قىزىل يمپەريا كونە وركەنيەتتى نەگە ىزدەدى؟
ءتىپتى مۇنداي قيانپۇرىس ويلار تەك جەكەلەگەن ادامداردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتەردىڭ ارمانى بولدى.
ويتكەنى دۇنيە- جاھانعا ۇستەمدىك ەتۋ، ءامىرىن جۇرگىزۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق- تۇعىن. ءبىراق «سوعان قول جەتكىزسەم» دەگەن ماقسات ءالىمساقتان بەرى ۇزىلمەي كەلەدى.
ماسەلەن، قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن-اق، «قۇداي» دەسەڭ قۇرىقتاپ، «اللا» دەگەندى اباقتىعا قاماپ، ودان قالسا اتىپ تاستاپ وتىرعان، جۇمىسشىلار مەن شارۋالاردان قۇرىلعان اتەيستىك قىزىل يمپەريا اياقاستى «تىلسىم دۇنيەنىڭ سىرىن اشساق» دەگەن ماقساتقا جانتالاسا كىرىستى. ارينە، تۇپكى وي «ۋاقىت كىلتىن» تابۋ، الەمگە ءامىرشى بولۋ ەدى.
سول ءۇشىن قۇپيا تۇردە تەك چەكيستەر مەن عالىمداردان قۇرالعان بىرنەشە توپ قۇرىلدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز، عالىم الەكساندر بارچەنكونىڭ كرەملدىڭ بۇيرىعىمەن جوعالعان وركەنيەتتى ىزدەپ، مۇز جامىلعان سولتۇستىككە، قىرىمعا، تيبەتكە جاساعان قۇپيا ساپارلارى. «جالپى، ادامزاتقا دەيىن جەر بەتىندە اسا دامىعان وركەنيەت بولدى ما، بولسا قايدا كەتتى، ولاردان قالعان عاجاپ تەحنولوگيانى قالاي تابامىز؟ كونە وركەنيەتتەن قالعان مەكەندەر قايدا؟» دەگەن سۇراق كوپ ەدى؟
وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ايتقانىنا قاراعاندا، جەر بەتىندە ونداي مەكەن بارشىلىق. ءتىپتى بىرەۋ دە ەمەس، جەتەۋ. ولار دۇنيەنىڭ ءتورت تۇكپىرىندە شاشىراڭقى ورنالاسقان. ازىرگە عالىمدار سونداي مەكەننىڭ بەسەۋىن انىقتادى. بىرەۋى - تيبەتتە. لحاسا قالاسىنان 50 شاقىرىم جەردە. ەكىنشىسى - مىسىردا. ناقتىلاي تۇسەتىن بولساق، اسۋان گ ە س -ى ورنالاسقان اۋداندا. ءۇشىنشىسى - رەسەيدىڭ كولسك جارتى ارالىندا (لۋياۆرۋرت)، تاعى ءبىرى - انتاركتيدادا، سوڭعى بەسىنشىسى - پەرۋدەگى تىلسىم كول - تيتيكاكادا.
ءبىزدىڭ اڭگىمە ەتكەلى وتىرعانىمىز، رەسەيدىڭ كولسك جارتى ارالىنداعى جۇمباق مەكەن. لەنين باسىندا تۇرعان كەڭەس مەملەكەتى ەلدىڭ الدى بولىپ، 1922 -جىلى تىلسىم كۇشكە يە مەكەندى ىزدەۋ ءۇشىن ارنايى قۇپيا ءبولىم جاساقتادى. وعان قاراپايىم ادام الىنعان جوق. تەك عالىمدار مەن جەردىڭ قىرتىسىن زەرتتەۋشى سالانىڭ ادامدارى ەندى. ماقسات - كولسك جارتى ارالىنداعى تاۋلى لۋياۆرۋرت اۋدانىن زەرتتەۋ. ەكسپەديتسيانى بيولوگ، گەوگراف، گەولوگ، تاريحشى ءارى جازۋشى الەكساندر بارچەنكو باسقاردى. ال ورىنباسارى بولىپ استرولوگ، استرونوم جانە بىرنەشە ءتىلدى جەتىك (ءۇندى، جاپون، قىتاي) بىلەتىن الەكساندر كوندياين تاعايىندالدى.
