قوس بالۋاننىڭ قۇپياسى نەمەسە كۇش اتاسىن قادىرلەي الىپ ءجۇرمىز بە؟
قاجىمۇقاننىڭ الەمدىك ارەناعا كوتەرىلۋىنە پوددۋبنىيدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.
قاجەكەڭ دە ۇستازىن سىيلاپ، كۇرەستە جەڭىپ تۇرعان جەرىنەن وعان ادەيى جولىن بەرگەن دەسەدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى، قاجەكەڭنىڭ كوزىن كورىپ، بالا كەزىندە بىرگە دويبى ويناعان بەلگىلى قاجىمۇقان تانۋشى قالياكپار ءامىرجانوۆ اقساقال قوس بالۋاننىڭ ءومىر جولدارىنىڭ ۇقساستىقتارى مەن ايىرماشىلىقتارى جونىندە بىزگە بىلايشا اڭگىمەلەپ بەردى:
- كۇرەس ۇيىمىنا جاڭا عانا كەلگەن قاجەكەڭ الەمگە بەلگىلى بىرنەشە چەمپيوندىق اتاقتارى بار بالۋاندارمەن كەزدەسەدى. العاشقى كەزدە قارا كۇشى مول، تاجىربيەسى از بولعاندىقتان بىرەۋىنەن جەڭىلىپ، بىرەۋلەرىن جەڭىپ جۇرەدى. بەرتىن كەلە ورىس دوستارى ي. شەمياكين، ي. زايكين جانە ي. پوددۋبنىيلار وزدەرىنىڭ اقىلىن ايتىپ، كۇرەستىڭ ءادىس- ايلاسىن ۇيرەتەدى. وسى ارادا يۆان شەمياكيننىڭ ءسوزى سۇرانىپ-اق تۇر: «مۇقان، سەنىڭ قارا كۇشىڭ باسىم، قولىڭ ۇزىن، ناعىز بالۋاندىققا جارالعان جانسىڭ. اتتەڭ فرانسۋز كۇرەسىنىڭ ءادىس- ايلاسىن مەڭگەرمەگەنسىڭ» دەگەن ەكەن. دوسىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەي، فرانسۋز ءتاسىلى مەن باسقا كۇرەستەردىڭ ادىستەرىن مەڭگەرىپ الادى. رەسەيدە، ەۋروپادا جارىستار ءوتىپ جاتادى. قاجەكەڭ كەمەلىنە كەلگەندەي بولادى. وسى ورىس بالۋاندارىنىڭ (ي. شەمياكين، ي. زاييكين، ت. ب.) الدىندا وقشاۋ يۆان پوددۋبنىي تۇرعاندا باسقا ورىس بالۋاندارىنان قاجەكەڭ جەڭىلدى مە، جەڭدى مە ونىڭ اسا قىزىعى جوق.
XX عاسىردىڭ باسىندا رەسەيدە، ەۋروپادا بولسىن ورىس بالۋانى يۆان پوددۋبنىي «چەمپيونداردىڭ چەمپيونى» بولعانى راس. ي. پوددۋبنىي مەن قاجىمۇقان رەسەي اقپاراتىنا قاراعاندا ءتورت رەت كەزدەسەدى. ءبىرىنشىسى - سانكت- پەتەربۋركتە فورس پاركىندە (1907 ج.)، ەكىنشىسى - سانكت- پەتەربۋركتە (1913 ج.)، ءۇشىنشىسى ورەلدا (1913 ج.)، ءتورتىنشىسى - تبيليسيدە (1913ج.). رەسمي باسىلىمداردا ءۇش كەزدەسۋى تەپە- تەڭ، ال بىرەۋىندە ي. پوددۋبنىي جەڭگەن بولىپ شىعادى.
