اباي شىڭىنداعى شاحيماردان
ولاي بولاتىنى - ونىڭ ءان مەن انشىگە حاكىم اباي قويعان تالاپتار ۇدەسىنەن تابىلعان دارىن يەسى بولعاندىعىنان بولار. البەتتە، شاحيماردان ابايدىڭ ءان مۇراسىن تەك ءانشى رەتىندە بايىپتاپ دۇنيەگە تانىتۋدا دەسەك، ازدىق ەتەدى. وسى ۇلى رۋحاني مۇرانى ول ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋلى وزەگىنە اينالدىرعان، اباي اندەرىنىڭ ناسيحاتىنا عىلىمي، ءپالسافالىق سيپات بەرگەن.
بۇكىل انشىلىك ءومىرى اباي سازىمەن ورنەكتەلگەن، جان-جۇرەگى ابايلىق اۋەن-ۇنمەن تولعانعان بىردەن-ءبىر ءانشىمىز. ونەرىنىڭ ناق وسى سيپاتىنا ءتانتى بولعاندىقتان دا قازاقستاندىق ۆوكالدىڭ ماڭداي الدى مارعاسقاسىنا ەلىمىزدىڭ 2006-جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلۋىن قۇپ الىپ قۋانعاندار از بولماعان-دى.
ءيا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ جەكە ورىنداۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، حالىقارالىق ماسكەۋ شىعارماشىلىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى شاحيماردان ءابىلوۆ كوپ جىلداردان بەرى اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى ءانشىسى رەتىندە الەمدىك ايتۋلى وپەرالاردىڭ باستى قاھارماندارىنىڭ بەينەلەرىن ءساتتى سومداپ كەلەدى.
سولاردىڭ ىشىندە ۆەرديدىڭ «ريگولەتتو»، «تراۆياتا» جانە «ايدا» سپەكتاكلدەرىندەگى ريگولەتتو، جەرمون، اموناسرو، چايكوۆسكيدىڭ «قارعانىڭ ماتكەسىندەگى» تومسكي، ريمسكي- كورساكوۆتىڭ «پاتشا قالىڭدىعىنداعى» گريازنوۆ، ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «ابىلاي حانىنداعى» بۇقار جىراۋ پارتيالارىنىڭ شوقتىعى بيىك. ال شاحيماردان بولسا احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف حاميديدىڭ «اباي» وپەراسىنداعى اباي پارتياسىن ءوز ونەرىنىڭ شىڭىنا بالايدى، ءوزىنىڭ تەاتر ساحناسىنداعى باستى پارتياسى دەپ سانايدى.
ءانشى ابايعا قالاي كەلدى دەسەك، ونىڭ ءومىرىنىڭ تۇتقالى تاعىلىمدارى ۇلى اقىن ونەرناماسىمەن استاسىپ جاتقانداي. بالا كەزىنەن اناسى ايتاتىن اباي اندەرىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. كونسەرۆاتوريانى بىتىرەردە كاسىبي كامەلەتتىگىن ءوزىمىزدىڭ وپەرا تەاترىندا اباي پارتياسىن ورىنداپ قورعادى. ايتقانداي، سونداعى رەجيسسەرى وسى رولدىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى، ابزال دا اياۋلى بايعالي دوسىمجانوۆ ەدى عوي.
ال كونسەرۆاتورياداعى ۇستازى ءوزى دە اباي اندەرىن ناشىنا كەلتىرە تاماشا شىرقايتىن، رەسپۋبليكانىڭ حالىق ءارتىسى، پروفەسسور بەكەن جىلىسبايەۆ بولاتىن. ءسويتىپ، اباي ءانى، مۋزىكالىق مۇراسى كەلە-كەلە شاحيماردان ماقساتىنىڭ نىساناسىنا، انشىلىك مۇراتىنا اينالعان-دى. قازاق دانالىعىنىڭ حاكىمىنە جۇگىنسەك، ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەل كەلىستىرەر كەمەل انشىگە ءاندى تەك ءسۇيىپ قانا قويۋ ازدىق ەتەرى حاق. ۇلى اقىننىڭ اننەن «ءمان» ىزدەيتىنى سوندىقتان. جۇرەكتى ءان عانا ەمەس، «ءۇننىڭ ءتاتتى ورالعان ءمانى» وياتسىن دەيدى. وعان قوسا، جۇرەكتى تەربەپ قويۋ عانا از، «باستاعى ميدى» وياتسىن دەي كەلىپ، ءتاڭىرىنىڭ ونداي سىيىن «ويسىز قۇلاق» الا المايتىنىن مەڭزەيدى.
