گەنەرال جەكسەنبايەۆتى قالاي ۇلىقتاساق تا جاراسادى
ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن زاماندا دا حالقىن، جەرىن، وتانىن قورعاپ، بىلەگىنىڭ كۇشىمەن ازۋلى جاۋعا قارسى تۇرعان ەر وعلاندارىمىز از ەمەس.
ولار كەلەشەك ۇرپاعىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەستى.
«اۋىزدىقپەن سۋ ىشكەن، ەتىكپەنەن قان كەشكەن» زۇلماتتى جىلداردا دا قاراقان باسىنىڭ قامى ءۇشىن ەمەس، سارى بالا، قارا قازاننىڭ جايىن ويلادى.
دۇنيەدەن تالاي دۇلدۇلدەر مەن باتىرلار وتكەن. ەلىن، جەرىن وتتان قورعاعان، جاۋدان ازات ەتكەن تۇلعالاردىڭ اتى حالىق جادىنان وشكەن ەمەس. ازاتتىق جولىندا تالاي قىراندار مەرت بولدى. سونداي جاۋجۇرەك ۇلداردىڭ قاتارىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ، مايدان دالاسىندا مەرت بولعان ۇلاندارىمىز دا بار.
قازاقتان شىققان كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ سانى كوپ. ءتىپتى قازاقتىڭ ەكى بىردەي ارۋىنىڭ كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىن الۋىنىڭ ءوزى كوزسىز ەرلىك ەدى. قازاقتان ەكى بىردەي گەنەرال شىقتى. ونىڭ ءبىرى - سابىر راحىموۆ بولسا، ەكىنشىسى - شاكىر جەكسەنبايەۆ. بۇگىنگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى ارقاۋى بولىپ وتىرعان جايت: گەنەرال جەكسەنبايەۆ جايلى بولماق.
نامىس تۋىن قولدان بەرمەگەن ەر ۇلان شاكىر جەكسەنبايەۆتى بەرتىنگە شەيىن قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال دەپ اتاپ كەلگەنىمىز امبەگە ايان. الايدا، تۇڭعىش گەنەرال اتاعى - سابىر راحىموۆقا تيەسىلى. راحىموۆتىڭ ەسىمى تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن داۋلى بولىپ كەلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا تۇڭعىش گەنەرالىمىزدىڭ قازاق ەكەندىگىن مويىنداي باستادىق.
شاكىر جەكسەنبايەۆ گەنەرال اتاعىن راحىموۆتان جەتى اي كەيىن العانىمەن، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن تەحنيكالىق اسكەردىڭ ىشىندەگى حيميالىق قىزمەتتى اتقارعان. ءارى جەكسەنبايەۆتىڭ مىقتىلىعى، مايدان شتابىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن باس قولباسشىلارمەن بولعان ارميا گەنەرالدارىمەن، مارشال سياقتى ءىرى اسكەري شەندى ادامدارمەن قاتار قىزمەت اتقاردى.
گەنەرالدىڭ ەرلىگى تۋرالى باسپا ءسوز بەتتەرىندە تالاي جازىلدى دا. ءتىپتى جەكسەنبايەۆتىڭ ءوزىنىڭ «ي گورەك دىم ۆوينى» دەگەن ورىس تىلىندەگى كىتابى دا جارىق كورگەن. وكىنىشتىسى سول، ۇلت باتىرىنىڭ ەرەن ەرلىگىن پاش ەتەتىن دۇنيەلەر نەكەن- ساياق. باتىردىڭ ەسىمى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كىشىگىرىم اۋىلدىڭ كوشەلەرى مەن مەكتەپكە بەرىلگەنى بولماسا، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇلىقتالا قويعان جوق.
بۇعان دەيىن «گەنەرالدار كەڭەسى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمى ەلىمىزدەگى جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە گەنەرالدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعان ەكەن. ونىڭ وزىنە ەكى جىلعا جۋىقتاپتى. الايدا، ول ۇسىنىس وڭ شەشىمىن تاپقان جوق.
گەنەرالدىڭ لايىقتى قۇرمەتكە يە بولا الماۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار سەكىلدى. ەڭ الدىمەن، گەنەرالدىڭ سوعىستان كەيىنگى ءومىرى ماسكەۋدە وتكەن. ماسكەۋدە جۇزدەگەن گەنەرالدىڭ بار ەكەنىن ەسەپكە الساق، قازاق باتىرىنىڭ وندا كوپتىڭ ءبىرى بولىپ عۇمىر كەشكەنىن مويىندايسىز. باتىرىن ۇلىقتاپ، سوڭىنان ىزدەپ بارعاندار دا بولماعان. گەنەرال تۋرالى ناقتى دەرەكتەر قورعانىس مينيسترلىگىندە عانا بار. ودان بولەك، بىرەن- ساران ماقالالار بەرىلگەنى بولماسا، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شارالار جاسالا قويعان جوق.