ي. پوددۋبنىيدىڭ وسى جەڭىسىنە كۇماندىمىن. يۆان ماكسيموۆيچ امەريكاعا بارعىسى كەلىپ، تاستانقىراپ كەتكەن كۇرەسىن باستاپ، ا ق ش- قا جولداما العانداردىڭ ءبىرى قاجىمۇقانمەن كۇرەسەدى. وسى كۇرەستە ي. پوددۋبنىي جەڭگەن بولىپ جاريالانادى. ال قاجىمۇقان جەڭگەندە نە بولار ەدى؟ - ي. پوددۋبنىي، بىرىنشىدەن، امەريكاعا بارا الماس ەدى، ەكىنشىدەن، ورىس بالۋاندارىنىڭ ۇرانىن، قولعا ۇستاعان تۋىن قايداعى ءبىر مۇحانۋرا (قاجىمۇقانعا) جەڭىپ قويسا، ۇياتقا قالار ەدى...
رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى كەڭەس يدەولوگياسىنان اككى بولماسا، كەم بولماعانى بەلگىلى. قاجىمۇقاندى ي. پوددۋبنىي ۇپاي سانىمەن جەڭدى مە، تازا قۇلاتۋىمەن جەڭدى مە، ول باسىلىمداردا ايتىلماعان. قالاي بولسا دا سيرك شەنەۋنىكتەرى، كۇرەس ۇيىمداستىرۋشىلارى، تورەشىلەرى دە وزدەرىنىڭ «پاتريوتتىق» مىندەتىن جاقسى بىلگەن. وقىرماندار قالاي ويلارىن بولجاي المايمىن، مەنىڭ ءوز پىكىرىم قاجىمۇقان ي. پوددۋبنىيدى جەڭگەن جانە بىرنەشە رەت. سول كەزدەگى قاجەكەڭنىڭ زامانداسى، ونىڭ كۇرەستەرىنە قانىق، بەلگىلى جازۋشى، اقىن ساكەن سەيفۋللين:
«كۇرەستە س س س ر-دا جەكە دارا،
تالاي ءداۋ قىلا الماعان ەشبىر شارا،
ەۋروپا، ازيادان اسقاندار دا،
پوددۋبنىي، گانس- گاۋان، كازبەك گورا» دەپ بەكەرگە جىرلاماسا كەرەك.
شىركىن، قانداي تەڭەۋ، ادىلەتتى باعالاۋ؟!
بىلتىر رەسەيدىڭ «يۆان پوددۋبنىي» اتتى كوركەم فيلمى ەكرانعا شىقتى. سول فيلمدە قاجىمۇقاندى تۇرىك بالۋانى دەپ تسيرك ارەناسىنا شىعارىپ ، ي. پوددۋبنىي ونىڭ جەلكەسىن ءۇزىپ، سۇلىق جاتقان تۇرىك بالۋانىنىڭ دەنەسىن كىلەمنەن سۇيرەپ الىپ كەتەدى. تاريحتان بەلگىلى، كەزىندە قاجىمۇقان ەۋروپا ارەناسىندا رەسەي اتىنان، شىعىس الەمىنىڭ ارەناسىندا ءبىر جىلدارى جاپون- مانچجۋر ەلدەرى اتىنان كۇرەسكە قاتىسقان. ءبىراق تاريحي جازىلىمداردا قاجىمۇقان اتامىزدىڭ تۇرىك بالۋانى بولىپ كۇرەسكەنىن كورمەدىم. «اناۋ ايتتى، مىناۋ ايتتى» دەگەندى ەستىمەدىم. ال تۇرىك بالۋاندارىمەن كەزدەسىپ، ىستامبۇلدا نۇرلىنى، پاريجدە شاكىردى جەڭگەنى بىرنەشە ەستەلىكتەردە جازىلعان.
