ءبىر بويىنا سان ءتۇرلى ونەردى سىڭىرگەن ونەرپاز - فوتو
ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى اتانعان بەرىك ايدار ۇلى وسىعان دەيىن بىرنەشە مارتە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كورمەلەر وتكىزىپ، حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ءمۇسىنشى، سۋرەتشى، تالعامدى فوتوگراف، كومپيۋتەرلىك گرافيكا رەجيسسەرى، كوركەم فيلمدەردىڭ سۋرەتشى- قويۋشىسى، ءۇش ولشەمدى ديزاينەر، اكتەر، انيماتور سىندى ءبىر بويىنا سان ءتۇرلى ونەردى سىڭىرگەن ونەرپاز. ول ءقازىر قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرت تاربيەلەۋدە. ءبىز وسى ونەر يەسىمەن بولعان سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- بەرىك ايدار ۇلى، ءسىز ونەردىڭ بىرنەشە ءتۇرىن مەڭگەرۋدى قالاي باستادىڭىز، سول تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز...
- مەن «نۇرا» وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۋىپ ءوستىم. اكەم - اۋىلدا بۋحگالتەر، ءوزىنىڭ جەتى بالاسىمەن ءىنىسىنىڭ ءتورت بالاسىن بىرگە باققان قامقور جان. اكەم بۋحگالتەر بولسا دا الەمنىڭ سوناۋ سپارتاكتان باستالعان «زولوتوي كوللەكتسيا» دەگەن قىزىل كىتاپتارىن جينايتىن ەدى. بالا كۇنىمىزدە ۇيىمىزگە كوپتەگەن جۋرنالدارمەن بىرگە «وگونەك» جۋرنالى كەلىپ تۇراتىن.
سول جۋرنالعا بۇكىل دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇزدىك سۋرەت گالەريالارى جاريالاناتىن.
ءار سانىن ۇزبەي كورگەن مەنىڭ بالا قيالىم سول سۋرەتتەر ارقىلى الىستاعى قياندارعا قانات قاعۋىما جول اشتى ما دەپ ويلايمىن. نەگىزى، ءوز باسىم ەس بىلگەننەن سۋرەت سالا باستاعانمىن. ماعان ەرەكشە اسەر ەتكەن ميكەلاندجەلونىڭ شىعارماشىلىعى بولاتىن. ميكەلاندجەلونىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن ماحابباتىم ونەردەگى ءوز جولىمدى تابۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. اتاقتى انيموتور، ۇستازىمىز امەن قايداروۆ: «انيموتورلىق - ونەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قيىن سالا. انيموتور بولۋشى، سوعان قاتىستى كوپتەگەن ونەردىڭ شەبەرى بولۋى كەرەك» ، دەگەن ەدى.
مەن سول امەن اعامىزدىڭ ايتقانىن ورىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعىم كەلەدى.
- جوعارى ءبىلىمدى قاي وقۋ ورنىنان الدىڭىز؟
- الماتىداعى ن. ۆ. گوگول اتىنداعى سۋرەت ونەرى ۋچيليشەسىن سۋرەتشى- مۋلتيپليكاتور ماماندىعى بويىنشا وقي ءجۇرىپ، ۇستازدارىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن كوركەمسۋرەت سالۋدى كاسىبي دەڭگەيدە ۇيرەنەدىم. كەيىن انيماتسيامەن اينالىسىپ جۇرگەن ۋاقىتىمدا، ءوز قولىممەن سالعان الۋان تاقىرىپتاعى تۋىندىلارىمدى جۇرت نازارىنا ۇسىندىم. اتاپ ايتار بولسام، رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە 1994 -جىلى جەكە سۋرەت كورمەمدى «كينو ۇيىندە» وتكىزدىم. بۇل كورمەگە اكۆارەلمەن سالعان سۋرەتتەرىمنەن وزگە اعاشتان ويىپ جاساعان مۇسىندەرىمدى دە قويعان بولاتىنمىن. اي بويى وتكەن كورمەدەن سوڭ جاسالعان اعاش ويمالارىمدى الۋعا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ۇيىمە دەيىن ىزدەپ كەلىپ ساتىپ الىپ كەتتى. سوعان قاراعاندا اعاش مۇسىندەردى جاساۋىم كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان بولسا كەرەك.