شاكىر جەكسەنبايەۆتىڭ ءومىر تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. ول جەكسەنبايدىڭ ايتالى دەگەن ۇلكەن بالاسىنان تۋعان. 1901 -جىلى شوڭاي دەگەن اۋىلىندا (قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى وردا اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن. تۇڭعىش نەمەرەنى اتانىڭ باۋىرعا باساتىنى بەلگىلى. اتا بالاسى اتانعان شاكىر فاميلياسىن دا، اكەسىنىڭ اتىن دا، «جەكسەنباي» دەپ الادى. شاكىردى اتاسى بوكەي ورداسىنداعى مەكتەپكە بەرەدى. 1912 -جىلى وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1917 -جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. شاكىر جاستايىنان وقۋعا زەرەك، ءبىلىمدى بولىپ وسەدى. بوكەي مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ، ورداداعى پەداگوگيكالىق كۋرسقا وقۋعا تۇسەدى.
وكىنىشكە قاراي، شاكىردىڭ پەداگوگيكالىق كۋرستا ءبىلىمىن ارى قاراي جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىگى بولماي قالادى. 1917 -جىلعى توڭكەرىس جاس جىگىتتى مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەدى. اۋىلداردى كەڭەستەندىرۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە شاكىر دە بىلەك سىبانا كىرىسەدى. 1918 -جىلى دالبىن-شوڭاي بولىسى كەڭەسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە مۇشە بولىپ سايلانىپ، 1919 -جىلى جۇمىسشى- شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ قاتارىنا ءوز ەركىمەن جازىلادى.
بۇل شاكىر جەكسەنبايەۆتىڭ اسكەري ومىردەگى العاشقى باسپالداقتارى ەدى. وسىلايشا، ونىڭ ءومىرى كۇرت وزگەرىپ سالا بەردى. سول جىلدارى چەحوسلوۆاكتار مەن اق گۆاردياشىلارعا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ورداداعى بۇرىنعى حان ستاۆكاسىندا قازاقتىڭ اتتى اسكەر پولكى قۇرىلعانى بەلگىلى. سول پولكتىڭ قۇرامىنا شاكىر دە ەنەدى.
سوندا ءجۇرىپ، قىزىلداردىڭ جاۋلارىمەن جان اياماي كۇرەسەدى. ونىڭ بۇل ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالماپتى. 1919 -جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى پولكتى « قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتاعان. پولكتىڭ كومانديرى مۇحامەديار تۇنعانشين، كوميسسارى بەيسەن جانىكەشوۆ بولعان. كەيىنىرەك بۇل پولك تاراتىلىپ، ونىڭ كەيبىر بەلسەندىلەرى 37- جىلعى قىزىل قىرعىننىڭ قۇرباندارى بولدى.
پولك قۇرامىندا جۇرگەنىندە ەرەكشە كوزگە تۇسكەن شاكىر جەكسەنبايەۆ قىزىل ارميانىڭ ورىنبور قالاسىندا اشىلعان اتتى اسكەرلەر كومانديرلەرىن دايىندايتىن قىسقا مەرزىمدى كۋرسقا وقۋعا تۇسەدى. كۋرستى جاقسى ءتامامداعان شاكىر ءتورت ايدان كەيىن اتتى اسكەر ديۆيزياسىنا اينالعان پولكتىڭ قۇرامىنا قايتا كەلەدى. اۋەلى ۆزۆود كومانديرى، كەيىنىرەك ەسكادرون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى.
جاس جىگىتتىڭ قابىلەت- قارىمىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن بايقاعان سوڭ، ونى 1920 -جىلدىڭ 25 -تامىزىندا ماسكەۋدەگى فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا وقۋعا جىبەرەدى. اسكەري اكادەميانى 1924 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءتامامدايدى. جالىندى جاس جىگىتكە ديپلومدى اتاقتى قولباسشى م. فرۋنزە ءوز قولىمەن تابىس ەتىپتى. وسىلايشا، شاكىر جەكسەنبايەۆ قازاق اراسىنان شىققان ەڭ العاشقى جوعارى ءبىلىمدى وفيتسەر اتانادى. اكادەميادان سوڭ، ونى ۋفاداعى 34 - اتقىشتار ديۆيزياسىنا جىبەرىلەدى. وسىندا جۇرگەنىندە گەنەرالدىڭ ەرەكشە بەيىمدىلىگىن بايقاعان جەرگىلىكتى وكىمەت ونى پارتيالىق جۇمىستارعا دا شاقىرا باستايدى.