گلەب ورلوۆتىڭ اتالعان «يۆان پوددۋبنىي» اتتى كينوفيلمىندە باس كەيىپكەردىڭ ءرولىن ويناعان ميحايل پورەچەنكوۆ تا، كينونى قويعان گ. ورلوۆ تا قاجىمۇقاننىڭ قازاق حالقىنىڭ اتاقتى ۇلى، باتىرى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ولاردىڭ، ارينە، سۇلتان قوجىقوۆتىڭ قاجىمۇقان اتامىزعا ارنالعان 1985 جىلى بۇكىلوداقتىق ەكرانعا شىققان «زناي ناشيح» كينوفيلمىن كورگەندەرى انىق. ول كينودا ي. پوددۋبنىيدىڭ ءرولىن د. زولوتۋحين ويناعان- دى.
جوعارىداعى «پوددۋبنىي» اتتى كينودا پوددۋبنىيدى ادەيى بيىكتەتىپ، قاجىمۇقاندى قاساقانا الاسارتقانى جونىندە وسى «ايقىن» گازەتى: «رەجيسەرلەر تۇرىك بالۋانىنا باسقا ەسىم تاپپاي، قاجىمۇقاننىڭ اتىن تاڭداۋى كەزدەيسوقتىق پا، الدە قازاق باتىرىن تومەندەتۋ ءۇشىن ادەيى ىستەلدى مە، ول جاعىن باسىپ ايتا المايمىز» دەپ رەنىشىن ءبىلدىرىپ جازدى دا. بۇل جەردە سىزدەر «.. .ول جاعىن باسىپ ايتا المايمىز» دەپ ويلارىڭىزدى مادەنيەتتى تۇردە جەتكىزگەنسىزدەر. ال نەگىزىندە بۇنىڭ ءبىلىپ تۇرىپ جاسالىنعانى انىق. تاريحتا ەستەلىكتەردە، قيسسالاردا باياعىدان كەلە جاتقان ءداستۇر. ءار ۇلت، ءار حالىق ءوزىنىڭ باتىرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن قارسىلاسىنىڭ قابىرعاسىن سىندىرۋ، الدە جەلكەسىن ءۇزۋ كەرەك. تىم ارزان ءتاسىل.
مۇنى بىلاي قويعاندا، الەكساندر سميرنوۆتىڭ بيىل رەسەي كانالدارىنان كورسەتىلگەن دەرەكتى فيلمىندە قاجىمۇقاننىڭ جاپون بالۋانىن كۇيرەتە جەڭگەن ەرلىگىن پوددۋبنىيدى قايتالاعان سىندى ەتىپ كورسەتەدى. مۇنداي تاريحتىڭ بولعانىن دالەلدەيتىن ەشقانداي قۇجات تاپپاسا دا. ال شىندىعىنا كەلسەك، قاجىمۇقاننىڭ بۇكىل ونەگەلى ءومىرى پوددۋبنىيدان بيىك تۇرعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. باسىنان باستايىق.
قاجىمۇقان مەن پوددۋبنىيدىڭ ءومىربايانىنا كەلسەك، ەكەۋىنىڭ ءومىرى بىردەي باستالعان سياقتى. ەكەۋى دە قاراپايىم حالىق قاتارىنان شىققان. قاجىمۇقاننىڭ اكەسى قاراپايىم مالشى. ال قاجەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ باستاعان جۇمىسى - مالشى، جالشى.
پوددۋبنىي - ۋكراينادا تۋعان كازاك- ورىس. اكەسى - كەدەي شارۋا، ءوزى سەۆوستوپول پورتىنىڭ جۇك تيەۋشىسى بولعان.
كۇرەسكە ءتۇسىپ جۇرگەن كەزدەرىندە، قاجىمۇقاننىڭ بويى 186 س م، سالماعى 130 كەلى بولسا، پوددۋبنىيدىڭ بويى 184 س م، سالماعى 118 كەلى بولعان.
