موسكۆا ءۇشىن شايقاس: قيىن جاعداي، جىلى حات

ب. مومىش ۇلىنىڭ بۇل تۋىندىسى قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان العاشقى ۇلكەن شىعارما بولىپ ەسەپتەلىنەدى. شىعارمادا قاندى سوعىستىڭ قاتىگەز بەينەسى شىنايى بەينەلەنگەن.

 ***

اسپاندا الاقانداي بۇلت جوق. قاپ- قاراڭعى. ءۇي ىشىندە چەموداندار، پورتفەلدەر، پلانشەتتەر، اۆتوماتتار، دۇربىلەر، كومپاستار، تەلەفون اپپاراتتارى جاتىر. بۇل ماترەنينو مەن 151,0 بيىكتىگىنەن بوريسوۆ پەن راحيموۆ اكەلگەن ولجالار - تروفەيالار.

بىرنەشە مايشام جاعىلعان جەركەپەدە كەزەكشى تەلەفونيستەر وتىر. ءبىزدىڭ اسپازشىمىز جان فايزييەۆ تاماق جاساپ ءجۇر. سينچەنكو مەن كۋرباتوۆ اكەلىنگەن ولجالاردى ىرىكتەپ وتىر. كومانديرلەردەن جالعىز مەن عانا. قالعاندارى تۇندە ىستەلەتىن شارۋالاردى رەتتەۋگە كەتكەن. كۇندىز ءبىز كوپ ەدىك. ءبىر روتا كاپروۆتىقتار، ساپەرلەر، ارتيللەريستەر. اۆياتسيا دا ءبىراز كومەكتەستى. گوريۋنى - تاس جولداعى ەڭ ءبىر مىقتى بەكىنىس ەدى. ونى كۇنى بويعى قيان- كەسكى ۇرىستا ءبىز دە بايقادىق، جاۋ دا بايقادى.

ال، قازىر جالعىز قالعاندايمىز. شىنىن ايتساق، كۇشتى قارۋدان تانكىگە قارسى وق اتاتىن 6 پۋشكا عانا، سودان كەيىنگىسى جاياۋ اسكەرلەر. باسقالارى ديۆيزيانىڭ نەگىزگى كۇشىنە قاراي اۋىستى. مەن كارتانى اشىپ قويىپ قاراپ، اقپار جازىپ وتىرمىن. كۇنى بويعى سوعىستى قىسقا تۇجىرىمدى ەتىپ جازباي، ۇزاق بايانداپ جىبەرگەنىمە وزىمە- ءوزىم نارازىمىن. ادەتتە جوعارىعا جازعاندا كوماندير ەڭ سوڭىندا بولەك ءبىر تارماق ەتىپ، ەندى نە ىستەيتىنىن باياندايدى دا، ۇلكەن كومانديرگە قويار تىلەگىن جازادى. «مەنىڭ شەشىمىم...» دەپ جاڭا جولدى باستادىم دا، ءارى قاراي جازا الماي وتىرىپ قالدىم. ويتكەنى نە ىستەيتىنىمدى ءوزىم دە ايقىن ەلەستەتىپ وتىرعان جوقپىن. «مەنىڭشە، گوريۋنى مەن ماترەنينونى شاما كەلگەنشە قورعاۋ. ول ءۇشىن 151,0 بيىكتىگىن تاستاپ، گوريۋنىنىڭ گارنيزونىن ەكىنشى روتامەن كۇشەيتىپ، ماترەنينودا قورعانىپ جاتقان ءبىرىنشى روتاعا ەكى قالقاندى پۋلەمەت جىبەرۋ...». «سىزدەن سۇرايتىنىم» دەپ جاڭا جولدى باستادىم. وسى ءcاتتە كىرىپ كەلگەن تولستۋنوۆقا مەن جازعانىمدى تولىق وقىپ بەردىم. «بەرىك بەكىنىس جاساۋ» ، «كۇشەيتۋ» دەگەن سەزدەردى ءبىرتۇرلى ىزالانا وقىدىم. ادام قاجىعاندا شامادان تىس نارسەگە وسىلاي كەلەدى. تولستۋنوۆ:

- نەسى بار، دۇرىس جازىلعان. باسقا قانداي اڭگىمە بولۋى مۇمكىن، - دەدى. ونىڭ بۇل سوزدەرىن ەستىمەگەنسىپ، ارى قاراي وقي بەردىم دە، «سىزدەن سۇرايتىنىما» كەلگەندە توقتادىم دا قالدىم.

- ءيا، نەنى سۇراعىڭ كەلىپ ەدى؟

- مەن «سىزدەن سۇرايتىنىم...» دەپ جازا بەرگەنىمدە سەن كەلىپ قالدىڭ.

- مەن ساعان بوگەت بولدىم با، سوندا؟

- وسىنداي جاعدايدا نە سۇرايسىڭ، فەدور دميترييەۆيچ؟

- دۇرىس ايتاسىڭ، ەشتەڭە سۇراما. ءبىزدى مۇندا جالعىز تاستاۋ گەنەرالعا دا وڭاي ءتيىپ وتىر دەيسىڭ بە!

.. .حابي راحيموۆ، بوزجانوۆ، بوريسوۆ، ستەپانوۆتار كەلدى. ولار تۇندە ىستەلەتىن شارۋالارىن جايعاستىرىپ بولعاندىقتارىن ايتتى.

- بايقاڭدار، جىگىتتەر، - دەدى تولستۋنوۆ داۋسىن قاتاڭىراق شىعارىپ، - جاۋىنگەرلەر ۇيىقتاپ قالىپ جۇرمەسىن. كۇنى بويى ابدەن قالجىرادى عوي ولار.

- بارلىعى دا ەسكەرىلدى، جولداس اعا پوليترۋك، - دەدى بوزجانوۆ.