- ءسىز جاڭا اكۆارەلمەن سالعان سۋرەتتەر دەپ ايتىپ قالدىڭىز، اكۆارەلمەن سۋرەت سالۋدى قانشالىقتى دەڭگەيدە يگەردىڭىز؟
- قازاقستاندا اكۆارەلمەن سۋرەت سالۋدى جوعارى دەڭگەيدە يگەرگەن ەكى ادام بولعان. ولار: ءابىلحان قاستەيەۆ پەن ۇكى اجييەۆ. نەگىزى، اكۆارەلمەن سۋرەت سالۋ قيىن. بۇل جانىر بويىنشا سۋرەت سالۋ وتە ۇقىپتىلىقپەن تازالىقتى تالاپ ەتەتىندىكتەن، ونى قايتالاي وڭدەۋگە نەمەسە وشىرۋگە كەلمەيدى. ءسال جەردەن جىبەرىلگەن قاتەلىك بۇكىل شىعارمانى ءبىراق جوققا شىعارادى. سوندىقتان دا سۋرەت سالۋدىڭ بۇل تۇرىنە قولىنا قىلقالام ۇستاعاننىڭ ءبارىنىڭ باتىلى بارا بەرمەيدى. ال مەنىڭ بالا كەزدەن بويىمدا بار بەيىمدىلىكتەن بولۋ كەرەك، اكۆارەلمەن سۋرەت سالۋ ماعان اسا قيىن تيگەن جوق دەپ بىلەمىن. سالعان سۋرەتتەرىمە جۇرت جاقسى باعا بەرىپ جاتادى.
- ءبىر سوزىڭىزدە «اعاشتان جاسالعان شاعىن سكۋلپتۋرالىق جۇمىستارىڭىز بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن كوللەكتسيونەرلەرىنىڭ قولىندا ءجۇر» دەپ قالدىڭىز. ءوز قولىڭىزدان شىققان، اعاشتان جاسالعان مۇسىندەردى ەل ءىشى سىرتىنان ارنايى كەلىپ الىپ تۇراتىندار بار ما؟
- نيۋ- يوركتەگى اعاش مۇسىندەرىن جينايتىن اتاقتى كوللەكتسيونەر دجون فەي جىل سايىن ارنايى كەلىپ اعاش ويمالارىمدى ساتىپ الىپ كەتەدى. ءبىر وكىنىشتىسى 90- جىلداردىڭ باسىندا تۇرمىستىڭ قىستالاۋىمەن ءوز قولىممەن جاسالعان وتە قۇندى مۇسىندەرىم شەتەلدىك كوللەكتسيونەرلەرگە ارزان باعادا ساتىلىپ كەتتى. اڭگىمە ولاردىڭ ارزان ساتىلعانىندا ەمەس، كەيبىر كوركەم دە قۇندى دۇنيەلەردەن ايىرىلىپ قالعانىمدا. مەن ءمۇسىن جاساعاندا ەسكيز جاساپ، ارنايى دايىندالمايمىن. قولىما كىشكەنتاي پىشاعىمدى الىپ، ابدەن كەپتىرىلىپ، بابىنا جەتكەن اعاشتى جونا باستايمىن. جونىپ وتىرعانىمدا يدەيالار پايدا بولادى، سوسىن ىڭعايىنا قاراي وڭدەي بەرەمىن.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ۇلتىمىز ءۇشىن وسى مۇسىنشىلىكتىڭ تاريحى قانشالىقتى تەرەڭدە دەپ ويلايسىز؟
- سوڭعى ۋاقىتتاردا عانا ءۇزىلىپ قالعانىمەن تاريحى تىم ارىدا. بۇل ويعا ءمۇسىن ونەرىن زەرتتەۋ بارىسىندا كوز جەتكىزدىم. وعان سوناۋ عۇن، ساق داۋىرىندەگى پاتشالار مەن پاتشايىمداردىڭ بىزگە جەتكەن مول مۇرالارىنداعى كيىمدەرىنىڭ، تۇيمەلەرىنە دەيىنگى ءارتۇرلى اشەكەيلەرى دالەل بولا الادى. ەرتە عاسىرلاردىڭ وزىندە اتا- بابالارىمىز ءاربىر ۇساق دۇنيەلەرىنە دەيىن اشەكەيلەۋگە ءمان بەرىپتى. سوندىقتان، اتالعان سالا ونەر رەتىندە ەرتەدەن دامىعاندىعىن بىلەمىز.
