شىقپاعان. جيىرما جىلدان بەرى گازەت-جۋرنالداردان ونىڭ جاۋھار جىرلارىن كوزىمىز شالماپتى. ءبىر عانا تۇڭعىش كىتابىمەن جىرسۇيەر قاۋىمدى جالت قاراتقان، بىلايشا ايتقاندا، ەلۋ ولەڭىمەن ەلدى العان ەردىڭ ولەڭ جازۋدى ءبىرجولا قويىپ كەتكەنى مە؟!
«بەكەر بولعان!» دەگەندى ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلمەيدى. وندايعا جۇرەگىمىز سەنبەيدى. ءوزىمىز وزگەشە قۇرمەتپەن قارايتىن، ولەڭگە كەلگەندە تىم تالعامپاز، كىنامشىل شايىر ءمولت ەتە قالعان ءمولدىر وي، پاكيزات سەزىمدەرىن وزگە تۇگىلى وزىنەن دە قىزعانىپ، وڭاشا ايالاپ، جۇرەگىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە قاستەرلەپ، قويىن داپتەرىنە جاسىرىن ءتۇسىرىپ ءجۇرۋى بەك مۇمكىن. ءبىز وسىعان سەنەيىك...
تورەعالي تاشەنوۆ
«ايقىن»