- مىسالى مەنىڭ روتامدا بەس ادامنان ءبىر توپ قۇرىلدى. ياعني ءبىر ادام بەس ادام ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. ال، بەس ادام ءبىر ادام ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. بىرەۋى تىك تۇرەگەپ، اينالاعا قاراپ تۇرسا، ەكىنشىسى جەردە وتىرىپ ونى قاراپ وتىرادى. قالعانى ءبىر- ەكى ساعات ۇيىقتايدى دا، ودان كەيىن تۇرەگەپ تۇرادى. ونىڭ ورنىنا ەكىنشىسى تىنىعادى. راحيموۆتى سينچەنكو مەن كۋرباتوۆتىڭ ولجا دۇنيەلەردى رەتتەۋى قاناعاتتاندىرمادى. ول وزىنە ءتان ۇقىپتىلىقپەن بارلىق دوكۋمەنتتەردى الدى دا، ادەمىلەپ قاتتادى. دوكۋمەنتتەر مەن ولجا دۇنيەلەر ديۆيزيا شتابىنا جىبەرىلدى. ءتۇن ورتاسىندا مەنى راحيموۆ وياتتى. - سىزگە پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆتان حات كەلدى، - دەدى ول. ۇمارلانعان داپتەر بەتىندە قىزىل قارىنداشپەن جازىلعان ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ شتاب باستىعى پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆتىڭ مىناداي سەزدەرىن وقىدى: «جولداس مومىش ۇلى! گەنەرال دا، ءبىزدىڭ بارلىعىمىز دا ءسىزدىڭ جۇمىستارىڭىزعا ريزامىز.. .» وسى ءبىر حاتتىڭ العاشقى جولدارى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. ودان ءارى پولكوۆنيك قاي پولكتىڭ قاي جەردە ەكەنىن، نە ىستەپ جاتقانىن جازىپتى. گەنەرال قولباسشىعا كەتىپتى. بىزگە راحمەت ايتىپ، الداعى ۋاقىتتا ابىرويلى بولا بەرۋگە تىلەك بىلدىرگەن كورىنەدى. مايدان ومىرىنەن وسى ءبىر اڭگىمەنى جازىپ وتىرعان ساتتە ءقازىر قازا بولعان يۆان ءيۆانوۆيچتىڭ - قارت ورىس پولكوۆنيگىنىڭ، ۇستازىمنىڭ سول حاتىنىڭ قولىمدا جوقتىعىنا قاتتى وكىنەم. بۇل حات بىزگە بەرىلگەن تۇڭعىش ناگرادا ەدى. سوندىقتان دا اسا ىستىق كورىنەدى. حات جۇرەگىڭدى جىلىتىپ جىبەرەتىن شىن ىقىلاستى حات ەدى. اكىمدىكتىڭ ەشبىر نىشانى جوق، بۇيرىق سيپاتتى رەسمي دە جازىلماعان. قاراپايىم دوس جۇرەگىنەن شىققان ىستىق ءسوزى ەدى. بۇل حاتتى اسكەري بيلەتىممەن بىرگە ساقتاپ، 1942 -جىلدىڭ يۋل ايىنىڭ اياعىنا دەيىن ۇستادىم. موسكۆا تۇبىندە بولعان تالاي ۇرىستاردا وزىممەن بىرگە الىپ ءجۇردىم. حولم اۋدانىنداعى ۆاسيليەۆو دەريەۆنياسىندا تالعار پولكىنىڭ ءبىر جىلدىعىن تويلاعاندا ول حاتتى اۆتوردىڭ وزىنە، پولكتىڭ «كوگىلدىر» كلۋبىندا سالتاناتتى جينالىسىندا تاپسىرعان ەدىم. وندا مەنىڭ اسكەري اتاعىم مايور بولاتىن. 1942 -جىلدىڭ 31 يۋلىندە ءبىز پولكتىڭ قۇرىلعاندىعىنا جىلعا تولۋىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس وتكىزدىك. جينالىستى قىسقاشا ءسوز سويلەپ، مەن اشتىم. وسى جيىندا پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆتىڭ حاتىن ءتۇڭعىش رەت كوپشىلىك الدىندا وقىپ، وزىنە تاپسىردىم. «قورىققان دا، قۋانعان دا بىردەي» دەگەن ەمەس پە، العاشقىدا يۆان يۆانوۆيچ ءبىراز ابىرجىپ قالدى دا، حاتتى ۇزاق ساقتاپ قايتا وزىنە تاپسىرعانىما قاتتى قۋاندى. كەيىننەن بۇل حات ديۆيزيا شتابىنىڭ وپەراتيۆتى ءبولىمىنىڭ ىسىنە تىگىلىپ قويىلدى.

تىقسىرۋ شەڭگەلىندە

بۇل ءتۇن كۇندەگىدەن تىنىش وتكەندەي بولدى. ارميا شتابىنان گەنەرال پانفيلوۆ گوريۋنى جاققا مەحانيزاتسيالانعان بريگادا كەلەتىندىگىن حابارلادى. ماعان ۋاقىتشا سول بريگادانىڭ كومانديرىنە باعىنۋعا بۇيرىق بەرىلدى. گوريۋنى ارقىلى موتورلانعان تولىق ەكى باتالون، 12 ماشيناسى بار ءبىر تانك باتالونى ءوتتى. تانكتەردىڭ بىرەۋى اۋىر «كۆ» تانكىسى. ولار گوريۋنى مەن ماترەنينونىڭ اراسىنداعى ورمانعا كىردى. كەلسەم، ءبارى جايباراقات دەمالىپ جاتىر. مەن بۇعان قاتتى تاڭىرقادىم. كومانديرىنىڭ ورىنباسارى ورتا بويلى، قارا تورى، ۇشكىر مۇرىندى پودپولكوۆنيك ەكەن. جاعدايمەن، بريگادانىڭ نە ءۇشىن كەلگەنىن مۇلدە بىلمەيتىن بوپ شىقتى. بار بولعانى بريگادا كومانديرى مەن شتاب ناچالنيگىنىڭ ارميا شتابىنا كەتكەنىن ايتتى. نە دە بولسا، سولار ءبىلىپ كەلمەك. وعان وسى ماڭعا جەگىپ جايعاسا بەر دەگەن بۇيرىق قانا بەرىلىپتى. - كوماندير كەلگەننەن كەيىن نە ىستەيتىنىن ايتار، قاجەت بولسا ءسىزدى دە شاقىرتار، ازىرشە بارا بەرىڭىز وزىڭىزگە، جولداس اعا لەيتەنانت، - دەدى ول ماعان. مەن شتابقا كەلگەندە راحيموۆ نەمىستەردىڭ تۋ سىرتقا شىعىپ، ديۆيزيانىڭ باسقا بولىمدەرىمەن سوعىسىپ جاتقاندىعىن، جان - جاقپەن بايلانىستىڭ ۇزىلگەندىگىن ايتتى. بارلاۋشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ءبىزدىڭ اينالامىزداعى دەريەۆنيالاردىڭ بارلىعىن نەمىستەر الىپ قويىپتى. كەي جەرلەردە بولعان قارسىلىقتاردى باسا- كوكتەي جانشىپ، ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ نەگىزگى بولەك جاتقان جاڭا شەپكە قاراي جىلجىپ بەت الىپتى. ەندى سولارمەن سوعىسىپ جاتقان كورىنەدى. جاۋ ءبىزدىڭ ەكى جاعىمىزدان ورالا اينالىپ وتكەن. بوزجانوۆ پەن كرايەۆ جاعدايعا بايلانىستى دەرەۋ جاڭا شەپكە ورنالاستى. بەتالىستارى ەندى شىعىس جانە سولتۇستىك - شىعىس جاق. كۇندىزگى ساعات 12-گە دەيىن گوريۋنىنىڭ تۇبىندە جانە ماترەنينودا قورشاۋدا قالعان ءبىزدى نەمىس بارسىڭ با، جوقسىڭ با دەمەدى، ەلەمەي قويدى. اسكەري اتاعى دا ۇلكەن، ونىڭ ۇستىنە پولك شتابىنان كەلگەن وفيتسەر ءبىر سەپتىگى تيەر دەپ تولستۋنوۆتى الگى بريگاداعا جىبەردىك. ول بۇلقان- تالقان بوپ اشۋلانىپ قايتتى. بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى وعان دا ماعان ايتقانىن ايتىپتى. بريگادا وزدەرىنە تاماق ازىرلەپ، ناعاشىسىنىڭ ۇيىنە قوناققا كەلىپ جاتقانداي جايعاسقان كورىنەدى. جاۋدىڭ جان- جاقتى اينالىپ، ىلگەرى ءوتىپ كەتكەنىمەن، نەشە كۇن بويى قاسارىسىپ، ەندى مىنە قورشاۋدا قالعان بىزبەن الگى ورىنباساردىڭ شارۋاسى جوققا ۇقسايدى. بريگادادا ۆوەنتورگتىڭ ازىق- تۇلىك تيەگەن اۆتوبۋسى بار ەكەن. تولستۋنوۆ سودان نەشە كۇن بويى قالجىراعان ادامدارعا ءبىراز زات ساتۋدى وتىنگەن تىلەگىن الگى پودپولكوۆنيك قۇلاعىنا دا قىستىرماپتى. تولستۋنوۆتىڭ ابدەن قۇسا بولعاندىعى سونشا، تىپتەن تۇتىعىپ كەتىپتى.