- بۇل سالانىڭ بۇگىنگى بەتالىسى قالاي؟
- بۇگىندە زاماننىڭ وزگەرىستەرگە ۇشىراۋىنا قاراي اعاش ويما، مۇسىنشىلىكتىڭ كەنجەلەپ قالعانى راس. ءبىراق ونى ەندى ءومىر تالابىنا ساي ونەر ساناتىندا دامىتۋعا ابدەن بولادى. قازاقتىڭ ەرتوقىم، كەلى-كەلساپ، اعاشتان جاسالاتىن ءارتۇرلى ىدىس- اياقتارى - قولدانىستان شىعىپ قالعانىمەن، ۇلتتىق قول ونەرىمىزدىڭ ءبىر ءتۇرى. ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ بۇل تۇرلەرىن وزگەشەلەپ سكۋلپتۋرا دەڭگەيىنە كوتەرسەك دەيمىن. مەن نەگىزى اعاشقا قيمىلسىز، قوزعالىسسىز پورترەتتەر جاساۋدان گورى شىعارماشىلىق كوزبەن قاراپ جان بىتىرۋگە كۇش سالام.
- مىسالى...
- مىسال كەلتىرەر بولسام، ۇزىندىعى 20 س م، ديامەترى 10 س م بولاتىن، باسىندا «كوكپار» اتالىپ كەيىن اكادەميك، عالىم ءابدۋالي قايداروۆ «دودا» دەپ ات قويعان اعاشتان جاسالعان ەرەكشە تۋىندىم بار. عالىمنىڭ ونى «دودا» اتاۋى دا تەگىن ەمەس- ءتىن. ويتكەنى، وسىنشاما شاعىن عانا ماتەريالدان 7 اتتى ادام، كوكپارعا تارتىلعان سەركە ءبارى قامشىنىڭ ورىمىندەي شەبەر بايلانىستىرىلعان بولاتىن. ونى كورگەندەر «بۇل ناعىز ونەر تۋىندىسى، ونداعى ادامدار مەن اتتاردىڭ قيمىل قوزعالىسى شەبەر بەينەلەنگەن»، دەپ باعا بەردى. ونەرگە «جان ءبىتتى» دەيتىنىم سول.
- بەرىك ايدار ۇلى، ءسىزدىڭ ەڭ نەگىزگى اينالىسقان جۇمىسىڭىز - انيماتسيا. پسيحولوگ- ماماندار قازىرگى زامان مۋلتفيلمدەرى بالالاردى جاۋىزدىققا، جەڭىل- جەلپى ويلاۋعا تاربيەلەيدى دەگەن پىكىرلەردى ءجيى ايتادى. بۇعان انيماتور رەتىندەگى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى قالاي؟
- شىنىن ايتقاندا، « XXI عاسىردىڭ مۋلتفيلمدەرى «سۋپەرمەن»، «بەتمەن»، «ورمەكشى ادامدى» قارايتىن بولساق، قىلمىسكەرلەردىڭ ادامدارعا جاساعان جاۋىزدىقتارى كوپ كورسەتىلەدى» دەگەن پىكىرمەن مەن دە كەلىسەمىن. دەمەك، ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدان، ۇلتتىق بولمىسىمىزدان سىر شەرتەتىن، بالالاردىڭ وي قيالىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن، بالا تاربيەسىنە وڭ ىقپال بەرەتىن وتاندىق مۋلتفيلم جاسايتىن انيماتورلاردىڭ كوپ بولۋى قاجەت. بۇل - ۋاقىت تالابى.