كرەمل قوجايىندارى ەكسپەديتسيانىڭ الدىنا قالايدا جارتى ارالداعى قۇپيا مەكەندى تاۋىپ، ول جەردە بىزگە دەيىن وتكەن وركەنيەتتىڭ قالدىرعان قويماسىنان ەرتە زامان ءبىلىمىن، ياعني اتوم قارۋىن جانە پسيحوتروندىق قارۋدى قالاي جاساۋدىڭ جازبالارىن الىپ كەلۋ مىندەتىن قويدى. 1921 -جىلى ەكسپەديتسيا مۋرمانسك قالاسىندا جاساقتالدى. ءبارى قۇپيا تۇردە جۇرگىزىلدى. جالپاق جۇرتقا بۇل توپ كولسك جارتى ارالىنان پايدالى قازبالاردى ىزدەۋگە اتتاندىرىلدى دەپ ءتۇسىندىرىلدى.
1922 -جىلى قىركۇيەك ايىندا ەكسپەديتسيا دىتتەگەن مەكەنگە جەتتى. ودان ارى جاعداي قالاي بولدى؟ ارنايى توپ ىزدەگەندەرىن تاپتى ما؟ بۇل ءالى كۇنگە جۇمباق. سەبەبى، وسى ەكسپەديتسيادان ورالعان توپ مۇشەلەرىنىڭ ءبارى 30-جىلدارى بەلگىسىز سەبەپتەرمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ودان قۇتىلعان ەشكىم جوق. نە ءۇشىن؟ سەبەبى ايتىلمايدى. دەمەك، ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ۇلكەن قۇپيانىڭ بەتىن اشقان بولىپ تۇر...
عالىم بارچەنكو ماڭگىلىك مۇز باسقان سولتۇستىككە دە، قىرىمعا دا، تيبەتكە دە ساپار جاسادى. ءبىراق «جولساپار قالاي اياقتالدى؟ » دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ جوق. ول قۇپيا تۇردە مۇراعاتتا ساقتاۋلى، نە بولماسا دەرەكتەر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن الدەقاشان جويىلعان. نەگە؟ ول جاعى بىزگە بەيمالىم.
وسى جولداردى جازىپ وتىرعان ءبىز دە، بارچەنكو باسقارعان ەكسپەديتسيانىڭ كولسك جارتى ارالىندا ىزدەگەنىن تاپتى ما، جوق پا، ول جاعىنان حابارسىزبىز. سوندىقتان جارتى ارالدا ورنالاسقان «سولتۇستىك شامبالاسى» دەگەن اتقا يە مەكەن جونىندە وزگە دەرەكتەردى العا تارتۋدان باسقا امالىمىز جوق. الدىمەن «سولتۇستىك شامبالانى» تاپقان نەمىس ارحەولوگى ءارى گەوگرافى گەرمان ۆيرت. بۇل ازامات كەيىننەن (30- جىلدارى) «انەنەربە» اتتى وككۋلتىق قوعام قۇرعانى بەلگىلى. مۇنىڭ جۇمىسىنا ءۇشىنشى رەيح اسا ءمان بەرىپ، الەمنىڭ ءار قيىرىنان ۋاقىت كىلتىن ىزدەۋ ءۇشىن ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرعانى بەلگىلى. بۇل - جەكە اڭگىمە.
گەرمان ۆيرتتىڭ تاپقان جەرى ءۇشىنشى رەيحقا بەلگىلى بولىسىمەن، ول مەكەندى باسىپ الۋ ءۇشىن گەرمانيا 1939 -جىلدان باستاپ دايىندىق جۇرگىزدى. وسى سەبەپتى، باتىس بەتى اتالاتىن شىعاناققا سۇڭگۋىر قايىقتار توقتايتىن «بازيس نورد» دەگەن قۇپيا بازا سالدى. ونىڭ باسشىسى بولىپ «كونە ءبىلىم» مامانى اتانعان گەنەرال كارل حاۋسحوفەر تاعايىندالدى. ول بۇعان دەيىن دە تيبەتتەگى شامبالانى ىزدەستىرۋ جورىقتارىنا قاتىسقان بولاتىن.
1941 -جىلى سوعىس باستالىسىمەن نەمىستەر لۋياۆرۋرت مەكەنىنە جىلجىعان. ءبىراق كەڭەس اسكەرى جولدى بوگەدى. ءسويتىپ نەمىستەردىڭ «سولتۇستىك شامبالانى باسىپ الامىز» دەگەن جوسپارى جۇزەگە اسپاي قالدى.
ەندى ەكىنشى ءبىر دەرەككە جۇگىنەيىك. بۇل ماڭدى ەرتەدەن ءيت پەن بۇعىنى كولىك ەتىپ مىنگەن، ساام تايپاسى مەكەندەگەن. ولاردىڭ تىلىندە «لۋ» - «بۋىرقانعان»، «ياۆر» - «كول»، «ۋرت» - «تاۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. دەمەك، «بۋىرقانعان كولدەگى تاۋ» دەگەن ءسوز شىعادى. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە، بۇل جەردە بۇدان 300 ميلليون جىل بۇرىن سونگەن جانارتاۋدىڭ ورنى جاتىر. وت- لاۆا توگىلگەن ايماق 550 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. اينالاسىن قالىڭ ورمان، تايگا قورشاپ جاتىر. جانارتاۋدىڭ ورتا تۇسىندا كولەمى 40 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن شۇقىر بار. ول سۋعا تولعان. جەرگىلىكتى جۇرت «قاسيەتتى كول» دەيدى. كولگە 12 وزەن مەن كوپتەگەن بۇلاق قۇيادى. ءبىر تاڭعالارلىق جاعداي، كول سولتۇستىكتىڭ 40-50 گرادۋس سۋىعىندا دا قاتپايتىن كورىنەدى. كولدىڭ سولتۇستىك- باتىس جاعالاۋىندا ادەيى وتكىر ارامەن قيىپ تاستاعان سەكىلدى ءبىر بەتى ايناداي جالتىر ۇلكەن جارتاس بار. جارتاستان ادام بەينەسىنە ۇقساعان الىپ وقشاۋ تاس شىعىپ تۇر. بيىكتىگى - 74 مەتر. مۇنى جەرگىلىكتى تايپا ادامدارى كۋيۆى الىپ ادامى دەپ اتايدى. ولاردىڭ ەسكىدەن قالعان اڭىزدارىندا الگى الىپ «بوتەن عالامشاردان» كەلگەندەرمەن سوعىسىپ، جەڭگەن ەكەن. ساامدىقتار الگى جارتاس ماڭىنا بارۋعا قورقادى. كەلە قالعان تۋريستەرگە دە «كۋيۆىنى سۋرەتكە تۇسىرمەڭدەر، پالەگە ۇرىناسىڭدار» دەپ جاتادى. ولاردىڭ ءتىلىن الماعان كەيبىر تۋريستەر بىرنەشە مارتە جول اپاتىنا ۇشىراپ، قازا بولعان كورىنەدى. كونە وركەنيەتتەن قالعان قۇپيا ءبىلىم سول الىپ تاستىڭ ماڭايىنا تىعىلعان دەگەن اڭىز بار. ونى تاپقان جان ماڭگىلىك ءومىر سۇرەدى، وتكەن ۋاقىتقا كەرى ورالعىسى كەلسە، وعان دا مۇمكىندىگى بار. الەمنىڭ قوجاسى بولا الادى دەيدى ەسكى ساام اڭىزى. كىم ءبىلسىن؟
وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى نەمىستەردىڭ، اعىلشىنداردىڭ جانە ورىستاردىڭ وسىنى ىزدەپ، جەر شارىن شارلاپ كەتۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسى الەم قوجاسى اتانۋدا جاتىر. لۋياۆرۋرتتا، ايتەۋىر ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ جاسىرىلىپ جاتقانى تۋرالى عالىم، زەرتتەۋشى، ساياحاتشى يوگانن پالم، رەريح جانە سول جەرگە ارنايى بارعان ەكسپەديتسيانىڭ ءبىر باسشىسى بولعان الەكساندر كوندياين دا كۇندەلىگىندە جازىپ قالدىرعان...
تاڭعالارلىق تاعى ءبىر جايت، اتموسفەرانىڭ اسەرىنەن كولگە تونگەن جارتاس مۇجىلگەنىمەن، الىپ ادامعا ۇقساعان تاسقا ەشقانداي سىزات تۇسپەگەن. تاككاپپار دا تىك قالپى الىسقا كوز تىككەن كۇيدە تۇر. وسىنىڭ ءوزى- اق بۇل جارتاستا ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ بارىن انىق كورسەتەتىندەي. تاعى ءبىر دۇنيە ونىڭ ماڭىنان بەلگىسىز اپپاراتتىڭ سىنىقتارى تابىلعان. زەرتتەۋ بارىسىندا الگى زاتتار جەردە سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەردان جاسالعان بولىپ شىققان. توزىمدىلىگى، بەرىكتىلىگى تەمىردەن جۇزە ەسە مىقتى. عالىمدار بوتەن عالامشاردان كەلگەندەردىڭ اپاتقا ۇشىراعان كەمەلەرىنىڭ قالدىعى بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندى دا جاسادى.
جالپى، سولتۇستىك شامبالاعا بايلانىستى الىپ- قاشپا اڭگىمە كوپ. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. كىم ءبىلسىن، رەسەي بيلىگى قول استىنداعى كولمادان عاجاپ وركەنيەتتەن قالعان «ۋاقىت كىلتىن» ءالى دە ىزدەستىرىپ جاتۋى دا مۇمكىن.. .
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»