مىنە، وسىلايشا پايىمداعاندا، بىزدىڭشە، شاحيماردان ۇلى ۇستازدىڭ بۇل عيبراتىنان ءباھرا العان، سونداي ساۋلەلى سىيدى جان-جۇرەگىنە سورعالاتىپ قۇيىپ الىپ، شارتاراپقا كوڭىلىنىڭ كورىكتى كۇسىنداي قۇيقىلجىتىپ ۇشىرا بىلگەن ويلى قۇلاق، ويماق اۋىز ءانشىنىڭ ناق ءوزى. جانە دە ونەردەگى اباي دىتتەگەن مۇراتقا مەيلىنشە ادال، دەگدار دارىن ءومىر بويى بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىمەن ەسەر دە قۇلاقتى كەسەر اندەردەن بويىن اۋلاق سالىپ، تىڭداعاننىڭ كوڭىلىن وسىرەتىن، «اقىلدىنىڭ سولىندەي» «ەستى» اندەرگە عانا دەن قويىپ كەلەدى.
قىسقا عۇمىرلى كۇلبىلتە، ارزان اتاققا جەتكىزەر الەمىشتى ءالاۋلايلارعا استە جولاماي، حالىقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىنىڭ تەرەڭ قاينارىنان سۋسىنداپ ءشول باسادى، ۇلتتىق اۋەن-سازدىڭ بال بۇلاعىنان مەيىرىن قاندىرادى، ءوستىپ كەلىپ اندەگى اباي مۇراتىن تۋ ەتكەن شاحيماردان اباي باستاۋىنا باس قويادى، قازاقستاندا اباي اندەرىن ايتۋدىڭ كەمەلدىك تۇعىرىنا كوتەرىلگەن وزىندىك مەكتەبىن قالىپتاستىرادى.
ءسويتىپ، ۇلتتىق ءان مادەنيەتىمىزدى جەتە، جانىمەن سۇيە مەڭگەرگەن ءوندىر ونەرپاز ەندى الەمدىك ءان كلاسسيكاسى مەن ولمەس وپەرالارىنىڭ دا اسىل مۇرالارىن جاتسىنباي، جانسەرىگىنە اينالدىرىپ، ورىنداۋشىلىق زەرگەر شەبەرلىككە قول جەتكىزەدى. بۇل ءسۇيىنىشتى جايدىڭ ءوزىن شاحيماردان ءانشىنى اباي ارۋاعى قولداعانىنىڭ نىشانى دەپ قابىلداساق كەرەك. كەڭەس زامانىنىڭ ونەرىندەگى ءبىر كولەڭكەلى جايتتەر جاي ءانشى ەمەس، قايراتكەر ءھام كۇرەسكەر ءانشى شاحيمارداندى كوپ ويلاندىرىپ، تولعاندىردى.
سوناۋ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلداردا اتاقتى، اتاقسىز انشىلەرىمىز كوبىنەكي سالتاناتتى جيىنداردا، اسىرەسە، رەسمي كونسەرتتەردە ەۋروپا، ورىس رومانستارىن ورىنداۋشى ەدى. ال قازاق رومانستارى مەن اندەرىنە كلاسسيكا رەتىندە كوڭىل بولىنبەيتىن، دەن قويمايتىن. قازاقتا رومانس جوقتاي، رومانس مەكتەبى، كلاسسيكالىق ورەدەگى ءان مەكتەبى قالىپتاسپاعانداي كورەتىن، الەمگە ءماشھۇر اريالارمەن پارا-پار، ولاردان ءبىر مىسقال كەم ەمەس، تەڭدەسسىز، ءىنجۋ-مارجان حالىق اندەرىمىز بەن ءبىرجان سال، اقان سەرى باستاتقان حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تەرەڭ سەزىمدى كەرەمەت تۋىندىلارىن، تالاي-تالاي تاماشا ءتول رومانستارىمىزدى كلاسسيكا رەتىندە ۇسىنۋعا ۇيالشاقتاپ، ءتىل قازاققا قورلانىپ، قارا باسىپ، ماسقارا بولاتىنبىز.
باياعى نامىسسىزدىق! ءارى، نەگە دەسەڭىز، يمپەريا زامانى، ورىسشىلدىقتىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان ەدى. ءاربىر رەتتە ورىندالاتىن بەس-التى ءان بولسا، سونىڭ تورتەۋى ورىسشا، تەك بىرەۋى عانا قازاقشا بولىپ بەلگىلەنەتىن. ءسويتىپ، قايران قازاق ءانى توردەن ورىن تيمەك تۇگىل، سۇيكىمدى كوپ قارعانىڭ ىشىندەگى سۇيكىمسىز «اق قارعاداي» يمەنىپ تومەنشىكتەي بەرەتىن.
ءانشى دە سول جازىلماعان زاڭعا يكەمدەلىپ بەيىمدەلەتىن. سونداي ءبىر جيرەنىشتى جاعىمپازدىق، جارامساق عادەتتەر تۇتاس قۇبىلىسقا اينالىپ، ونەردەگى، جالپى مادەنيەتتەگى ۇلتتىق رۋحتى تۇنشىقتىرىپ كەلگەن-ءدى. بۇل جاعداياتتى شاحيماردان سەزىنبەي قالعان جوق. جاڭاعى ويلانۋىنىڭ دا سەبەبى سول ەدى. سول ءۇشىن دە ءوزىنىڭ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سالۋالى ورداسى - قۇرمانعازى كونسەرۆاتورياسىندا بەرگەن العاشقى كلاسسيكالىق، ۇستازدىق، پروفەسسيونالدىق جەكە كونسەرتىنە دايىندىق بارىسىندا كوپ ىزدەندى، تىڭ دا باتىل قادامدار جاسادى.