قازاق وتكەن زامانداردا ۇرپاعىن ءسابي كۇنىنەن باستاپ، بەسىك جىرىمەن، باتىرلار جىرىمەن، سونىمەن قاتار ەرتەگىلەر ايتۋ ارقىلى تاربيەلەپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان، ەندىگى تەحنولوگيا بيلەگەن شاقتا، جاس ۇرپاق ساناسىنا تاريح جانە ەرتەگىلەر نەگىزىندە جاسالعان انيماتسيالىق فيلمدەرىمىز ارقىلى جول تابۋىمىزعا، وسى ارقىلى وتكەنىمىزدى تۇگەندەۋگە، نۇرلى بولاشاعىمىزعا جول سالۋىمىزعا بولادى.
قازاقتىڭ تۇڭعىش مۋلتيپليكاتورى ءا. قايداروۆ تۇسىرگەن فيلمدەر كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. سول ۋاقىتتاعى ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا قازاق مۋلتيپليكاتسياسى 1970 -جىلدارى ورتا ازياداعى جەتەكشى ورىنعا شىققانى بارىمىزگە بەلگىلى. سول كەزەڭدە تۇسىرىلگەن گرافيكالىق جانە قۋىرشاق فيلمدەردىڭ سانى جۇزدەن استى. دەگەنمەن، بۇگىنگى تاڭدا دا شاما- شارقىمىزشا مۋلتيپليكاتسيانى وسى دەڭگەيگە قايتا شىعارۋ باعىتىندا كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلە باستادى.
ءوز باسىم ۇزاق ۋاقىت انيماتسيا جاساۋمەن اينالىسىپ، قىر- سىرىن مىقتاپ مەڭگەرگەن سوڭ تۇيگەنىم انيماتسيا جاي بالالارعا ەرمەك ءۇشىن عانا كەرەك دەپ ويلاۋ قاتە. ءار مەملەكەتتىڭ بولاشاعى وسىعان بايلانىستى دەپ بىلەمىن. قازىرگى ۋاقىتتا بەرىلىپ جاتقان مۋلتفيلمنەن باسقا نارسە كورۋگە بالالاردىڭ ۋاقىتى جوق بولعاندىقتان، جاس جەتكىنشەك سودان نە السا، سونى قابىلدايدى. بۇل جاعىنان ەكى مەملەكەتتى سىيلايمىن. ولار قىتاي مەن ۋكراينا. وسى ەكى ەلدە 80-95 پايىزعا دەيىن ءوز ەلدەرىندە جاسالعان انيماتسياسىن كورسەتەدى ەكەن.
- ءسىز جالپى انيماتسيا جاساۋمەن قانشا ۋاقىت اينالىستىڭىز؟
- ش. ايمانوۆ اتىنداعى كينوستۋديادا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ۇلتتىق انيماتسيا سالاسىندا ەڭبەك ەتتىم. وندا كوركەم فيلمدەردىڭ سۋرەتشى- قويۋشىسى، مۋلتيپليكاتور قىزمەتتەرىن اتقاردىم. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى قويىلىمعا شىعارعان «سيقىرلى اينا» ، «كوكەتايدىڭ ساياجايى»، «قوتىر تورعاي» » سياقتى ەلگە تانىلعان كوپتەگەن مۋلتفيلمدەردىڭ جاسالۋىنا ءوز قولتاڭبامدى قالتىردىم. قازىرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە قورجىنىمدا 15 مينۋتتىق «زارينا» اتتى مۋلتفيلمنىڭ جوباسى دايىن تۇر.