الايدا، سول جىلدارى وعان ورىنبوردان قىزىلورداعا كوشىرىلگەن قازاق وكىمەتى جاڭادان اشىلعان اسكەري مەكتەپتىڭ وقۋ ءبولىمىن باسقارۋعا ۇسىنىس تاستايدى. ءسويتىپ، قازاق اكسر اسكەري كوميسسارياتىنىڭ دايىندىق ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل قىزمەتتە بار- جوعى ءۇش- اق جىل ەڭبەك ەتتى.
1928 -جىلدىڭ قاراشا ايىندا ورتالىق وكىمەت اكادەميا بىتىرگەن كادردى الىستاعى رەسپۋبليكاعا قيماي، بەلارۋس اسكەري وكرۋگىندەگى 37-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 110 پولكىنىڭ شتاب باستىعى ەتىپ سايلايدى. جول قايتادان ەكى ايرىلادى. مۇنداعى قىزمەتى دە ۇزاققا سوزىلمادى. بەلارۋس جەرىندە جۇرگەن وعان ماسكەۋدەن شاقىرتۋ تۇسەدى. ماسكەۋگە جالعىز ونى عانا شاقىرماپتى. شاقىرىلعاندار سانى ەلۋ شاقتى ادام ەكەن. جيىرما شاقتىسى - بىلىكتى وفيتسەرلەر بولسا، قالعانى حيميالىق اسكەردىڭ وكىلدەرى بولىپ شىعادى. بۇلاردى شاقىرۋدىڭ دا ءمانىسى بار ەكەن. ولاردى ءبىر جىلدىق جوعارى اسكەري- حيميالىق كۋرستىڭ تىڭداۋشىلىعىنا قابىلدايدى. قىزىل ارميا قۇرىلعان العاشقى كۇننەن باستاپ- اق حيميالىق اسكەر قۇراماسىن قۇرۋدى جوسپارلاعان ەكەن. 1921 -جىلى العاش حيميالىق وقۋ روتاسى قۇرىلادى دا، ولار اسكەريلەردىڭ اراسىنا بارىپ، گازدى شابۋىلعا قارسى قورعانىس ادىستەرىن قولدانۋدى ۇيرەنە باستايدى. كەڭەستىك حيميا اسكەرلەرىنىڭ قاراماعىندا تەحنيكالىق بريگادالار، باتالوندار جانە روتالار قۇرىلعان.
ودان بولەك، وگنەمەتتى باتالوندار مەن روتالار، بازالار مەن قويمالار، زەرتحانالار بولعان. تاريحتا كسرو- نىڭ حيميالىق قارۋلاردى قولدانعانى، گاز شابۋىلىن جاساعانى كوپ ايتىلا بەرمەگەنىمەن، ونى قولدانۋ ءىشىنارا بولىپ تۇرعان. ال گازدار مەن باكتەريولوگيالىق قارۋدى قولدانباۋ جونىندەگى جەنيەۆا كەلىسىمىنە 1925 -جىلى قول قويىلدى. قول قويعانداردىڭ اراسىندا گەرمانيا دا بار. الايدا، گەرمانيا بۇل كەلىسىمنەن اتتاپ كەتتى.
ك س ر و اسكەرىندەگى وگنەمەتپەن قارۋلانعان حيميالىق باتالوندار جاۋىنگەرلەرىنىڭ ارقاسىندا گاز بالوندار پايدالانىلعان. بۇل گاز بالوندار ارقىلى 40 مەترگە دەيىنگى جەردە ءورت جاساۋعا مۇمكىندىك تۋدىرعان. ءدال وسى اسكەري قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىندا شاكىر جەكسەنبايەۆ تا ءجۇردى. قيىندىق پەن اۋىرتپالىقتى ءبىر كىسىدەي باستان كەشتى. مويىمادى. قانمەن سىڭگەن قاسيەت قانمەن كەتەدى.
گەنەرالدىڭ قىزمەتى مۇنىمەن توقتالعان جوق. كەيىن ونى قيىر شىعىسقا جىبەردى. ال قيىر شىعىستا بولاشاق مارشال ك. روكوسسوۆسكييدىڭ ديۆيزياسىنىڭ قۇرامى بار ەدى. مىقتى مىقتىنى تەز تانيدى. گەنەرال روكوسسوۆسكيي ونىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن تەز اڭعاردى. ءسويتىپ، ونى كوپ ۇزاتپاي، بلاگوۆەشەنسك قالاسىندا ورنالاسقان اسكەري بىرلەستىكتىڭ حيميا قىزمەتىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى.