ەرمەك، بيبىگۇل، روزا جامانوۆالاردىڭ شەتەلگە بارعاندا ءراسىم ءۇشىن ايتاتىن قازاق اندەرىنىڭ كلاسسيكا دەپ ەمەس، فولكلور دەپ قابىلدانىپ جۇرگەنىن دە ءبىر ءسات كۇيىنە ەسكە الىپ، جۇرەگى اۋىرىپ، مۇڭايدى. سولاردىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەندە، ءوزىنىڭ وسى ىلكى كونسەرتىن قازاقستان كومپوزيتورلارىنىڭ رومانستارى مەن قازاقتىڭ حالىق اندەرىنەن مونشاقتاپ ءتىزىپ، انسۇيەر قاۋىمعا قازاقتىڭ ءان كلاسسيكاسى رەتىندە ۇسىندى. كونسەرتتىك باعدارلاماسىنىڭ تاجىنە ءبىرجان، اقان سەرى، مۇحيت، اباي، ەستاي اندەرىن ءبىر-ءبىر گاۋھار تاستاي جارقىراتا قاداپ، اسەمدەي ايشىقتادى.
مۇنداعى ويى - ءبىزدىڭ قازاقتا دا كەرەمەت ءان كلاسسيكاسى بار ەكەندىگىن كورسەتۋ، سونى ءبىر جۇيەگە سالىپ، وزىندىك ءتولتۋما مەكتەپ جاساۋ ەدى. نەتكەن ىزگىلىكتى ماقسات دەسەڭىزشى! شاحيمارداننىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقتىڭ ءان مەكتەبىنىڭ اتاسى - ەڭ ءبىرىنشى، ءبىرجان، ياعني ءان ونەرىندەگى ابايىمىز - ءبىرجان. وسى ءان مەكتەبىنەن ەڭ ءبىرىنشى ۇلگى العان، تاعىلىمىن تانىعان - اباي.
اباي - عۇلاما، دانالىق حاكىمى، ال ءان تارابىنا كەلگەندە، ءبىرجاننىڭ شاكىرتى. ءبىرجان داستۇرىنەن ۇيرەنىپ، ونى وزىندىك سىرشىل دا ويلى سازبەن ىلگەرى دامىتقان اباي كەلە- كەلە ءوزىنىڭ وزگەشە ءان مەكتەبىن جاسادى. ابايدىڭ ءان مەكتەبىنىڭ مادەنيەتى بيىك، دانالىق شالقارىنان نارلەنگەن، وي مەن سەزىمدى ۇشتاستىرعان عاجايىپ ۇيلەسىمدىلىككە جەتكەن، الەمدىك رۋحاني قازىنالارمەن ۇندەستىك، جاراسىم تاپقان. اقىل-پاراساتى تەلەگەي-تەڭىز اباي قازاقتا ءبىرىنشى بولىپ رومانس جانرىنىڭ نەگىزىن قالادى.
قازاقتىڭ ەڭ تاماشا رومانستارىن اباي شىعارعان. گەتە، پۋشكين، لەرمونتوۆتاردىڭ رۋحاني ورىسىنە شىققان اباي قازاقتىڭ ءان مادەنيەتىن جاڭا ۇنمەن، جاڭا ساۋلەلى سازبەن، «سىلدىراعان كەلىسىممەن» بايىتتى. «ابايدىڭ ءان مەكتەبى» دەمەكشى، الەمدە تالاي-تالاي تاماشا ءان مەكتەپتەرى بار. يتاليان ءان مەكتەبى، ورىستاردىڭ، نەمىستەردىڭ ءان مەكتەبى...
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ وزىندە-اق كەمەل پروفەسسيوناليزمگە جەتكەن قازاق ءان مەكتەبى وسىلاردان كەم بە ەكەن؟ قازاق ءانىنىڭ تامىلجىتىپ ايتار تاريحىنىڭ ءوزى قانداي؟! تەك ايداي الەمگە ءالى تانىتا الماي، كورسەتە الماي جۇرگەنىمىز بولماسا؟! شاحيماردان ىلعي وسىنداي ءبىر تۇيتكىلدى ويلارعا قالىپ، بەيمازا كۇي كەشەتىن.