- بەرىك اعا اكتەرلىك قابىلەتىڭىز دە بار ەكەن. ءسىز قانشا كينوعا ءتۇستىڭىز؟
- يا، كينوعا ءتۇستىم. «ەلىم- اي» ، «وفيتسەر ابىرويى» سىندى فيلمدەردە نەگىزگى رولدەردى سومدادىم. سونداي- اق، كوپتەگەن دەرەكتى فيلمدەردە تەك اكتەر رەتىندە عانا ەمەس، قويۋشى- سۋرەتشى، رەجيسسەر قىزمەتتەرىن قوسا اتقاردىم.
- قازىر جوعارى وقۋ ورنىندا ۇستازسىز. ونەر جولىنان ۇستازدىق قىزمەتكە قالاي كەلدىڭىز؟
- قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى ۇسىنىسپەن كەلىپ، ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جاتىرمىن. مەنىڭ الدىمنان رەجيسسەرلار، وپەراتورلار، پروديۋسەرلەر جانە انيماتورلار ساباق الادى. قازىرگى جاستار شىنىن ايتقاندا مەن وقىتاتىن سالالار بويىنشا تالپىنىستارى وتە جوعارى دەۋگە بولادى. سەبەبى، وسى زامان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى قولدانۋشىلار زامانى عوي. ەلباسىنىڭ جاستارعا قويىپ وتىرعان تالابى دا سول. ءبىز جاڭا تەحنولوگيالاردى جىلدام يگەرۋدى قولعا الماساق، الەمدىك باسەكەدە ارتتا قالىپ قويامىز. مەن ستۋدەنتتەرگە وسىنى ءجيى ەسكەرتىپ وتىرامىن.
- تەلەۆيدەنيە سالاسىندا قىزمەت ەتتىڭىز بە؟
- 90- جىلداردىڭ باسقى ۋاقىتىندا ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-1»، «حابار» سياقتى ۇلتتىق تەلەارنالارىندا جوعارى سۇرانىسقا يە مامان رەتىندە جۇمىستار اتقاردىم. سول ۋاقىتتا سۇرانىسقا يە بولۋىمنىڭ باستى سەبەبى - زامانداستارىمنان ىلگەرى تۇرىپ، قوعامعا جاڭا ەنىپ جاتقان كومپيۋتەر تەحنولوگياسىن ءبىرىنشى بولىپ يگەرگەنىمدە. مەنىڭ بۇل ماقتانعاندىعىم ەمەس، كومپيۋتەردەگى جاڭا تەحنولوگيالاردى جىلدام مەڭگەرۋگە تىرىسامىن. ول جوعارىدا ايتقانىمداي ۋاقىت تالابىنان بولىپ وتىر. ادەتتە، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى قولدانۋشىلارعا كەڭەس بەرىپ تۇرامىن. مىسالى، كينو، تەاتر، تەليەۆيدەنيە، مۋزەي جانە باسقا سالا ماماندارى مەنەن ۇيرەنگەندەرىن قازىرگى ۋاقىتتا ىسكە اسىرىپ جاتىر. مەن سول ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سەزىنەمىن.
- ءسىزدىڭ ءوز جەكە قولىڭىزبەن جاساعان ەرەكشە مەملەكەتتىك جوبالارىڭىز بار ما؟
- مەن 1996 -جىلى پرەزيدەنتتىك تەلەراديوكەشەنى قۇرىلعان ۋاقىتتا سونىڭ نەگىزگى جۇمىستارىنىڭ باسى- قاسىندا بولدىم. قر پرەزيدەنتى تەلەراديوكەشەنىنىڭ بويتۇمارىن (لوگاتيپ) جاساپ شىقتىم. ول بەينە كەيىننەن قولداۋ تاپتى. اتالعان لوگاتيپ «قاناتتى بارىس» بولاتىن. ونى وزىڭىزدە كورىپ جۇرگەن بولارسىز. سول مەنىڭ جەكە جوبام ەدى. «حابار» تەلەارناسىنىڭ لوگاتيپىن دە مەن جاسادىم. ول سياقتى جاساعاندارىم كوپ، ءبارىن تەرمەلەپ ايتپاي- اق قويايىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
بەيسەن سۇلتان ۇلى