- جولداس كومبات، مەن سەنىڭ اعا اديۋتانتىڭ ەمەسپىن عوي، - دەدى ول ايقايلاپ.

- مۇنداي ادامدارعا ەندىگارى مەنى جىبەرۋشى بولما. اناۋ پودپولكوۆنيگىڭ سوعىسۋ ءۇشىن ەمەس، مىنا ورماننىڭ ىشىنە دەمالۋ ءۇشىن كەلگەن قۋ.. .

- سەن ونىڭ وزىنە تۋرا سولاي دەپ ايتتىڭ با؟

- ايتايىن دەپ ەدىم، ءبىراق...

- ە، وندا ماعان نەگە ايعايلايسىڭ. ول كيرسانوۆ ەمەس، كۋرگانوۆ ەمەس. كومانديرى كەلسىن، سونان كەيىن سويلەسەيىك...

- گاپ سوندا بوپ تۇر عوي، ونىڭ كومانديرى كەلمەيدى، ال پودپولكوۆنيك كەلمەيتىن ادامدى كۇتىپ، ءوز تاراپىنان ەشبىر ارەكەت جاساعىسى كەلمەيدى. كۇندىزگى ساعات ەكىگە قاراي نەمىستەر بىزگە كوڭىل اۋدارايىن دەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز باشنيالارىن قىزىل ماتامەن وراپ تاستاعان بىرنەشە تانكتەرى كەلەدى. راحيموۆتى بريگادا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى پودپولكوۆنيككە جىبەردىم. تولستۋنوۆ كرايەۆقا كەتتى. مەن بوزجانوۆتىڭ باقىلاۋ پۋنكتىندە تۇرمىن. نەمىستەر اسا كوپ ەمەس. بەس- التى تانك، ەكى روتاداي جاياۋ اسكەر. ءبىزدىڭ زەڭبىرەكشىلەر الدىندا كەلە جاتقان ەكى تانكتى ءدال اتىپ توقتاتتى. سويتكەنشە بولعان جوق، ولاردىڭ سناريادىنان ءبىزدىڭ ءبىر ورۋديا راسچەتىمەن بىت- شىت بولدى. جاۋىنگەرلەر پۋلەمەتتەن، مىلتىقتان وق اتىپ تانكتەردىڭ ارتىندا كەلە جاتقان جاياۋ اسكەرلەرىن جەر قاپتىردى. مىنە، ءقازىر بريگادادان كەمىندە ءبىر باتالون شىعا كەلەدى، نەمىستەردى بىت- شىتىن شىعارىپ، كەيىن قۋىپ تاستايدى دەپ كۇتىپ وتىرمىن. ءبىراق، جۇگىرىپ جەتكەن راحيموۆ ەنتىگىپ:

- تۇك تە كومەك كۇتپەي- اق قويىڭىز، پودپولكوۆنيك ءالى ويلانىپ بولعان جوقپىن دەپ وتىر. راحيموۆ كرايەۆكا كەتتى، مەن شتابقا كەلدىم. پودپولكوۆنيككە تەلەفون سوعىپ ەدىم. ول «مەن ءالى شەشىم قابىلداي قويعان جوقپىن، ازىرگە وزدەرىڭ سوعىسا تۇرىڭدار، جاعداي كەيىن قانداي بولار ەكەن، كورەرمىز» دەدى. تۇككە تۇسىنسەم بۇيىرماسىن، پودپولكوۆنيككە الدە بريگادانى مەزگىلسىز سوعىسقا سالمايىن دەي مە، بولماسا ساسقالاقتان، نە ىستەرىن بىلمەي وتىر ما؟ سونشاما كۇش ءوز قولىمدا بولار ما ەدى، - دەپ زىعىردانىم قاينادى. لاج جوق. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەن وسى. تۇڭعيىق ويعا شومىپ وتىرمىن. قانشا ۋاقىت وتكەنىن دە بىلمەيمىن، ءبىر ۋاقىتتا شتاب پلانشەتىن قولتىعىنا قىسا سالا ستەپانوۆ مەنى ەسىككە قاراي سۇيرەدى. ءبىزدىڭ شىعار جەرىمىزدە كولدەنەڭدەپ نەمىستىڭ تانكىسى تۇر. باسىمىزدى سۇعىپ قاراپ ەدىك، ءبىر نەمىس باشيانىڭ قاقپاعىن اشىن جاتىر. ونىڭ باسى عانا كورىنەدى. ستەپانوۆ اتىپ كەم جىبەردى. الگى نەمىس سۋعا سۇڭگىگەندەي جىپ بەرىن قايتا جوق بولدى. ءوزىمىز تۇرعان ءۇيدىڭ بۇرىشىنان وتە بەرگەنىمىزدە، مەنىڭ ارتىمدا كەلە جاتقان كۋرباتوۆ تانكتىڭ ىشىنە گراناتا لاقتىرىپ جىبەردى. ءبىر ۋاقىتتا گۇرس ەتكەن داۋىس ەستىلدى. - تاعى دا گراناتا بار ما؟ - دەپ سۇرادىم مەن كۋرباتوۆتان. - ەندى بىرەۋى بار. - تاستا ونى باشنياعا. كۋرباتوۆ مىسىقشا جىلجىپ، ءۇيدىڭ قابىرعاسىمەن جابىسىپ كەتىپ بارادى. ءبىر كەزدە بۇرىشتان بۇرىلىپ جوق بولدى. ونىڭ باسى قايتا كورىنگەندە، تاعى دا گۇرس ەتكەن داۋىس ەستىلدى. اپاي - توپاي سىرتقا جۇگىرىپ شىقتىق. تەمىر جول تومپەشىگىنىڭ جانىنا كەلسەك، راحيموۆ، كرايەۆ، حاسەنوۆ ءتۇر ەكەن.