جەكسەنبايەۆتىڭ قيىر شىعىستاعى قىزمەتى التى جىلعا سوزىلدى. پولكوۆنيك شەنىن العان جەكسەنبايەۆ 1940 -جىلى باتىستاعى اسكەرگە، ياعني كالينيندەگى اسكەري ۋچيليشەگە باتالون كومانديرى بولىپ كەلەدى. كوپ ۇزاماي، فاشيزمگە قارسى سوعىس باستالعانى بەلگىلى. بولاشاق گەنەرال قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا ءجۇردى.
قازاق ۇلانى مارشالدار مەن گەنەرالدار تەڭ دارەجەدە سويلەستى. ونىڭ ءبىلىم- بىلىگىن ەرەكشە قادىرلەدى. ءتىپتى كەيدە اقىل- كەڭەسىن بەرگەن ساتتەرى دە جەتەرلىك. ال شاكىر جەكسەنبايەۆ - شىعىس حالىقتارىنىڭ اراسىنان مۇنداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ءبىرىنشى ازامات. گەنەرال اتاعى وعان 1943 -جىلدىڭ قازان ايىندا بريانسك مايدانىندا جۇرگەنىندە بەرىلەدى. ءدال سول جىلى « قىزىل تۋ» جانە «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ 1- دارەجەسىن كەۋدەسىنە تاعادى.
ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ، ياعني 1944 -جىلدىڭ 3 -قاراشاسىندا ونىڭ كەۋدەسىنە تاعى دا « قىزىل تۋ» وردەنى تاعىلسا، 1945 -جىلدىڭ 21 -اقپانىندا لەنين وردەنىن الادى. سوعىس بىتەتىن جىلى گەنەرالعا ءۇشىنشى رەت «قىزىل تۋ» وردەنى بەرىلەدى. سوعىس بىتكەننەن كەيىن دە گەنەرالدىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ ماقساتىندا وكىمەت ونى ۆوروشيلوۆ اتىنداعى حيميالىق قورعانىس اكادەمياسىنا فاكۋلتەت باستىعى ەتىپ تاعايىندايدى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ماسكەۋدەگى بىرنەشە اسكەري اكادەميانىڭ وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان.
سانالى عۇمىرىن اسكەرگە ارناعان گەنەرال 1988 -جىلى ومىردەن ءوتتى. بار بولمىسىمەن اسكەري قىزمەتكە ادالدىق تانىتقان جاننىڭ ونەگەلى ءىسى جايىندا بۇگىنگى ۇرپاق كوپ بىلە بەرمەيدى.
گەنەرالدىڭ ءومىر جولى وڭاي بولعان جوق. ول دا پەندە. ونى دا اياقتان شالىپ، قىساستىق كورسەتكەن زاماندار بولعان. ونىڭ بارىنە گەنەرال مويىعان جوق. توزىمدىلىك تانىتا ءبىلدى. مۇنىڭ ءبارى - ونىڭ قاجىر- قايراتىنىڭ، قايتپاس قايسارلىعىنىڭ، ادال ەڭبەگى مەن نامىسىنىڭ ارقاسى.
جەكسەنبايەۆتىڭ ەسىمى ۇمىت قالماسىن دەپ، نەمەرە ءىنىسى ەرمەك ايتالييەۆ شىرىلداپ- اق ءجۇر. ىزدەۋشىلەرىنىڭ ارقاسىندا 2006 -جىلى الماتىدا بارەلەفى ورناتىلعان. كوشە اتى دا بەرىلدى. ال استانادا گەنەرالدى ۇلىقتايتىن دۇنيەلەر جوقتىڭ قاسى. ەلدىڭ اسكەري وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە شاكىر جەكسەنبايەۆتىڭ ەسىمى نەگە بەرىلمەيدى؟
ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن مالىمەتتەردىڭ دەنى قورعانىس مينيسترلىگىنەن الىندى. بۇل دا بولسا، ۇلت باتىرىنا دەگەن قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ جاناشىرلىق نيەتى ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر. يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ ىزگى نيەتى بولماسا، قازاقتان شىققان العاشقى گەنەرالداردىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمى ۇمىت قالماسىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟!
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن ەرلەر از ەمەس. ال گەنەرال اتاعىن يەمدەنگەن باتىرلار ساناۋلى عانا. ولاردىڭ اراسىندا شاكىر جەكسەنبايەۆتىڭ ەرلىگى دارالانىپ تۇر.
«ەر ەسىمى - ەل ەسىندە» قالۋعا ءتيىس.
ال شاكىر جەكسەنبايەۆتىڭ ەرلىگى قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق!
گۇلزينا تۇرعانباي قىزى
«ايقىن»