ويپىرماي دەيمىز-اۋ، كەيدە، قاي جەردە جۇرسە دە، ماسكەۋدە، ايتپەسە، باسقا ءبىر شەتەلدە ءان ايتقاندا، «سۇرشا قىزدى» نەمەسە «سىرىمبەتتى» ءۇزىلدىرىپ شىرقاعاندا، ۇلكەن پروفەسسورلار كەلىپ: «مىناۋ نە دەگەن عالامات اريا! مۇنى شىعارعان كومپوزيتور كىم؟ مىناۋ كەرەمەت كلاسسيكا عوي!» دەپ قايران قالىساتىن. جۇرەكتە ءبىر ساۋلە بولدى ما، جۇرەك، شىركىن، يمپەريانىڭ قۇلايتىنىن سەزدى مە، ايتەۋىر، ءبىرىنشى كونسەرتىن تابىستى وتكىزگەننەن كەيىن ءبىر ەرەكشە تولعانىسقا بولەندى، بويىندا ءبىر جىگەر، سەرپىلىس، سەنىم پايدا بولىپ، جاڭادان سونى ىزدەنىستەرگە جەتەلەيتىندەي.
ويىنىڭ ءتۇيىنى - قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ءان مەكتەبىن قالاي، قاي سيپاتتا كورسەتۋ كەرەك؟ شاحيماردان سوندا، وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەپ سارسىلعاندا، ۇلى ابايعا كەلىپ تىرەلىپ ەدى. ءيا، اباي ۇلى اقىن، فيلوسوف قانا ەمەس، ول سونىمەن قاتار ۇلى كومپوزيتور. جيىرما شاقتى ءان، رومانستار شىعارعان.
شاحيماردان سولاردى تۇگەندەپ ىزدەپ، جيىپ-تەرۋگە كىرىستى. سونداي-اق، سوناۋ سىدىق مۇحامەدجانوۆتان باستاپ قازاقستاننىڭ كۇللى كومپوزيتورلارى ابايدىڭ ولەڭدەرىنە اندەر مەن رومانستار جازعان. اتاپ ايتساق، مۇقان تولەبايەۆ، احمەت جۇبانوۆ، ەركەعالي راحماديەۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، مانسۇر ساعاتوۆ، تەمىرجان بازاربايەۆ، بازارباي جۇمانيازوۆ، ناعىم مەڭدىعاليەۆ، تولەگەن مۇحامەدجانوۆ سىندى ايماڭداي اتاقتى سازگەرلەر.
اباي سوزىنە ءان جازۋ دا وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن ۇلكەن تالانت، بىلىمدىلىك كەرەك، اباي الەمىنە ءۇڭىلىپ، بويلاماق كەرەك. بۇكىل الەمدە سولاي. ۇلى اقىنداردىڭ مۇرالارىنا ۇلى كومپوزيتورلار مۋزىكا شىعارادى. پۋشكين ولەڭدەرىنە گلينكا، چايكوۆسكي، مۋسورگسكيلەر اۋەن-ساز جازعان. قازاق كومپوزيتورلارى دا اباي تاقىرىبىنا، اباي ولەڭدەرىنە نوتالى مۋزىكانىڭ سيقىرلى سوقپاعىن تارتقاندا وسى بيىك مۇرات، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قارادى، ءوز مۋزىكالارى ارقىلى وزدەرى دە ابايدىڭ دەڭگەيىنە، ورەسىنە جەتۋگە تالپىندى.
مىنە، وسىنداي شىعارمالاردى تىرنەكتەپ، ىجداھاتتاپ ىزدەستىرىپ قاراسا، اباي ولەڭدەرىنە ارنالىپ جازىلعان جۇزدەن اسا اندەر مەن رومانستار بار ەكەن. دەمەك، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، قازاقستاندا، قازاقتىڭ ۇلتتىق توپىراعىندا رومانس جانە كلاسسيكالىق ءان مەكتەبى قۇرىلىپ، قالىپتاسىپ بولعان. شاحيمارداننىڭ ەندىگى الدىنا قويعان ماقساتى - وسى عاجايىپتى، اسىل قازىنانى قازاقستانعا عانا ەمەس، ءدۇيىم دۇنيەگە، كۇللى الەمگە پاش ەتىپ كورسەتۋ ەدى.
قازاقتىڭ ءان مەكتەبى، ونىڭ مادەنيەتى ەشكىمنەن كەم ەمەس، دەڭگەيى ءبىر، ماقتان ەتۋگە تۇرارلىق، تىپتەن، ارتىقشىلىقتارى دا كوپ. وسىلايشا، ۇلتتىق ءان كلاسسيكاسىمەن كاتار، ابايدىڭ ءان الەمىنە بويلاۋ باستالدى.
ابايدىڭ ولەڭدەگى ارمانى مەن شاحيمارداننىڭ ونەردەگى ماقساتى وسىلايشا جاراسىپ توعىستى. اۋەلدەن- اق ارمانى ۇلى اقىنعا دەگەن ماحابباتپەن ءبۇر جارىپ، ابايدى ونەردەگى ءپىرى ساناعان شاحيمارداننىڭ كونسەرۆاتوريا بىتىرگەندەگى ديپلوم جۇمىسىنىڭ ءوزى اباي پارتياسى بولۋى تەگىن ەمەس- اۋ.
