تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ تىلدىك ورنەكتەرى

ءاربىر كەزەڭ وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعى ادەبي، تىلدىك تۇرعىدان زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە م. بالاقايەۆ، ە. جانپەيىسوۆ، ر. سىزدىقوۆا سەكىلدى فيلولوگ عالىمداردىڭ «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جاريالانا باستادى.

اسىرەسە، اكادەميك ر. سىزدىقوۆا قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ زەرتتەلۋىنە كوپ ۇلەس قوستى. عالىمنىڭ «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى»، «ابايدىڭ ءسوز ورنەگى»، «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى»، «سوزدەر سويلەيدى»، «ءسوز قۇدىرەتى»، «ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلى»، «قادىرعالي ءبي قوسىم ۇلى جانە ونىڭ جىلنامالار جيناعى»، «تىلدىك نورما جانە ونىڭ قالىپتاسۋى» اتتى كوپتومدىق زەرتتەۋلەرى -  ءار جىلعى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى، ءتىل ءبىلىمى سالاسىنا قوسىلعان مول مۇرا.

ءتىل، ءسوز جايىن تەكسەرەتىن عىلىم ءۇش ءتۇرلى: ءتىل ءبىلىمى، ستيليستيكا جانە كوركەم ءسوز تەورياسى [52؛ 192 ب] دەگەن قاعيدانى ەسكەرىپ، جوعارىدا اتالعان كەزەڭدەرمەن تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ تىلدىك ورنەكتەرىن سالىستىرۋدى ءجون ساناپ وتىرمىز. تۇرمەدە جازىلعان شىعارمالاردىڭ تىلدىك ورنەكتەرى مەن ايشىقتارىن باسقا كوركەم شىعارمالاردان قالاي اجىراتۋدىڭ جولىن قاراستىرساق:

 اكادەميك ز. قابدولوۆ: «جازۋشىنىڭ ءتىلى شۇرايلى، سوزدىك قورى مول بولۋى كەرەك. بۇل -  قالام يەسىنە قويىلار بۇلجىماس تالاپ. ءتىل بايلىعى ءسوز ونەرىندەگى مازمۇن بايلىعىنا اكەلەدى. ال حالىققا قاجەت شىعارما -  مازمۇندى شىعارما»، -  دەگەنىن نەمەسە «...جازۋشى ءتىلىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ۇتىمدىلىعىنا -  دالدىككە، ىقشامدىققا، سۇلۋلىققا -  نەگىزدەلۋى شارت» دەپ كورسەتكەنىن ەسكەرەر بولساق، بۇل -  قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنە، شەبەرلىگىنە جانە تاقىرىپتى يگەرۋىنە قويىلعان تالاپ نەگىزى.

 تۇرمەدە جازىلعان شىعارمالاردىڭ ىشىندە تىلدىك تۇرعىدان العاندا، ەڭ قۇنارلىسى، شۇرايلىسى -  تاڭجارىق جولدى ۇلىنىڭ پوەزياسىندا. اقىننىڭ پوەتيك ءتىلىنىڭ ورنەكتەرىن سارالايىق:

 تاڭجارىق ءتىلىنىڭ تاعى ءبىر ارناسى بولىپ كەلەتىن -  قىتاي، اراب، ۇيعىر، ورىس، موڭعۇل، قىرعىز تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەر.

اقىن شىعارمالارىندا وزگە ۇلت تىلدەرىنەن ەكى ءجۇز سەكسەنگە تارتا ءسوز قولدانىپتى. مۇنىڭ ىشىندە 40 ءسوز قىتايشا، 110 ءسوز ارابشا، 34 ءسوز پارسىشا، 24 ءسوز ۇيعىرشا، 50 ءسوز ورىسشا، 10 ءسوز موڭعۇلشا. قالا بەردى ءىشىنارا كەزدەسىپ وتىراتىن قىرعىزشا سوزدەر تاعى بار. [35؛ 96 ب] بۇلاردىڭ ءبىرقاتارى تەرمين، ەندى ءبىرقاتارى جاي سوزدەر بولىپ كەلەدى. مىسالى:

 يۇندۇڭقۇي ءتورتىنشى ايدا بولىپ جاتقان،

 شينجياڭدى گۇلدەنتۋدى شولىپ جاتقان.