سويتسەك، نەمىس تانكىسى بىزگە باسقا جاقتان كەلىپتى. تاڭ اتقالى قاڭعىرىپ بوس قالعان ۇيلەردى تانكىمەن تاپتاپ جۇرگەن نەمىس ەكيپاجى ءبۇل ۇيدە ءبىزدىڭ باتالوننىڭ باسقارۋ پۋنكتىنىڭ بار ەكەنىن قايدان ءبىلسىن. بىلسە عوي... وسى ءۇيدى قالقالاپ تۇرىپ، ءبىر بۇزىلعان جەرىن جوندەپ الۋدى ويلاعانعا ۇقسايدى. بىلسە عوي... زەڭبىرەكتەن ءبىر- ەكى سنارياد جىبەرىپ، ءبىراز وق اتسا بولدى، ءبىتىپ جاتىرمىز. تانكتەن ەشبىر دىبىس جوق. وسىدان 20 مينۋت بۇرىن ولەردەي قورقىپ قاشقان ۇيگە قايتا ورالدىق. كەلسەك، اسپازشى جان فايزييەۆ ىڭىلداپ وزبەكشە ولەڭ ايتىپ، ۇلكەن بۇحار پىشاعىمەن ۇساقتاپ ەت تۋراپ وتىر. ونى العاش كورگەن ستەپانوۆ: - دجان، سەن مۇندا نەعىپ وتىرسىڭ؟ - فايزييەۆ ورىسشا جاقسى سويلەي المايتىن. اتىپ تۇرىپ، سىرەسىپ قاتىپ قالدى: - يا، توۆاريش كوماندير، وبەد دەلاەد، وبەد حوروشي، موستاۆا بۋيدەت. - سەن ءبۇل ارادا قالاي ك الىپ قويدىڭ؟ - يا سيديت رابوتاەت، ۆدرۋگ سترەلاەت، ۆسە بيجال. يا نوجيك زابىۆال، ابراتنا بيجال. نادو نوجيك، مياسو، ريس ۆوزمي. يا ۆزيال، بيجال. تۋت تانك ستويال. بولشوي بزرىب پولۋشيلسيا. يا بيجال نازاد، كاراۆات ليجيت. يا ۆسە ليجيت، نيشيەۆو نەتۋ. ۆستاۆال پوشەل، تانك ستايال، وكنو سموتريت ۆسە كوماندىر يدەت، يا سيديمسيا رابوتاەم، وبەد موستاۆا بۋيدەت. دجان وسى سوزدەردىڭ ءوزىن قينالىپ ۇزاق ۋاقىت ايتتى. راحيموۆ كىرىپ كەلگەندە ول قولىن كەۋدەسىنە قۋسىرىپ، وزبەكشە وتىرا قالدى دا: „ - ۆا، اكاجان! بۇلار نەمە دەپ تۇرىپتى يۋ؟ - سانعا نە بولدي ءيشلاي بەر اۋحاتلاريڭني! - حۇپ، اكاجان! راحيموۆتى جان پىرىڭدەي ساناۋشى ەدى. ءبىزدىڭ ەشقايسىمىز وزبەك ءتىلىن بىلمەيتىنبىز. ال، راحيموۆ وزبەكشە سۋداي اعىپ ءتۇر، اسىرەسە، ءبۇل حالىقتىڭ تاماقتارىنىڭ اتتارىن، ونى جاساۋدىڭ جولدارىن بۇگە- شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن ەدى. جانمەن ول تەك وزبەك تىلىندە عانا سويلەسەتىن، «ءتۇز سالۋ، بۇرىشتاۋ»، «ەت تۋراۋ» جونىندەگى نۇسقاۋلاردى تەك وزبەك تىلىندە عانا بەرەتىن. ءبىز جان ازىرلەگەن تاماقتى جەر- كوككە سىيعىزباي ماقتايتىنبىز. ال، راحيموۆ ودان ءاردايىم بىردەڭە تاۋىپ وتىراتىن. جان قاجەتتى زاتتاردىڭ ءبارىنىڭ سايما- ساي ەمەستىگىن ايتىپ، ونىڭ الدىندا اقتالعىسى كەلۋشى ەدى. ۇرىس جوق كەزدە راحيموۆ قازاننىڭ قاسىندا قاقيىپ جاننىڭ باسقان - تۇرعانىنىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەۋشى ەدى. كەيدە ءوزى وت جاعىپ وتىراتىن. ال، جان تەرلەپ- تەپشىپ ونىڭ ايتقاندارىن شىپ - شىرعاسىن شىعارماي ورىنداپ جۇرەدى. ءبىزدىڭ قازاقتاردا ەركەكتەردىڭ كوبى قازان- وشاققا ارالاسۋعا ارلانادى. ونى ايەلدىڭ جۇمىسى دەپ ەسەپتەيدى. ايەلدەردىڭ ءوزى دە سوعان ۇيرەنىپ كەتكەن.