قاجىمۇقاننىڭ العان ناگرادالارى مەن اتاقتارىنا كەلسەك - «التىن ارىستان» جانە «كۇن» وردەنى (1909 ج) ، پەرسيا، مانچجۋر ريزاشىلىق وردەنى، 1912 -جىلى ۆارشاۆا مۇسىلماندارىنان ەسكەرتكىش مەدال جانە «ەۋروپانىڭ چەمپيونى» اتتى بەلبەۋ. پولياك حالقىنىڭ كورولى ءوز بەلبەۋىنەن الىپ ءتورت التىن پلاستينكانى قاجىمۇقاننىڭ بەلبەۋىنە قاداعان. قازاق اۆتونوميالى سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ 1927 -جىلى ارنايى شەشىمىمەن قاجىمۇقانعا «قازاق دالاسىنىڭ باتىرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلگەن.
ال پوددۋبنىيدىڭ «قۇرمەتتى لەگيون» وردەنىنىڭ (1911 ج)، «ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى (1939 ج)، رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى، «ك س ر و- نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى» (1939 ج) دەگەن اتاقتارى بار.
قاجىمۇقان 1929 -جىلى نوۆوسيبيرسك قالاسىندا سوتتالىپ، التى اي اباقتىدا وتىرادى. پوددۋبنىيدى دا 1920 -جىلى ودەسسانىڭ توتەنشە كوميتەتى سوتتاپ، تۇرمەگە جابادى. ەكەۋى دە اۋپىرىممەن اتىلىپ كەتۋدەن امان قالعان.
ەكەۋى دە (قاجىمۇقان، پوددۋبنىي) كۇرەستى سيرك ارەناسىنان باستاپ، 1941 -جىلى سيركتىڭ ارەناسىمەن قوشتاسادى. كاسىپقوي قىزمەتتەرىنەن كەتكەن پوددۋبنىي دا، قاجىمۇقان دا اۋىر تۇرمىسقا دۋشار بولادى. ۋاقىتىندا العان ماراپاتتارىن قاجىمۇقان سوعىس الدىندا، ال پوددۋبنىي سوعىس كەزىندە ساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولعان.
قاجىمۇقان دا، پوددۋبنىي دا ءبىر جىلدا، 1871 -جىلى تۋعان. پوددۋبنىي 1949 -جىلى قاجەكەڭنەن ءبىر جىل كەيىن قايتىس بولدى.
قاجىمۇقان مەن پوددۋبنىيدىڭ سالىستىرۋعا كەلمەيتىن جەرلەرى بار. ماسەلەن، پوددۋبنىي سوعىس ۋاقىتىندا (1941-1943 -جىلدار) نەمىستەر جاۋلاپ العان ەيسك قالاسىندا تۇرعان. نەمىستەر وعان اسكەري اۋرۋحانادا (گوسپيتال) بيلليارد زالىن اشۋعا رۇقسات بەرىپ، ءسويتىپ، بالۋان گەرمانياعا ايدالۋدان امان قالعان. ءتىپتى سوعىس ۋاقىتىندا ول پوليتسەي بولىپ قىزمەت ەتكەن دەگەن دەرەك تە ۇشىراسىپ قالادى.
ال ءبىزدىڭ قاجىمۇقان شە؟ پاتريوت اعامىز ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعان وتان سوعىسىنىڭ وتتى جىلدارىندا جاسىنىڭ ەگدە تارتىپ قالعانىنا قاراماستان، تاعى ءبىر ەرلىك ءىس جاسادى. ول بەلىن بەكەم بايلاپ، ەل ارالاپ ونەر كورسەتىپ، ودان جيناعان قارجىعا ۇشاق جاساتىپ، مايدانعا جىبەردى. ءسويتىپ، ۇلى جەڭىسكە ءوز ۇلەسىن قوستى.