بۇگىندەرى شاكەڭ: «اللا-اۋ، ءوزىم سول كەزدە قانداي ناگلىي بولعانمىن؟!» دەپ تاڭدانا، ميىعىنان كۇلىپ قويادى. ال سول 1977-جىلى ابايدى اڭىراتىپ ەرەن جۇرەكپەن شىرقاعان سىرباز ستۋدەنتكە مەملەكەتتىك ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى لاتيف اعا: «بۇل بالا بيك ماتۋر، وبسۋجدەنيۋ نە پودلەجيت» دەپ بەس قويعىزىپ ەدى-اۋ. سوندا «بەستى» بەكەر ەمەس، ءبىلىپ-اق قويعان ەكەن!
قازىرگى شاقتا بيبىگۇل - بۇلبۇل تولەگەنوۆا بولسا، شاحيمارداننىڭ اباي پارتياسىنداعى جان دۇنيەسىنەن، ءبىتىم-بولمىسىنان، بايسالدى قالپىنان، ءتىپتى، گريمدەلگەن كەزدەگى كەلبەت-اجارىنان دا ابايمەن مول-مول ۇقساستىقتار تاۋىپ، سۇيسىنە قايران قالىپ وتىرادى. شىن مانىندە، ماسكەۋدە قويىلعان اباي ەسكەرتكىشىن سومداعان ءمۇسىنشى مارات اينەكوۆ ءتۇپ تۇلعا ۇلگى رەتىندە ءانشى ابىلوۆكە جۇگىنگەنى دە تەگىن ەمەس-اۋ.
1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى ءار قازاق ازاماتىنا وي سالعانى بەلگىلى. شاحيماردان سول ۋاقىتتاردا اباي ولەڭدەرىنە جازىلعان رومانستاردان كونسەرت دايىنداپ جۇرگەن. تۇرتىنەكتەپ، قاراپ ءجۇرىپ، كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «قالىڭ ەلىم، قازاعىم، قايران جۇرتىم» رومانسىنا ۇشىراستى.
ءسۇيىنىشتى ولجاعا جولىققانداي كەنەلىپ، كوڭىلى ءبىرتۇرلى دەمدەلىپ قالدى. ءبىرقىدىرۋ ۋاقىتتان كەيىن قازاقستان كومپوزيتورلارى وداعىنىڭ پلەنۋمى بولدى. سوندا شاحيماردان ادەيى وسى رومانستى تاڭداپ، ساحناعا شىعىپ شىرقادى، كوپشىلىكتىڭ ىشىندەگى قاتپارلى بۋىرقانىس، قالىڭ شەردى قوزعادى. رومانستى ورىنداپ بولعاننان كەيىن قاراسا، ەكى-ءۇش اپايىنىڭ كوزدەرىنە جاس شىلانعانىن بايقادى.
ءبىر قىزىعى، بۇل رومانستى راحماديەۆ ەرتەرەكتە، وتىز جاستار شاماسىندا جازعان ەكەن. سودان ءاۋ باستا ەشكىم قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ىنتا ءبىلدىرىپ ورىنداي قويماعاسىن، ەلەۋسىز قالىپ، ۇمىتىلىپ كەتكەن شىعارما كورىنەدى. اۋەلى، سونداي ءبىر شىعارما جازعانى كومپوزيتوردىڭ ءوزىنىڭ دە ەسىنەن شىعىپ كەتكەن. بۇل ءجايت وعان دا وقىس جاڭالىق، توسىن سىيلىق بولدى.
ەندى، ساحنادا شىرقالعاننان كەيىن بۇكىل كومپوزيتورلار ەرەكەڭدى جاڭا شىعارماسىمەن كۇتتىقتاپ جاتىر. رومانس ۇلتتىق قاسىرەتتى، قازاق مۇراتىن كۇڭىرەنتىپ ءتۇر. كومپارتيا سۇرجىلانداي ىسقىرعان جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن مۇنداي شىعارمانى ورىنداۋعا دا ەرلىك كەرەك ەدى. ءاۋ دەگەندە كومپوزيتور اعانىڭ دا جۇرەگى «وسى قالاي بولار ەكەن؟» دەگەندەي، لۇپىلدەگەنىمەن، پافوسى كەرەمەت، الەمدىك دەڭگەيدەگى كۇشتى رومانسىنىڭ جاريا بولىپ، جارىققا شىققانىنا كەۋدەسىن قۋانىش كەرنەدى.