ەلدە جۇرگەندە ءبىر كۇنى مەنىڭ قازان - وشاققا ۇيىرلەۋ ءبىر جولداسىم تەزىرەك تاماق ىشكىسى كەلگەن سوڭ، ىقىلاسىمەن كومەكتەسەيىن - اق دەپ اسحاناعا بارسا «بۇل ۇيدە قاتىن مەن بە، سەن بە» دەپ ايەلى ونى قۋىپ شىعىپتى، «كىم شاقىردى سەنى مۇندا، ءوزىم - اق جايعاستىرام» دەپ ۇرسىپتى. الگى «بايعۇستىڭ» ۇيالعانىنان ءسولپيىپ قايتىپ كەلگەنى ءالى ەسىمدە. ال، راحيموۆ بىزدە مۇلدە باسقاشا ەدى. كادىمگى تاجىريبەلى اسپازشىداي تاماقتىڭ بارلىق جايىن بىلەتىن. بوزجانوۆ وعان ءبىزدىڭ باتالوننىڭ «بايسالدى بايبىشەسى» دەپ قالجىڭدايتىن. «مەن قىز بولسام ولسەم دە حابيعا بارماس ەدىم»، «ەگەر حابي حابي بولماي، حابيبا بولسا، مەن قالىڭ مالعا توقسان تۇيە سالسام دا ۇيلەنەر ەدىم» دەپ تە كۇلەتىنى بار- دى. شىنىنا كەلسەك، ونداي ونەرى بار وز جولداسىمىزدى مىسقىلداۋ، ارينە، دۇرىس ەمەس ەدى. كۇندىزگى ساعات ەكىگە قاراي نەمىستەر گوريۋنىعا شابۋىلدى قايتا باستادى. نەمىس باتالونىنىڭ قيمىلىن ارتيللەرياسىمەن تانكتەرى قولدادى. ۇرىس ەكى ساعاتقا سوزىلدى. جاۋ ءبىزدى بارعان سايىن قىسىپ كەلەدى. تولستۋنوۆ الگى بريگادانىڭ شتابىنان تاعى دا كوڭىلسىز ورالدى. پودپولكوۆنيك «ازىرگە تىڭداي تۇرىڭدار، كۇن باتىپ قالدى عوي، مەن كەشكە قاراي شەشىم قابىلدايمىن» دەپتى. ءبىزدىڭ قانعا بويالىپ جاتقانىمىز مىناۋ. اسا ۇزاققا شىداي المايتىنىمىز بەلگىلى. جاۋ تاعى ءبىر- ەكى رەت ءشۇيىلىپ بەرسە، گوريۋنىعا قاراي تايىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. مۇنى قابىرعاما باتسا دا، تولستۋنوۆ پەن راحيموۆقا ايتتىم. تولستۋنوۆ جانى تۇرشىگىپ ارتقا قارادى دا: - راس، ءحالىمىز ناشارلاپ بارادى. مەن تاعى دا بارىپ كەلەيىنشى، - دەدى. - بارىڭىز، ايتىڭىز. ءبىز ەندى ءبىر ساعاتتان ارتىققا، ءارى كەتكەندە ءبىر جارىم ساعاتتان ارتىق شىداي المايمىز. ول ەڭ بولماسا ساقتانىپ ءوزىن- ءوزى قورعاسىن. تولستۋنوۆ تاعى كەتتى. ورمان جيەگىنە جاقىن دەريەۆنيانىڭ شەتىنەن نەمىستىڭ تانكتەرى جانە اسكەرلەر كورىندى. - جولداس كومبات، - دەدى بوزجانوۆ سىبىرلاپ ماعان، - كورىپ تۇرسىز با؟ - كورىپ تۇرمىن. - نە ىستەيمىز؟ - ازىرگە ۇندەمەڭدەر. شابۋىلعا شىققان كەزدە سەن وڭ جاعىنان، كرايەۆ سول جاعىنان وقپەن قاپسىرا شاباقتاڭدار. كەنەتتەن ارتيللەريا بۇرقىراتىپ بەردى. گۇرس- گۇرس جارىلىپ ءار- ءار جەردەن قارا قۇيىن كوتەرىلدى. نەمىستەر گوريۋنىعا سۇقسىرداي قادالىپ، ءۇستى- ۇستىنە ۇرىپ جاتىر. كوپ اتقان جوق، ءبىراق ەستى شىعارىپ جىبەردى. سناريادتاردىڭ ءتۇتىنى باسىلماستان شيقىلداپ، اۋىق- اۋىق وت الىپ، موتورلارى گۇرىلدەپ تانكتەر جىلجىپ بەردى. تاس جولدىڭ بويىمەن شابۋىل جاساپ كەلەدى. بولات تاسباقالار زەڭبىرەكتەرىنەن جالىن قۇسىپ، پۋلەمەتتەرىنەن وق نوسەرلەتىپ اپشىنى قۋىردى. ولار قاز- قاتار ءتىزىلىپ، اقىرىن جىلجىپ كەلەدى. وزدەرىنە وزدەرى سەنىمدى ماڭعازدانا، الدىندا قانداي كۇش بولسا دا ۋتيۋگتەي باسىپ وتەتىن كەيىپپەن قوزعالىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ تانككە وق اتاتىن ەكى ورۋديامىز اۋزىن اشىپ تا ۇلگەرمەدى، ولاردىڭ سناريادپەن ۇندەرىن ءوشىردى. ءبۇل جولى جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرى تانكتەردىڭ ارتىنا ىلەسكەن جوق، ولار ارمەنىرەك قالدى. - ياعني، جاۋ ەڭ الدىمەن ءبىزدى ءبىراز تانكتەردىڭ بولات باۋىرىمەن ۋتيۋگتەپ العىسى كەلگەن ەكەن. ال، سودان كەيىن.. . - ول دۇرىس شەشكەن، - دەگەن ارت جاقتان تولستۋنوۆتىڭ ءۇنىن ەستىدىم، - ال سەن قالاي شەشتىڭ، - دەپ سۇرادى ول مەنەن جالت بۇرىلعاندا.