1944 -جىلدىڭ 29 -قىركۇيەگىندە مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنە جولداعان حاتىندا قاجىمۇقان: «ءبىزدىڭ قاھارمان قىزىل ارميا سۇيىكتى وتانىمىزدىڭ جاڭا اۋداندارىنىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتىپ، نەمىس فاشيست باسقىنشىلارىن قيراتا سوققى بەرىپ جاتقان كۇندەردە، مەن ءومىرىمنىڭ ەلۋ بەس جىلىن سپورتقا ارناعان بالۋان، جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋ ءۇشىن ەڭبەكپەن تاپقان 100 مىڭ سوم تابىسىمدى قورعانىس قورىنا تاپسىردىم» دەپ جازعان.
قاجىمۇقاننىڭ وتىنىشىنە مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنەن جاۋاپ تەلەگرامما كەلدى. وندا بىلاي دەلىنگەن: «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءشاۋىلدىر اۋدانى اقتوبە كولحوزى قاجىمۇقانعا: «قىزىل ارميانىڭ اۋە كۇشتەرىنە كورسەتكەن قامقورلىعىڭىز ءۇشىن مەنىڭ سالەمدەمەمدى، العىسىمدى قابىل الىڭىز جولداس قاجىمۇقان. تىلەگىڭىز ورىندالاتىن بولدى. ي. ستالين».
ءسويتىپ، بالۋاننىڭ جيناعان قارجىسىنا ءوزى جاس كەزىندە ءبىرىنشى كاسىپقوي كۇرەسىن باستاعان قازان قالاسىندا ۇشاق جاسالدى. بۇل ۇشاق 1945 -جىلدىڭ باس كەزىندە قازاق ۇشقىشى قاجىتاي شالابايەۆقا تابىس ەتىلدى. ول قاجىمۇقان سىيعا تارتقان ۇشاقپەن 120 دان استام جاۋىنگەرلىك تاپسىرما ورىندادى. اقىرىندا، اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ باسقا دا ماشينالارىمەن بىرگە 1945 -جىلى 24 -ماۋسىمدا ماسكەۋدە وتكەن جەڭىس پارادىنا قاتىسادى. ال سول ۇشاقتىڭ ۇشقىشى قاجىتاي شالابايەۆ سوعىستان قايتقان سوڭ قاجىمۇقان اعاسىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، دامدەس، سالەمدەس بولىپ ءوتتى.
كەلىسپەيتىن تاعى بىرنەشە جاعدايلار بار. كەڭەس وداعى 1953 -جىلدان باستاپ پوددۋبنىيدىڭ مەموريالىن وتكىزەدى، 1962 -جىلدان باستاپ پوددۋبنىيدىڭ اتىندا حالىقارالىق تۋرنير وتكىزىلەدى. 1972 -جىلى «ي. پوددۋبنىي» اتتى مۇزجارعىش تەپلوحود فەودوسيا تەڭىز پورتىندا قاتارعا قوسىلادى. 2011 -جىل ەيسك قالاسىندا پوددۋبنىيعا قولادان جاسالعان ەسكەرتكىش ورناتىپ، وندا «چەمپيونداردىڭ چەمپيونىنىڭ 140 جىلدىعىنىڭ جولىن قۋۋشىلاردان ريزاشىلىق» دەپ جازىلعان. پوددۋبنىيعا ارنالعان ءتورت كينوفيلم ءتۇسىرىلدى.
بىزدە قاجىمۇقانعا قاتىستى جوعارىداعى ي. پوددۋبنىيعا جاسالعان ارەكەتەرىنىڭ ءبىرى جوق. بارى - استاناداعى قاجىمۇقان اتىنداعى كەڭەس وكىمەتى داۋىرىندە سالىنعان ەسكى ستاديون، الماتىدا شولاق كوشە، «زناي ناشيح» كينوفيلمى. باسقاسىن ايتپاعاندا، تىم بولماسا استانا مەن الماتىدا ءبىر ۇلكەن كوشەگە قاجىمۇقان اتامىزدىڭ سۇراپىل كۇشىن، تولىق تۇلعاسىن بەينەلەيتىن ەسكەرتكىش سۇرانىپ- اق تۇر...
جازىپ العان تورەعالي تاشەنوۆ
«ايقىن»