سول قۋانىشپەن تىنىسى اشىلىپ، وسىنىڭ بايعازىسىنا دەپ، شاحيماردانداي ىزەتتى ىنىسىنە ارناپ اباي سوزدەرىنە تاعى دا التى رومانس جازىپ بەردى. ەڭ عاجابى سول، 1991- جىلى ك س ر و قۇلاعاننان كەيىن رەسپۋبليكالاردىڭ كومپوزيتورلار وداقتارى ماسكەۋدە بىرىككەن جيىن وتكىزىپ، جۇيەنىڭ قۇلاۋى مادەنيەتتىڭ ىدىراۋى ەمەستىگىن مالىمدەدى. سوندا ش. ءابىلوۆ ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ كىشى زالىندا قازاق رومانستارىنان كونسەرت بەرىپ، باعدارلاماعا راحماديەۆتىڭ اباي ولەڭدەرىنە جازىلعان، نەگىزىنەن سياسى كەپپەگەن جەتى شىعارماسىن دا ەنگىزگەن بولاتىن.
زال تولى قاۋىم كەرەمەت قوشەمەتپەن قابىلدادى. «مۋزىكالنوە وبوزرەنيە» گازەتى: «اباي ولەڭدەرىنە جازىلعان ەركەعالي راحماديەۆتىڭ توپتاماسى اسا كورنەكتى ءانشى شاحيماردان ءابىلوۆتىڭ ورىنداۋىندا پلەنۋمنىڭ كوركىن كەلتىرگەن جارقىن جاڭالىعى بولدى» دەپ جازدى. بۇل باعاعا ءبىز ءسوز قوسپاي-اق قويايىق. بۇدان سوڭ تولەگەن مۇحامەدجانوۆ تا ءىزىن سۋىتپاي ءتورت رومانس شىعارىپ، سىيلادى. ءسويتىپ، رەپەرتۋار مولىعا بەردى.
اباي كونسەرتتەرىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تەڭەلىپ، ماڭدايى جارقىراپ، جولى اشىلىپ، ابايدىڭ ءان دارياسىنىڭ تيەگى وسىلاي اعىتىلدى. ابايدىڭ ءوز اندەرى مەن ولەڭدەرىنە جازىلعان رومانستاردان قۇرالعان العاشقى اباي كونسەرتتەرىن كوپپەن بىرگە اقيىق ءانشى، ەلدىڭ سۇيىكتىسى، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى جانىبەك كارمەنوۆ تە تىڭداعان بولاتىن. ءوزى دە شىڭعىستاۋدىڭ بەل بالاسى، اباي اۋلەتىنەن دەرلىك جانىبەك اباي الەمىن تەرەڭ سەزىنىپ تۇسىنەتىن، اسىرەسە ۇلى اتاسىنىڭ ءان-مۋزىكا مۇراسىنىڭ بىلگىرى، قامقور جاناشىرى، ناسيحاتتاۋشىسى ەدى.
شاحيمارداننىڭ اباي اندەرىن كلاسسيكالىق مانەردە ايتۋى جانىبەككە ۇنادى. جارقىلداي كۇلىپ كەلىپ قولىن الىپ، «شاكە، قۇتتى بولسىن، ابايدىڭ كەلەسى كونسەرتتەرىن ەكەۋمىز بىرگە وتكىزىپ، مەن جۇرگىزۋشىسى بولايىن» دەپ ۇسىنىس جاسادى. قارا ءتىلدىڭ سۇڭعىلا شەشەنى ەدى عوي اياۋلى جانىبەك، ءارى اباي ءانىن، فيلوسوفياسىن ۇعىپ، ءبىلىپ تۇرعان سوڭ نەسىن ايانسىن، ەكى دوس العاشقىسىن جامبىل فيلارمونياسىندا «ءاندى سۇيسەڭ، مەنشە ءسۇي» جانە ەكىنشىسىن «كوڭىل قۇسى قۇيقىلجىر شارتاراپقا» دەپ اتاپ، كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعا ءبىر سەرپىلتىپ، ەكى لەكسيا-كونسەرتتى بەرىپ تە تاستادى.
جۇرت سىلتىدەي تىنىپ تىڭداپ وتىردى. جانىبەكتىڭ اڭگىمەسى، شاحيماردان ءانى دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي ۇيلەسىپ، تىڭداعان جۇرتتى ءتانتى ەتتى. ابايدىڭ ۇلى جۇرەگىنىڭ ماحابباتىن، كۇرسىنىس-كۇڭىرەنىسىن، مۇڭ-شەرىن، وي-تولعانىسىن، اباي ارماندارىن توگىلدىرە جىرلاپ، شىرقاپ ءتۇسىندىرىپ باقتى. اباي دانالىعى حالىققا وسىلايشا العاش رەت سانالى تۇردە ءان ارقىلى جەتكىزىلە باستادى. شاحيماردان تراكتوۆكاسىنداعى اباي اندەرى مۇلدەم باسقاشا تۇرلەنىپ سالا بەرگەن. بايسالدى دا مۇڭدى، سۇلۋ دا سىمباتتى، كۇيلى دە ويلى. حاس شەبەر زەرلەگەن گاۋھار تاستاي ءمىنسىز...