- گوريۋنىنى تاستاپ، ورمانعا قاراي شەگىنۋ كەرەك. - وندا نەعىپ تۇرسىڭ؟ - راحيموۆ! كرايەۆ پەن بوزجانوۆقا ايت، ورمانعا قاراي شەگىنىپ، بەكىنسىن سوندا. تاس جولدان گوريۋنىعا جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىن وتكىزبەسىن دەپ بۇيىرىڭىز. ال، مەن انا بريگاداعا بارام، - دەدىم دە ءجۇرىپ كەتتىم. كوڭىلسىزبىن. ءبىز اقىرىن ءجۇرىپ كەلەمىز. ءۇن جوق، تىم - تىرىسپىز. سىرتقا ەش سىر شىعارماي اۋىر قايعىدا جۇرەتىن انالار سياقتى كوماندير دە سوعىستا وز قايعىسىن سىرتقا شىعارا الماي تۇنشىعادى. - جولداس كومبات، سەن اسا قايعىرما، - دەدى جۇمساق داۋسىمەن تولستۋنوۆ. - جىگىتتەر ەشنارسە اياعان جوق قوي. تىرىسىپ - اق جاتىر، ءقايتسىن ەندى. - بۇگىن ون سەگىزى مە ءوزى؟ - جوق، ون توعىزى. باتالون گەنەرالدىڭ بۇيرىعىن ورىندادى. تاس جولدى ەكى تاۋلىككە جۋىق ۇستادى. .. .ورمان شەتىنە ورنالاسقان بريگاداعا جەتە بەرگەنىمىزدە اشاڭداۋ كەلگەن كاپيتان بايبالام سالىپ، ايقايلاپ ءجۇر ەكەن. «بەكىنىڭدەر، ماشينانى وتالدىرىڭدار، تەزدەتىڭدەر!». ەكيپاجدار ماشينالارىنا قاراي تۇرا - تۇرا جۇگىردى. ءبىراق وت الدىرىپ بولعان سوڭ تاعى دا نۇسقاۋ كۇتىپ قاراپ ءتۇر. گوريۋنشىڭ شەتىنە نەمىس تانكتەرى جىلجىپ جەتىپ قالدى، تۇرا قالدى دا بىرنەشە سناريادتى بريگادا ورنالاسقان ورمان جاققا اتىپ- اتىپ جىبەردى. سناريادتىڭ ءبىر جارىقشاعى بەزەك قاعىپ جۇرگەن كاپيتاندى سول قولىنان جاراقاتتاندىردى. ماشينادان ماشيناعا بەزەكتەپ جۇرگەن كاپيتان: «بەكىنىڭدەر! مەن جارالىمىن» دەپ ايعايلايدى. بىرەۋلەردى بالاعاتتاپ تا ءجۇر. ءبىزدىڭ جاقتىڭ كۆ- سى وق اتا تۇرا العا ۇمتىلدى. ونىڭ ءدال تيگەن سناريادىنان گوريۋنىنىڭ شەت جاعىنا توقتاعان نەمىس تانكىسى لاپ ەتىپ جانا باستادى. بار ەكپىنىمەن ارتىنا باۋىرىنان استىنا كەسەك بۇرقىراتىپ، ىلگەرى قاراي زىمىراپ بارادى. گوريۋنىنىڭ شەتكى ءبىر ۇيىنەن ءوتىپ، كورىنبەي كەتتى. ءبىراق كۆ- نىڭ سوڭىنان ەش ماشينا ەرمەدى. - جولداس كاپيتان، بىرنەشە ماشينا جىبەرسەڭىزشى، كۆ- عا كومەكتەسسىن، - دەدى تولستۋنوۆ. - ماعان قورعانۋ كەرەك دەپ بۇيىرىلعان، قارسى شابۋىلعا شىق دەگەن جوق، - دەدى كاپيتان. - ءاي، مىنا جۇگەنسىز كەپسەن ءيتتىڭ بالاسىن - اي، ە.. . (جاڭاعى تانككە ايتىپ ءتۇر) . قايتا بار پارمەنىمەن زىتىپ كەلەدى. نەمىس سناريادى كۆ- نىڭ باشنياسىنا قيعاش ءتيدى دە، جارق ەتىن ريكوشەتتەدى - تايىپ ۇشتى. بوزجانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا الگى باتىل ءبىر ءۇيدى پانالاپ تۇرىپ، نەمىستىڭ تورت تانكىسىن جايراتىپتى دا، قايتا زىتىپتى. ءبىز بريگادانىڭ ءىن تابىنا كەلسەك پودپولكوۆنيك جينالىس وتكىزىپ جاتىر ەكەن. مەن پودپولكوۆنيكتەن قارسى شابۋىلعا شىعىپ، گوريۋنىنىڭ الۋدى سۇرادىم. ءبىزدىڭ ەكى روتانىڭ جاۋ تانكىسىنىڭ شابۋىلىنان ءبولىنىپ جولدىڭ ەكى جاعىندا قالعاندىعىن ايتتىم. ءبىراق ولاردىڭ تاس جولعا وق اتىپ، جاۋدىڭ جاياۋ اسكەرىن جىبەرمەي ءبولىپ تاستاعاندىعى دا باياندالدى. - قارسى شابۋىلعا شىعىپ اسىعۋدىڭ قاجەتى جوق، - دەدى پودپولكوۆنيك الدىندا جايۋلى جاتقان كارتاعا قاراپ. - مەن ءالى شەشىم قابىلداعان جوقپىن.. . - مەنىڭ تانكىم دەريەۆنياعا شابۋىل جاساپ بارىپ ەدى، وندا ەشكىم دە جوق ەكەن، - دەدى پودپولكوۆنيكتىڭ ءسوزىن ءبولىپ كاپيتان. - بۇلار دەريەۆنيانى تاستاپ كەتىپتى. جىنىمنىڭ كەلگەنى سونشا، الگى كاپيتانعا ايتەۋىر اۋزىما تۇسكەن قاتتى سوزدەردى ايتتىم. - اعا لەيتەنانت كۇنى بويى سوعىستان قاجىعان سوڭ اشىنىپ ءتۇر عوي، - دەپ پودپولكوۆنيك ماعان باسۋ ايتقانداي بولدى. - ال، كاپيتان بولسا سوعىستا جارالاندى، - دەپ ونىڭ دا كوڭىلىن جىكپادى. - كاپيتان ءسىزدىڭ ءتۇڭعىش «باتىرىڭىز» دەمە تۇڭعىش «قۇربانىڭىز دا» ، - دەدى تولستۋنوۆ ىزالانا. - ونى ناگراداعا ۇسىنۋىڭىزعا بولادى، جولداس پودپولكوۆنيك. تولستۋنوۆتىڭ بۇل ءسوزىن ەستىگەندەر شىداي الماي كۇلىپ جىبەردى. كاپيتان نە دەرىن بىلمەي ساسىپ قالدى. - سىزدەر بارا بەرىڭىزدەر. مەن مىنا جينالىستى بىتىرەمىن. سودان كەيىن شەشىم قابىلدايمىن، شاقىرارمىن، - دەپ بۇيىردى پودپولكوۆنيك. ءبىز كۇتتىك. كۇن باتىپ بارادى. گوريۋنىدان ورمانعا، ورماننان گوريۋنىعا قاراي اتىس. ءبىراق ءبۇل اتىس قانشاعا سوزىلار دەيسىڭ. قاراڭعىمەن بىرگە سايابىرسىر. ەكى ساعاتتان كەيىن مەنى بريگادانىڭ شتابىنا شاقىرىپ بايلانىسشى كەلدى. ءتۇن ىشىندە ءسۇرىنىپ، جىعىلىپ بەس ادام كەلە جاتىرمىز: مەن، تولستۋنوۆ، راحيموۆ جانە ەكى بايلانىسشى جاۋىنگەر. ءبىز شتابقا كىرگەندە ەلەكتر لامپىسىنىڭ جارىعى كوزىمىزدى ۇيالتتى. كەلگەندىگىمىزدى بايانداعاننان كەيىن پودپولكوۆنيك ورنىنان تۇرىپ، ەكى قولىمەن ستولدىڭ ەكى جاعىنان سۇيەنىپ كارتاعا قارادى دا، بىلاي دەپ باستادى. - مەنىڭ بۇيرىعىمدى تىڭداڭدار! - بارلىق كومانديرلەر ورنىنان تۇردى. - وتىرىپ تىڭداڭدار، - دەدى پودپولكوۆنيك كارتادان كوزىن ايىرماي. كومانديرلەر وتىردى. - گوريۋنىنى ءۇش جاعىنان شابۋىلداپ الدىمىزداعى جاۋدى جويىپ، گوريۋنىنى الۋعا بەكىندىم. ن. باتالونى - دەگەندە - سول باتالوننىڭ كومانديرى ۇزىن بويلى، اشاڭ ءجۇزدى مايور ورنىنان تۇردى. - ماشيناسىز تاس جولدىڭ ارجاعىنا ءوتىپ، ورمان ىشىنەن شابۋىلعا شىعاتىن مىنا جەردەن ورىن ازىرلەپ، - دەپ سۇق قولىمەن كارتانى شۇقىدى. مايور ءوز كومانديرىنىڭ بۇيرىعىن قالاي بولسا سولاي تىڭداپ تۇر. - ءۇش قىزىل راكەتامەن بەلگى بەرىلسىن. سول بەلگى بويىنشا ەڭ الدىمەن ن باتالونى شابۋىلعا شىعىپ، مىنا ايماقتى السىن، - دەپ كارتانى تاعى نۇسقادى. مەن ورنىمنان تۇردىم، ءۇن قاتپادىم.

