مەشىتىمىزگە حاليفا التاي اتى بەرىلسە
الايدا، سونىڭ بىرەۋى عانا «مۇحامادي» مەشىتى دەگەن رەسمي اتقا يە، قالعان ءۇش عيبادات ءۇيىنىڭ اتاۋى جوق.
ولاردىڭ ەكەۋى ەل ىشىندە: «زاشيتا مەشىتى»، «يۋبيلەينىي كينوتەاترىنىڭ جانىنداعى ورتالىق مەشىت» دەپ اتالسا، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن بەس مىڭ نامازحانعا ارنالىپ سالىنىپ، 2012 -جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن عيبادات ءۇيى - «جاڭا مەشىت»، «ۇلكەن مەشىت» نەمەسە «ك ش ت- داعى مەشىت» دەلىنىپ ءجۇر.
بىزدىڭشە، بۇلاي ەتۋ دۇرىس ەمەس. عيبادات ءۇيىنىڭ تۇراقتى اتاۋى بولعانى ءجون دەپ بىلەمىز جانە ول اتاۋعا ەلى ءسۇيىپ، حالقى قۇرمەتتەيتىن، قوعامعا، دىنگە ادال قىزمەت ەتىپ، كوپشىلىكتەن ءادىل باعاسىن الا بىلگەن تۇلعانىڭ ەسىمى بەرىلسە، قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ باسىندا حالقىمىز بىردەن دىنگە بەت قويىپ، جەر-جەرلەردە اللانىڭ جەردەگى عيبادات ءۇيى - مەشىتتەر كوپتەپ سالىنا باستادى. ول مەشىتتەردىڭ دەنى قالتالى ازاماتتاردىڭ كۇشىمەن تۇرعىزىلدى.
جاقسىلىقتىڭ جارشىسى بولعاندارعا اللا رازى بولسىن. الايدا، سول مەشىتتەردىڭ كوبىنە ونى تۇرعىزۋعا قول ۇشىن بەرگەندەردىڭ اكەلەرىنىڭ، اتالارىنىڭ (تانىمال بولسىن، بولماسىن) ەسىمدەرى بەرىلىپ كەتە باردى. كەيىننەن ول ۇردىسكە اينالدى. وسى تۇستا سول اتاۋلارعا بايلانىستى ەل ىشىندە گۋ- گۋ اڭگىمە تارادى. جاقسى جاعىنان ەمەس، ارينە.
وسىلاردىڭ ءبارىن ايتا كەلە، ءبىزدىڭ قوزعايىق دەپ وتىرعان اڭگىمەمىز تىكەلەي حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى حاليفا التاي ەسىمىنە بايلانىستى بولعالى تۇر.
حاليفا التاي (1917-2003ج. ج. ) ەسىمى - مۇسىلمان الەمىنە كەڭىنەن تانىمال ەسىم. اتا-باباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان اتاجۇرتتان جىراقتا تۋىپ، ۇزاق جىلدار بويىنا شەت ايماقتاردىڭ اۋاسىمەن تىنىستاپ، سۋىن سۋلاپ جۇرسە دە، جۇدىراقتاي جۇرەگى ۇنەمى «اتامەكەن» دەپ سوعىپ، بۇيرەگى ەلگە بۇرىپ كەلگەنىنە بۇرالاڭى مول، سوقتىقپالى-سوقپاقتى ءومىربايانى كۋا.
حاليفا التاي 1917 -جىلى شىعىس تۇركىستاننىڭ التاي ايماعى، شىڭگىل اۋدانى، جارگالانتى وزەنىنىڭ (قازىرگى موڭعولياعا قارايدى) بويىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. الدىمەن اكەسىنەن، ودان كەيىن اۋىل مولدالارىنان ءدارىس الىپ، ساۋاتىن اشادى. 1933-1938 -جىلدارى قىتايداعى قۋعىن- سۇرگىنگە بايلانىستى ەل-جۇرتى باركول، گانسۋ، شينحاي ايماعىنا قونىس اۋدارادى.
1940 -جىلى حاليفا التاي جانە ەلىسحان، زايىپ باستاۋىمەن بىرنەشە مىڭ ادام تيبەت ارقىلى ءۇندىستانعا ءوتىپ، 1941 -جىلى وتباسىمەن كاشمير ولكەسىنە كەلىپ تۇراقتايدى. وسىندا ارابشا، ۋردۋشا ءبىلىم الادى.
1951 -جىلى پەشاۆار قالاسىندا قىتايدان كوشىپ كەلگەن قازاقتار قوعامى قۇرىلىپ، سوندا جاۋاپتى حاتشى بولادى. 1953-1954 -جىلدارى پاكىستانداعى قازاقتاردىڭ تۇركياعا كوشىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسادى.
تۇركيادا شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ، شىعىس تۇركىستاننان باستالعان ازاپتى ساپار تۋرالى اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىشقا نەگىزدەلگەن ءومىرباياندىق كىتاپتار جازادى. 1991 -جىلى قازاقستانعا ءبىرجولاتا كوشىپ كەلەدى.
قازاق ەلى العاش رەت ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا بارشا الاش جۇرتى بوركىن اسپانعا اتىپ، شات-شادىمان كۇي كەشكەنى بەلگىلى. سول كەزدە حاليفا التاي سىندى نار تۇلعا قانداي كۇيدە بولدى ەكەن؟ ونى بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەس. ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلىنىڭ «حاليفا التايدىڭ كوز جاسى...» اتتى ماقالاسىنان مىنا ءبىر دەتالعا نازار اۋدارىپ كورەلىك.
«تاۋەلسىزدىك دەگەندە، كوز الدىمىزعا ىستامبۇل كوشەسىندە ساجدەگە جىعىلىپ، ەڭكىلدەپ جىلاعان جارىقتىق حاليفا التاي اتامىز ەسكە تۇسەدى. قىتايعا بودان بولمايمىز دەپ التايدان اۋىپ، گيمالاي اسىپ، ءشول كەزىپ، ارىپ-اشىپ، قىرىلىپ-جويىلىپ تۇركياعا تابان تىرەگەن عوي. سول كىسى 1991 -جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا ىستامبۇل كوشەسىندە كەلە جاتىپ، كوپشىلىك راديودان «بۇگىن قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك الدى، جەر بەتىندە قازاقستان دەگەن مەملەكەت پايدا بولدى!» دەپ ساڭق ەتكەن داۋىستى ەستيدى. ەستيدى دە، ەگىلىپ جىلايدى. سول تۇرعان جەرىندە قۇبىلانى تاۋىپ الىپ، ساجدەگە باس قويادى. جاراتقان يەدەن: «ءيا، اللام، قازاق دەگەن حالىققا اقىرى ەركىندىك بەردىڭ-اۋ، ايبارلى مەملەكەت قىلا گور!» دەپ دۇعا تىلەيدى. قۋانىشتان ىرشىعان كوز مونشاقتارى تاس ەدەنگە تىرس-تىرس تامىپ ۇزاق جاتىپتى... ازاتتىقتى اڭساي-اڭساي ابدەن زارىققان اقساقال ەرتەسىندە قازاقستانعا بەت تۇزەپتى».
حاليفا التاي اتامەكەنگە قونىس اۋدارۋىن بىلاي باياندايدى: «1991 -جىلى رەسمي تۇردە شاقىرۋمەن الماتىعا كەلدىم. 1992 -جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مىرزا قوس ازاماتتىق قۇقىعىن تانىستىرا، قازاقستان ازاماتتىعى مەن ءبىر ءۇي بەرە وتىرا جۇمىستارىمدى ماراپاتتادى، بۇل جەردە وعان شەكسىز راقمەتىمدى ايتامىن. بيلىك باسىنداعىلار جانە بارشا قازاقستان حالقى رياسىز سىيلاستىق پەن قۇرمەت كورسەتكەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى».
جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان، اتا جۇرتقا ورالىسىمەن حاليفا التاي يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ، ءدىني كىتاپتار اۋدارىپ تاراتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەڭ العاش 1991 -جىلى حاليفا التاي اۋدارعان قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ قازاقشا ماعىناسى مەن تۇسىنىگى قۇران ءشاريف باسپاحاناسىندا باسىلىپ، 800 مىڭ دانامەن تەگىن تاراتىلعانىن بارشا قازاق بالاسى بىلۋگە ءتيىس.
جۇرەگى ۇنەمى ەلىم، جەرىم دەپ سوققان قايراتكەر تۇلعانىڭ باسقاداي دا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەڭبەكتەرى جەتەرلىك. سولاردىڭ ىشىندە: «قازاق تۇرىكتەرىنىڭ شەجىرەسى»، «ەستەلىكتەرىم»، «اتا جۇرتتان انادولىعا دەيىن»، «التايدان اۋعان ەل»، «عىلىمحال»، «عيباداتۇل - يسلام»، «تاڭدامالى حاديستەر جيناعى»، «قۇران الىپبەسى جانە يماننىڭ شارتتارى»، «سيار - ي - ءنابي » (ازىرەت پايعامبار الەيحيسسالامنىڭ ءومىربايانى) جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ءدىني تاقىرىپتا جازىلعان كىتاپتارى بار.
شىعارماشىلىقپەن اينالىسا ءجۇرىپ حاليفا التاي 1995 - 2000 -جىلدارى قازاق راديوسىنان ءار جۇما سايىن يسلام دىنىنە بايلانىستى ارنايى حابار جۇرگىزدى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «ينابات» يماندىلىق تاربيە ورتالىعىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. ناتيجەسىندە، قايراتكەر جانعا ەل الدىنداعى ولشەۋسىز ەڭبەگى ءۇشىن حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى بەرىلدى.
وكىنىشكە قاراي، سوڭعى كەزدەرى حاليفا التايدىڭ اللا تاعالانىڭ ريزالىعى ءۇشىن يسلام ءدىنىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايىپ وركەندەۋىنە قوسقان وراسان زور ەڭبەگى كومەسكى تارتىپ، ەل جادىنان ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سىڭايلى.
الداعى ۋاقىتتا يسلام ءدىنى ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ەلىن شەكسىز ءسۇيىپ وتكەن اسىل جاننىڭ جارقىن ىستەرى ەسكەرىلىپ، كوپشىلىكتىڭ قالاۋى، ءارى سۇراۋى بويىنشا وسكەمەن قالاسىنداعى وبلىستىق مەشىتكە حاليفا التاي ەسىمى بەرىلسە دەيمىز. بارىن قادىرلەپ، جوعىن جوقتاي بىلەتىن بارشا الاش جۇرتىنىڭ - كەمەل بولاشاعى ءۇشىن جاقسى ۇلگى، وشپەس ونەگە بولار ەدى.
وسكەمەن قالاسىنىڭ اقساقالدارى اتىنان:
باقداۋلەت قاجى مۋرساليموۆ، رامازان قاجى ءتۇسىپوۆ، ءشارىپحان توقتاعۇلوۆ، مۇرات قاجى تەلەبايەۆ، قۇسكەن قاجى بايمولدين، امانبول قاجى قۋات، قايىربەك ايجىگىتوۆ، قابدەش قاجى بوپىربايەۆ، راحمەتوللا قاجى سماعۇل.
didar-gazeti.kz