ەكى دوستىڭ ابايعا بايلانىستى ارمان-جوسپارلارى كوپ ەدى. جانىبەكتەن قاپىدا كوز جازىپ قالعاننان كەيىن شاحيماردان ءبىر جىلداي ءان ايتا الماي ءجۇردى. سودان سوڭ اباي اتاسى مەن جانىبەك دوسىنىڭ رۋحىنا ارناپ «ولەڭ - ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى» اتتى كونسەرتىن ىشتەي مۇڭايا ءجۇرىپ، تەرەڭنەن تەبىرەنە ءجۇرىپ جالعىز بەرىپ ەدى. ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا شاحيماردان ءانشى بايتاق قازاقستاندى ارالاپ، ەلۋدەن استام كونسەرت قويدى.
وسى تۇستا كورنەكتى جازۋشى، قايراتكەر ازامات روللان سەيسەنبايەۆ لوندوندا حالىقارالىق «اباي» كلۋبىن اشىپ ايدى اسپانعا شىعارعانى بار-دى. سوندا وتكەن مەرەيتويلىق سالتاناتتار مەن مۋزىكالىق كەشتەردە عاجايىپ سكريپكاشى مارات بەيسەنعاليەۆپەن، ءان پىراقتارى بيبىگۇل تولەگەنوۆا، ەرمەك سەركەبايەۆپەن بىرگە ونەر كورسەتكەن شاحيماردان چايكوۆسكي رومانسى مەن اباي ارياسىن ايتقان ەدى. قازاقتىڭ ونەر جامپوزدارىنىڭ كونتسەرتىن اتاقتى لوندون كامەرالىق وركەسترى سۇيەمەلدەدى. «بۇل كەرەمەت وقيعا بولدى» دەپ باعالادى ءبي-ءبي-ءسي. وسىنداي كونسەرتتەر اي ارالاتىپ، جىل جاعالاتىپ جيىلەپ جالعاسا بەرگەن.
قاي كونسەرتىن بولسىن ابايمەن باستاپ، ابايمەن تۇزدىقتاپ، ابايمەن اياقتاپ وتىردى شاحيماردان. قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا، سونداي-اق الماتى، استانا، ماسكەۋ، كيەۆتەگى ءابىلوۆ انىمەن سۋسىنداۋعا مىڭداعان ادامدار جينالادى. توكيو، حيروسيما، ناگاساكي، تۇركيا، فينليانديا، شۆەتسيا، پورتۋگاليا، گەرمانياداعى تابىستى وتكەن گاسترولدەر نە سان. ساناپ تاۋىسۋ قيىن. سونىڭ بارىندە اباي اندەرىن الەم جۇرتشىلىعىنا تىڭداتىپ، مويىنداتتى.
بار جان-جۇرەگىن سالىپ، عۇمىرىن سارپ ەتكەن ونەرىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى اباي كونسەرتتەرى، ابايدىڭ اندەرى مەن رومانستارى بولعان شاحيماردان ءابىلوۆ كوپ قىرلى، ەرەكشە مانەرلى، دياپازونى كەڭ دارىن يەسى. اباي اندەرى ونىڭ ونەرناماسىنىڭ ۇلكەن ءبىر ارناسى عانا. مۋزىكا مادەنيەتىمىزدەگى ورنىن ويىپ تۇرىپ العان شاحيماردان شەبەر ورىنداۋشىلىعى ارقىلى دۇنيە جۇزىلىك كلاسسيكانى جەتىك مەڭگەرگەن، ءاربىر كونسەرتى تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتادى.
ونىڭ رەپەرتۋارىنان چايكوۆسكيي، راحمانينوۆ، شۋبەرت، برامس، موتسارت سياقتى كومپوزيتورلاردىڭ اندەرى مەن رومانستارى كەڭ ورىن العان. كونسەرۆاتوريا ۇستازى، پروفەسسور ءابىلوۆ وتىزدان استام ءانشى تاربيەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى ا. يبرايەۆ، د. ۋاشيەۆ، م. تويكەنوۆ، ت. مۇسابايەۆ سياقتى دارىندار بار.
جۋىردا عانا تاعى ءبىر تالانتتى شاكىرتى ەمىل ساقاۋوۆ پراگادا وتكەن حالىقارالىق وپەرالىق انشىلەر كونكۋرسىندا اباي ارياسىن ايتىپ ءبىرىنشى سىيلىق ولجالاپ ورالدى. ماماندار جۇبانوۆ پەن حاميدي مۋزىكاسىنىڭ كۇشتىلىگىنە، وپەرانىڭ قۇدىرەتتىلىگىنە قايران قالىپ، مۇنى ءبىز دە ايتۋىمىز كەرەك دەپ، ونىڭ ۇستازى ش. ابىلوۆكە اباي ارياسىنىڭ نوتاسىن سۇراپ حات جازىپ جىبەرىپتى. شىن مانىندە دە، الاشتىڭ ابايى كۇللى ادامزاتقا ورتاق.
ءانشى سونىمەن قاتار، قوعامدىق قىزمەتكە جانە قازاقستان مەن شەتەلدەگى ءتۇرلى كونكۋرستاردىڭ جيۋري مۇشەسى رەتىندەگى پارىزدى جۇمىسقا دا كوپ كوڭىل بولەدى. شەتەلدىڭ انسۇيەر قاۋىمى شاحيمارداندى سوڭعى جيىرما جىل كولەمىندە بەك تانىپ، قاتتى قادىرلەيدى. ول لوندوننىڭ ايگىلى باربيكان ورتالىعىندا، پاريجدىڭ ەڭ مىقتى پلەيەل زالىندا، ماسكەۋدەگى كومپوزيتورلار وداعىنىڭ زالىندا، چايكوۆسكيي اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ كىشى زالىندا ءان شىرقادى. باۋىرلاس مەملەكەت - تۇركيا پرەزيدەنتى س. دەميرەلدىڭ قامقورلىعىمەن قويىلعان «ارارات تۋرالى اڭىز» وپەراسىنداعى احمەت ءرولىن تۇرىك تىلىندە ورىنداعان تۇڭعىش قازاق.
تۇركيادا «كوروعلى» وپەراسىندا ارنايى شاقىرتۋمەن باس پارتيانى ورىندادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ «بەيبىتشىلىك كۇرەسكەرى» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، اتاقتى اقىن وسمان تۋركايدىڭ شاحيماردان ونەرىن: «بۇل - قازاقستاننىڭ ۇلتتىق جانە ينتەرناتسيونالدىق قۇندىلىقتارىن شەكسىز سۇيە، رياسىز ۋاعىزداۋ» دەپ باعالاۋىندا وسىنداي-وسىنداي ماعىنالى ماندەر جاتىر.
شاحيمارداننىڭ بىردە اباي سوزدەرىنە ەرتەدە جازىلعان اندەردى وڭدەۋشى كومپوزيتور باقتيار امانجول ەكەۋى شىمبۇلاققا بارىپ، ودان ءارى كوڭىلدەرى جەلپىنىپ، اباي شىڭىنا كوتەرىلگەنى ەسكە تۇسەدى. ءتورت مىڭ مەتر بيىكتىك. بۇلاردىڭ قۇرالسىز، دايىندىقسىز شىڭعا قالاي شىققانىنا سول ارادا كەزدەيسوق ۇشىراسقان كانىگى الپينيستەر اڭ-تاڭ.
نە دە بولسا ءبىر قۇدىرەتتىڭ كومەكتەسكەنى انىق. قول سوزىمداعى اقشا بۇلتتارعا، اياق استىنداعى جازيرا جاسىل الەمگە، جان- جاعىنداعى سۇلۋلىققا ادامدى سۇيەر ىڭكار جۇرەكپەن قاراپ تەبىرەنگەن شاحيماردان سول ارادا اڭىراتىپ اباي ارياسى مەن «ايتتىم سالەم، قالامقاسقا» باسقان. سول جولى بۇلار تومەنگە الپينيستەر كومەگىمەن ءتۇسىپ ەدى.
سول شىنىققان شىمىرلار كەزدەسپەگەندە نە بولارىن ءبىر قۇداي ءبىلسىن. ال ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدەن اباي شىڭىندا تۇرىپ اسقاقتاپ، الاتاۋدىڭ اسپاني جەلىنە كەۋدەسىن اشا اڭىراتىپ اباي ءانىن شىرقاعان شاحيماردان كەتەر ەمەس. ...بۇگىن پاۆلوداردا ش. ءابىلوۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جيىرما جىلدىعى اياسىندا ابايعا ارنالعان جەكە كونتسەرتى بولماقشى. ول «جەلسىز تۇندە جارىق اي» انىمەن باستالىپ، «ايتتىم سالەم، قالامقاسپەن» اياقتالماق. «قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى باق-بەرەكەسى اباي اتامىزدىڭ ارمانى ەدى عوي.
سوندىقتان، بۇل كونتسەرتىم سول باق-بەرەكەنى ورلەتىپ، تىنىشتىق پەن تاتۋلىق بەسىگىندە تەربەتىپ وتىرعان ەلباسىمىزعا دەگەن رياسىز تىلەكتەستىگىمنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ بىلىڭىزدەر» دەيدى شاكەڭ. ال مامىر ايىندا ءانشى ماسكەۋ وركەسترىمەن چايكوۆسكيي جانە ۆەردي اريالارىن ايتىپ ونەر كورسەتۋ ءۇشىن يتالياعا ساپار شەكپەك. الداعى كۇزدە پاۆلوداردا ءداستۇرلى «شاحيماردان دوستارىن شاقىرادى» اتتى حالىقارالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ فەستيۆالى ون ءبىرىنشى رەت شىمىلدىق كوتەرگەلى جاتىر.
ونەر مەرەكەسى «اباي» وپەراسىمەن اشىلماق. البەتتە، مۇنداعى اباي پارتياسىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ جەتەكشى ءانشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس شاحيماردان ءابىلوۆ ورىندايدى. قازاقتىڭ شاحيماردانى!..
قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان»