- ول ءۇش اق راكەتامەن بەلگى بەرسىن. سودان كەيىن تانك باتالونى شابۋىلعا شىعىپ، دەريەۆنيانىڭ قالعان جاعىن السىن. ال، ن. موتوباتالونى مەنىڭ رەزەرۆىمدە بولسىن. - بۇل ءسوزدى ايتقان كەزدە تاپالتاق كاپيتان ورنىنان تۇردى. گوريۋنىنى العاننان كەيىن مەن تاعى دا قوسىمشا شەشىم قابىلدايمىن. - ن. موتوباتالونىنىڭ كومانديرى بۇيرىقتى قايتالاڭىز. - مايور ورنىنان تۇرىپ پودپولكوۆنيكتىڭ ايتقانىن سوزبە- ءسوز قايتالادى. ماعان كەزەك كەلگەندە ورنىمنان تۇردىم دا: - مەن ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىزدى تۇسىنگەن جوقپىن، جولداس پودپولكوۆنيك. سوندىقتان ونى قايتالاماي ءوز ويىمدى ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىز.

- ايتىڭىز. - مەنىڭ باتالونىم بۇعان دەيىن ۇزاق سوعىسىپ، ابدەن قالجىراعان بولاتىن. ءبىر روتا تاس جولدىڭ ار جاعىندا، ەكى روتا بەر جاعىندا. مەن ادامداردى تاڭعا قاراي عانا جيناي الامىن. وسىنى ەسكەرۋىڭىزدى سۇرايمىن، جولداس پودپولكوۆنيك. مەنىڭ ويىمشا گوريۋنىعا ەڭ الدىمەن تانك باتالونىنىڭ كىرگەنى دۇرىس بولار ەدى. - تالقىلاپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق! - دەپ پودپولكوۆنيك قىزاراقتاپ قويا بەردى. - مەن ايتتىم، بولدى. - كەشىرىڭىز! - دەپ تولستۋنوۆ سوزگە ارالاستى. -مەنپولكتىڭ وكىلى رەتىندە سويلەگىم كەلەدى، مەنى مۇندا ءبىزدىڭ گەنەرال جىبەردى. باتالون ەكى تاۋلىك بويى قيان- كەسكى ۇرىستان ابدەن قالجىرادى. نە ىستەمەكسىز ەندى ونى؟ ءسىز قايتا بۇل باتالوننىڭ ەس جيناۋىنا كومەكتەسىڭىز. ەگەر ءسىز ءبۇل تىلەگىمىزدى ورىنداماساڭىز مەن ءقازىر بۇل جەردەن كەتەمىن، ارميانىڭ اسكەري سوۆەتىنە دەيىن بايانداۋعا مۇقتاج بولام. مەن بۇرىندى- سوڭدى تولستۋنوۆتىڭ ءدال سونداعىداي وجەت - تىلىگىن كورگەن ەمەسپىن. پودپولكوۆنيك قىسىلىپ قالدى، الگى جەردە تۇرعان اسكەري ادامدار «ۇندەمەي جۇرەتىن جۋاستىڭ» جاڭاعىداي سوزىنە ەرىكسىز تاڭىرقادى. - جاقسى!.. . ءسىز باتالوننىڭ ورنىنا باراسىز، - دەدى پودپولكوۆنيك تاپالتاق كاپيتانعا. - بارۋعا ءازىرمىز، - دەپ ول بۇيرىقتى قۇپتادى. .. .تاڭعى ساعات 5-كە قاراي مەنى بريگادا شتابىنا قايتا شاقىرتتى. - الگى شەكاراشى مايور ءبىزدى تاقىر جەرگە وتىرعىزدى، - دەدى پودپولكوۆنيك باسىڭقى، قىنجىلعان ۇنمەن. - باتالوندى الىپ كەتىپتى. قورشاۋدا قالدىق. مەن قورشاۋدان جەكە- جەكە، ءبولىنىپ - ءبولىنىپ شىعۋعا بەل بايلادىم. سىزگە دە، جولداس اعا لەيتەنانت، ءوز قۇرامدارىڭىزعا جەتۋدى ۇسىنامىن. قورشاۋدان جەكە- جەكە، ءبولىنىپ - ءبولىنىپ شىعۋ سول كەزدە قىزىل ارميانىڭ كەيبىر كومانديرلەرى ءۇشىن ءبىر سالت بولعان ەدى. نەمىستەر ىشكە كىرگەننەن بەرى ولار شەگىنۋدىڭ وسى ءبىر ءتۇرىن قولدانىپ كەلەدى. مۇنداي شەگىنىستى كىمنىڭ زاڭداندىرىپ، كىمنىڭ بەكىتكەنىن بىلمەيمىن. شىن مانىندە جەكە- جەكە، ءبولىنىپ- ءبولىنىپ شەگىنۋ وتە ىڭعايسىز ەدى.