 ۇستالدى قوجانياز، ءجۇنىس جۇيجاڭ،

 ۇقتىردى، -  دەپ، -  شەتەلگە وتان ساتقان.  

 نەمەسە:  

 ءبىر ۇيعۇر، ءبىر ورىس پەن ەكى-اق ادام،

 ولاردىڭ تانىمادىم ءبىرىسىن دە.

 بىرەۋى يانكوۆسكي پەرەن دوحتىر،

 دەي سالدىم -  «يزدراستي» ءتىل ۇشىندە.

 شاش العىش -  تەمىراحۇن دەيتىن ءبىرى،

 ول مەنى تانيدى ەكەن «تىرىسىندە».

 قارسى الدى: «كەل، تاڭجارىق، اپەندىم» دەپ،

 قاتە جوق بەيشارانىڭ بىلىسىندە.

 («تاڭدامالى شىعارمالار» ، 1- توم، 63, 91 بەتتەر)

 تاڭجارىق اقىننىڭ شىعارمالارىنداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردى كورسەتەيىك:

 1.قىتاي ءتىلى: شۋەتاڭ، ءساي، پايجاڭ، تىڭليڭ، جا، تۋانجاڭ، دايبياۋ، ۋيۋان، دۋبان، فۋدۇيجان، گومينداڭ، عۇنفان جانە تاعى باسقا سوزدەر.

 2.ورىس ءتىلى: تراكتور، وتكاز، باندەرول، مۋزىكا، مارت، اپرەل. پارتيا، حوروشو، كاك جيزن، گوسپودين، نيچەگو، سوۆەتسكي، كونفيسكا جانە تاعى باسقا سوزدەر.

 3.موڭعول ءتىلى: شاحار، اربىن سۇمىن، كەشىل، تورعاۋىت، دۋلۋ، اركى جانە تاعى باسقا سوزدەر.

 4.اراب، پارسى، تۇركى ۇلتتارىنىڭ تىلدەرى: قيراعات، زاھار، يپلاس، ءدىل، پاكىزە، حيكىمەت، باھادۇر، ماقشار، ديۋانا، ءھام، عادىلەت، مۇكىم، شاھزادا، حاديس، ايات جانە تاعى باسقا سوزدەر.

 تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر وكىلى -  شىمەنباي ءالشورين پوەزياسىندا مىناداي ءسوز قولدانىسى بار:

 لاگەر -  لەكسيكالىق ماعىناسى: كىرمە ءسوز (ورىس تىلىنەن ەنگەن)،

 يمانسىز -  لەكسيكا. ادامي قۇندىلىقتى بىلدىرەتىن ۇعىم. مورفولوگيالىق ماعىناسى -  ءتۇبىرى يمان -  نە؟ -  سىز -  قانداي؟ (سىن ەسىم) سىن ەسىم تۋدىرۋشى جۇرناق.

 ناسيحات -  لەكسيكالىق ماعىناسى -  كىرمە ءسوز (اراب)

 ماعراجدا -  لەكسيكالىق ماعىناسى -  ءدىني ۇعىمدا قولدانىلعان.

 شەكرەسى -  ءدىني ۇعىمدا قولدانىلعان ۇعىم. كىرمە ءسوز (اراب)

 شىمەنباي ءالشورين پوەزياسىنداعى ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قۇرامى: كولحوز، مومەنت، ارتەل، پلان، ماتەريال، پروكۋرور، پراۆو، دوكۋمەنت سەكىلدى تاعى باسقا سوزدەر.

 شىمەنباي پوەزياسىنىڭ لەكسيكالىق قۇرامىنا مىسال كەلتىرەيىك: كوكوراي (بىرىككەن ءسوز)، بەي پارىق (تىركەسكەن ءسوز)، ەكىجۇزدى(بىرىككەن ءسوز. لەكسيكالىق ماعىناسى -  ەكىجۇزدى. ديسفەميزم، دورەكى ءسوز)، ايقاي- سۇرەڭ (قوسارلانعان ءسوز)، ەكىتالاي (بىرىككەن ءسوز)، قاسىرەت- قايعى (قوسارلانعان سوزدەر)، ۇلكەن- كىشى (انتونيم. قاراما- قارسى سوزدەر)، كارى- جاس (انتونيم)، اعى مەن كوزدىڭ قاراسى (انتونيم) جانە تاعى باسقا سوزدەردىڭ لەكسيكالىق قۇرامىن انىقتاۋعا بولادى.

 تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ تىلدىك ورنەكتەرى:

 1.قازاقتىڭ ماقال- ماتەلدەرىنىڭ، شەشەندىك سوزدەردىڭ قولدانىلۋى (تاڭجارىق، زاكاريا ساعىندىق ۇلى، فايزوللا ساتىبالدى ۇلى، شىمەنباي ءالشورين)

 2.كونەرگەن سوزدەردىڭ قولدانىلۋى (فايزوللا ساتىبالدى ۇلى، المۇحامەد وسپان ۇلى)

 3.وزگە تىلدەردەن ەنگەن كىرمە سوزدەر (بارلىق اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان)

 4.ستيليستيكالىق كوركەمدەگىش قۇرالداردىڭ كوپ قولدانىلۋى

 5.فرازەولوگيزم، تۇراقتى سوزدەر

 6.لەكسيكالىق بىرلىكتەردىڭ مولدىعى

 7.جارگون (تۇرمەدە عانا قولدانىلاتىن) سوزدەردىڭ قوسىلۋى

 مىنە، وسىنداي جەتى پرينتسيپ اياسىندا ەرەكشەلەنەدى. جالپى، تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ ءتىلى -  زەرتتەۋدى قاجەتسىنەتىن ماسەلە. تۇرمە شىعارماشىلىعىنداعى جارگون سوزدەر -  بوعاۋىز، بەيپىل ءسوز بولسا دا، ونىڭ شىعۋ سەبەبى، قالىپتاسۋ جولدارى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالۋى كەرەك ەكەنىن ناقتى ايتا الامىز.

 تۇرمە شىعارماشىلىعىنىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگى سول -  مازمۇن، يدەيا، فورما جاعىنان بولمىستى، يدەيانى، كوركەمدىكتى سۋرەتتەۋدە، بەينەلەۋدە وزگە ۇلت تىلدەرىنىڭ قولدانىلۋى. بۇل -  تۇرمە پوەزياسىنداعى ينتەرناتسيونالدىق وزگەشەلىك. ينتەرناتسيونالدىق وزگەشەلىك -  اقىننىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى سول ۇلتتىڭ رۋحاني جانە ادەبي- مادەني ءومىرىنىڭ دامۋىنا، ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا، حالىقتارمەن تاعدىرلاستىقتى، ارالاس- قۇرالاستىقتى نىعايتارىنا دالەل.

 تۇرمەدە جازىلعان حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» رومانىنىڭ تىلدىك تۇلعاسىنىڭ دەڭگەيىن زەرتتەپ جۇرگەن فيلولوگ ع. حاسانوۆ: «ح. ەسەنجانوۆ تىلدىك تۇلعاسى كەمەلدەنگەن ءۇش دەڭگەيدەن تۇراتىن كۇردەلى قۇرىلىمدى قۇرايدى» - دەيدى. ول ءۇش دەڭگەيى: 1) تىلدىك تۇلعانىڭ سەمانتيكالىق دەڭگەيى 2) تىلدىك تۇلعانىڭ كوگنيۆتى دەڭگەيى 3) تىلدىك تۇلعانىڭ پراگماتيكالىق دەڭگەيى. بىزدىڭشە، ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» تريلوگياسىنىڭ ءتىلى كوركەم، (لەكسيكاسى، تىلدىك نورماسى) باي شىعارما. اسىرەسە، كەيىپكەرلەردىڭ ءسوزى، اۆتورلىق بايانداۋ شەبەر قولدانىلعان.

ءسوزىمىزدى تۇيىندەر بولساق، تۇرمەدە جازىلعان شىعارمالار - ادەبي قازىناعا قوسىلعان مۇرا ەكەنىن تۇسىنسەك، ولاردىڭ ءتىلى (لەكسيكالىق ماعىناسى مەن ستيليستيكالىق، لينگۆيستيكالىق وزگەشەلىگى) جاعىنان قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋىنا، تىلدىك نورمانىڭ (تۇرمەدە قالىپتاسقان جارگون سوزدەر) قالىپتاسۋىنا قوسىلعان ۇلەس.

ەلدوس توقتاربايەۆ

«ادەبيەت پورتالى»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى