قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا ەرلىگىنىڭ كۋاگەرى - شوڭ راحىم ۇلى
مايداندا ەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتىپ، ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن اتالارىمىز قانشاما دەرسىڭ. سونىڭ ءبىرى، قازاقتىڭ قارا كوز باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا ەرلىگىنىڭ كۋاسى بولعان اتام شوڭ راحىم ۇلى دەر ەدىم»، - دەيدى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى شوڭ راحىم ۇلىنىڭ نەمەرەسى انەل راحىموۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، شوڭ راحىم ۇلى 1916-جىلدىڭ 25- جەلتوقسانىندا بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنا قاراستى چكالوۆ اۋدانىنىڭ اماندىق سەلوسىندا قاراپايىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ەرجۇرەك، باتىل، اقىلدى، زەرەك بولعان كورىنەدى.
«اتام جاستايىنان ماتەماتيكا پانىنە قۇشتار بولدى. وتباسىندا ءۇش ۇل، ءۇش قىز بالا بولعان. اكەسى راقىم جانتىلەۋوۆ بۇرىنعى كراسنوارمەەتس اۋدانىنىڭ نوۆو-سۋحوتينو ورتا مەكتەبىندە فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى.
1939-جىلى شوڭ اتام قىزىل اسكەر قاتارىندا اق فيندەرمەن بولعان مايدانعا قاتىسقان. 1940-جىلى كراسنودار اسكەري زەنيت-ارتيللەريالىق ۋچيليشەسىندە وقىعان. نەمىس- فاشيست باسقىنشىلارىمەن 1941-جىلدىڭ 22- ماۋسىمىندا سوعىس باستالعاندا ولاردى مەرزىمىنەن بۇرىن، قازان ايىندا ۋچيليشەدەن شىعارىپ، لەيتەنانت اتاعىن بەرگەن ەكەن. وسى جايلى ءوزىنىڭ مايداننان ورالعاننان باستاپ قازىرگى كەزگە دەيىن ساقتاۋلى تۇرعان كۇندەلىگىندە جازادى:
«لەيتەنانت شەنىن بەرگەننەن كەيىن ماسكەۋگە باس كوماندوۆانيەنىڭ قاراماعىنا شاقىرىلدىق. بۇل ماسكەۋ ءۇشىن ايقاستىڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان كەزى بولاتىن. قاراشا ايىنىڭ باسىندا دزەرجينسكي اتىنداعى اسكەري اكادەميانىڭ پودۆالىندا تاعى دا ءبىر ايلىق وقۋعا قاتىستىق. بۇل جولى وقۋ ەرەكشە بولدى. سەبەبى، ءبىز مۇندا العاش «كاتيۋشانىڭ» اتۋ ءتاسىلىن وقىعان ەدىك.
ال، جەلتوقسان ايىندا باس قولباسشىنىڭ بۇيرىعىمەن كەنجەعاليەۆ، قۇتتىعۇلوۆ، سەرىكبايەۆ سەكىلدى جاس وفيتسەرلەرمەن بىرگە مەنى الماتىعا كومەكتەسۋگە جىبەردى. 1942-جىلدىڭ شىلدە ايىندا اسكەري دايىندىقتان وتكەن 100-بريگادانى مايدانعا اتتاندىردى. بىزبەن بىرگە شىعىستىڭ بولاشاق باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانعان ەدى. العاشىندا مانشۇك شتابتا قىزمەت ىستەدى دە، كەيىن پۋلەمەتشى وقۋىن وقىدى. مانشۇكپەن مەن رجيەۆ، ۆەليكيە لۋكي، نيەۆەل قالالارى ءۇشىن بولعان شايقاستاردا بىرگە بولدىم».
قاھارمان وفيتسەر مىنا ءبىر شايقاستى سارالاپ جازىپتى. 1943-جىلدىڭ 15- قازانىندا كالينين وبلىسىنىڭ يزوچي ستانساسىن بوساتىپ الۋ جونىندە شۇعىل بۇيرىق بەرىلەدى. بۇل ەكى جاققا دا ستراتەگيالىق ماڭىزى وراسان زور پۋنكت بولاتىن. قاھارمان سوۆەت جاۋىنگەرلەرى نەمىستەرگە شابۋىلدى تاڭعى ساعات بەستەن باستادى.
ەكى جاق تا وقتى قارشا بوراتىپ جاتىر. تالاي ءورىم جاستار قىرشىنىنان قيىلدى، قان سۋداي اقتى. يزوچي ستانتسياسى بىرەسە جاۋ قولىنا، بىرەسە ءبىزدىڭ قولعا كوشتى. ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقان سىن ساعاتتا مانشۇك مامەتوۆانىڭ پۋلەمەتى جاۋدى باۋداي ءتۇسىرىپ جاتتى. باتىر قىزدىڭ كومەكشىلەرى وق اپەرۋگە ازەر ۇلگەرىپ وتىردى. جۇزدەگەن جاۋ جەر جاستاندى. ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەرلەرىمىز نەمىستەردىڭ العى شەپتەرىن بۇزىپ ءوتىپ ىلگەرى قاراي جىلجي بەردى.
سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ مۇنداي جانقيارلىعى فاشيستەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. ولار ەندى كومەككە اۆياتسيا كۇشتەرىن شاقىردى. ونداعان ۇشاقتار اسپاندا كۇندەي كۇركىرەپ، اجال وعىن دامىلسىز سەبەدى. ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى مانشۇكتىڭ پۋلەمەت راسچەتى تۇرعان جەرگە شۇيلىكتى.
مانشۇك زەڭبىرەك اتىلعان كەزدەردە تالاي رەت توپىراققا كومىلىپ قالدى. وندايدا قاسىنداعى يبراھيم دەگەن جولداسى: «مانشۇك!»، «مانشۇك!» دەپ ونى تابا الماي جۇرگەنى. ءبىر كەزدە مانشۇك جارالاندى. «مانشۇك قالقام، جارالاندىڭ، مەدسانباتقا بارۋىڭ كەرەك» دەگەنگە قاراماستان، ول پۋلەمەتىن تاستامادى. كەنەت توپەلەگەن جاۋ ارتيللەرياسى وعىنان مانشۇكتىڭ پۋلەمەتى ءۇنسىز قالدى. بۇل جاۋجۇرەك قازاق قىزىن ماقتان تۇتۋشى بۇكىل بريگادا ءۇشىن اسا اۋىر قازا بولدى.
شوڭ راحىم ۇلى ەستەلىگىندە كونە ورىس قالاسى نيەۆەلدىڭ ورتالىق الاڭىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قارۋلاس قوس سەرىگى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا مەن ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى، پودپولكوۆنيك ءابىلقايىر بايمولديننىڭ قاتار جەرلەنگەنىن ەت جۇرەگى ەلجىرەپ جازادى. راحىموۆ وسى ۇرىستا ديۆيزيون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى، نيەۆەل قالاسى ءۇشىن بولعان قان بۇلانعان سوعىسقا 100-اتقىشتار بريگاداسىنىڭ اۆتوماتشىلار باتالونىنىڭ كومانديرى بولىپ قاتىسقان قاندى كويلەك دوسى لەيتەنانت س. قاسىموۆتىڭ دا ەرلىكپەن قازا تاپقانىن ايتا كەتەدى.
«اسىرەسە، دەپ جازادى شوڭ راحىم ۇلى ودان ءارى كۇندەلىگىندە، 1944-جىلعى ۆيلنيۋس قالاسى ءۇشىن شايقاس شيەلەنىستى ءوتتى. مۇندا نەمىستەر ەڭ مىقتى دەگەن ديۆيزيالارىن شوعىرلاندىرعان بولاتىن. جاۋ قانشا كۇشتى بولعانىمەن، ءۇشىنشى بەلارۋس مايدانىنىڭ وت جۇرەكتى جاۋىنگەرلەرىنىڭ تەگەۋرىندى قيمىلى قايدان شىداتسىن. ءبىر كۇندە جاۋدىڭ 12 شابۋىلىنا تويتارىس بەرىلدى.
ۆيلنيۋس قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا اسقان ەرلىك كورسەتكەن شوڭ راحىموۆ ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل ونىڭ جەتىنشى ناگراداسى ەدى. سولاردىڭ ىشىندە دارالاپ ايتارىمىز، قاھارمان وفيتسەردىڭ الەكساندر نيەۆسكي وردەنى. شوڭ راحىم ۇلى اتالمىش وردەنگە 1945-جىلى مانجۋريادا جاپوندارمەن بولعان شايقاستا يە بولعان ەدى. ول مۇندا باس كوماندوۆانيە رەزەرۆىندەگى 555-پۋلەمەتشىلەر پولكىنىڭ ديۆيزيون كومانديرى بولاتىن.
ونىڭ ديۆيزيونى جاۋ اسكەرلەرىن قورشاۋعا الىپ، قۇرتىپ جىبەرۋدە ايرىقشا قيمىلىمەن كوزگە ءتۇستى. قاھارمان وفيتسەردىڭ ەرلىگىن وتان جوعارى باعالادى. ول الەكساندر نيەۆسكي، جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ، ءبىر رەت ءبىرىنشى، ەكى رەت ەكىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن، 12 مەدالمەن ماراپاتتالعان ەكەن. بارلىعى - 18 ناگرادا.
ۇلى وتان سوعىسىنان ەلگە ورالعان مايدانگەر شوڭ راحىموۆ حالىق شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسىپ، ادال قىزمەت جاسادى. تىڭ يگەرۋدىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا قازاقستانعا 640 مىڭ ادام جاڭادان قونىس اۋداردى. وسىدان 60 جىل بۇرىن بۇرىنعى ك س ر و- نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەلىمىزگە جاستار اعىلىپ كەلە باستادى. 1954-1955-جىلدارى 6000 اگرونوم، زووتەحنيك، ينجەنەر مەن مەحانيك جانە باسقا دا ماماندار قازاقستاننىڭ ۇجىمشارلارى مەن كەڭشارلارىنا جۇمىسقا جىبەرىلدى.
تىڭنىڭ العاشقى جىلدارى بۇرىنعى لەنين اۋدانىنا قاراستى «جاڭااۋىل» سوۆحوزىنىڭ العاشقى قازىعىن قاعىپ، ونىڭ ەكونوميكاسىن، مادەنيەتىن كوتەرۋ جولىندا كوپ ەڭبەكتەندى. كەلگەن ادامداردى جايعاستىرىپ، جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ كەرەك ەدى. قايتا قۇرىلعان كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىزىلتۋ اۋدانىنداعى «جاڭااۋىل» سوۆحوزىنىڭ 1957-جىلدان 1964-جىلعا دەيىن ءبىرىنشى ديرەكتورى بولىپ اتام شوڭ راحىموۆ تاعايىندالدى. كەيىن دە بار ءومىرىن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتىنە ارنادى. اتام 1970-جىلى بۇكىل وداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىنە قاتىستى»، - دەيدى انەل راحىموۆا.
اۆتور: اسلان وسپانوۆ