باستارى قوسىلماستان ىدىراپ بوسۋدى - تۇرىمتاي تۇسىمەن، بالاپان باسىمەن دە تەڭگەرۋگە بولادى. گاليتسكيي، دوۆاتور جاۋدىڭ سوناۋ تۇكپىرىنەن ديۆيزيانى دا ۇيىمداسقان تۇردە باستاپ، قاماۋدى بۇزىپ شىقتى. گاليدكيي دە، دوۆاتور دا اسپاننان تۇسكەن عاجاپ ادامدار ەمەس- ءتى. بار بولعانى وز تىزگىنىن ءوزى بەرىك ۇستاي بىلگەن بەدەلدى كومانديرلەر ەدى. ونىڭ ەشقايسىسى دا قورشاۋدان جەكە- جەكە، ءبولىنىپ- ءبولىنىپ شىعۋدى قولدانعان جوق. كەيبىرەۋلەر «مەن پالەن دەريەۆنيانى تاستاپ شىقتىم» ، «مەن شەگىندىم» دەيدى. ەشكىم ەشۋاقىتتا وزدىگىنەن شەگىنىپ، وزدىگىنەن تاستاپ شىقپايدى. جاۋ سولاي ەتۋگە ءماجبۇر ەتەدى. سوندىقتان دا ەڭ دۇرىسى «مەن بەرگىم كەلمەپ ەدى، ءبىراق جاۋ ىرقىما قويمادى - قۋىپ شىقتى» دەگەن دۇرىس. بوس سىلتاۋ نە كەرەك. راحيموۆ ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەردى ماترەنينونىڭ ماڭىنا شوعىرلاندىرۋعا كەتتى. مەن تولستۋنوۆ ەكەۋمىز ءبىر اشىق الاڭقى جەردە قاراپ تۇرمىز. شەتى ويىلماعان تىڭ بريگادا بارلىق تەحنيكانى تاستاپ، جاۋعا قارسى ءبىر وق اتپاستان 1941 -جىلدىڭ 20 ءنويابرىنىڭ ەرتەسىندە، دارمەنسىز پودپولكوۆنيكتىڭ بۇيرىعىمەن كوز الدىمىزدا قورشاۋدان جەكە- جەكە، ءبولىنىپ- ءبولىنىپ شىقپاق بولىپ اعاش - اعاشتى پانالاپ تاراپ كەتتى. تىزگىندى بوساتىپ، اسكەري ۇيىمشىلدىقتى السىرەتسەڭ كەيبىر ادامدار تابان استىندا بۇزىلادى. كوز الدىمىزدا ءبىر توپ ادام اسپازشىنى تاياقتاپ، ۆوەنتورگتىڭ ماگازينى اۆتوبۋستاعىنى توناپ، توبەلەس شىعارىپ، وزدەرىنە كەرەكتىسىن الدى دا كەتىپ وتىردى. - ء«بىر نارسەگە كەرەك بولارسىڭ» دەپ راحيموۆ ستەپانوۆتى جىبەرگەن ەكەن. جاڭاعى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورگەندىگىنە ستەپانوۆ بۋلىعىپ كەمسەڭدەپ تۇر. - ەي، ساعان نە بولدى؟ - دەپ وعان زەكىردى تولستۋنوۆ. - مۇندا جىلاۋعا كەلىپ پە ەڭ، شىعارما ءارى، جوق سۇمدىقتى. - ۇيات قوي، ءتىپتى مىنالارى، جولداس اعا پوليترۋك، - دەدى ستەپانوۆ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ، ءبىراق ءالى ىزاعا بۋلىققان كۇيى.

ءبىز ماترەنينوعا كەتتىك. جولدا كەلە جاتىپ وتكەن 20 -وكتابردە ءبىزدىڭ باتالوننىڭ بۇدان بۇرىن جاۋ تىلىنان قالاي جارىپ وتكەنى ەسىمە ءتۇستى. ءبىز ءبىر سوۆحوزدىڭ ىرگەسىندە تۇردىق. تۇنگى ۇزاق جۇرىستەن جانە تاڭەرتەڭگى ۇرىستان كەيىن ورمان ىشىندە جاۋىنگەرلەرگە ءبىراز تىنىستاۋعا، تاماقتانۋعا رۇقسات بەرىلدى. بۇدان كەيىن قايتا ءجۇرۋ كەرەك، تاعى دا سوعىسۋ كەرەك. سولداتتى جاقسىلاپ كيىندىر، جاقسىلاپ تويعىز. ەگەر ول شارشاسا ەكى ساعات دەمالىس بەر دە، قايتادان وتقا سال. ورىس سولداتى مىنە سوندا شارشامايدى دا، كۇيمەيدى دە، قايتا ول شىنىعا تۇسەدى. وتانى ءۇشىن بۇرىنعىدان دا قۇشىرلانا كۇرەسەدى. ەگەر سولداتتى كۇتسەڭ جەڭىسكە جەتكەنىڭ. مايداندا سولدات قارا ءجۇمىسشى سياقتى قارىنى توق بولسا، دۇنيەنى قوپارادى. سولداتتى سىيلاۋ كەرەك. مىنە، سوندا ودان ۇيالماي، جاسقانباي تالاپ ەتە الاسىڭ. ول ءبارىن دە ورىنداي الادى. سونىمەن ءبىز سوۆحوزدىڭ ىرگەسىندە ورماندا جورىقتاعى دەمالىستا تۇرمىز. ماعان بوريسوۆ جۇگىرىپ كەلدى دە، ورماننىڭ ىشىندە گەنەرالى بار ءبىر تون ادام كەلدى، - دەدى. مەن باتالوننىڭ تاماق ازىرلەيتىن جەرىنە كەلدىم. ەگدە تارتقان گەنەرالدى جانە ءبىر توپ ادامدى كوردىم. گەنەرالدىڭ ۇستىندە شينەل، باسىندا پيلوتكا، جۋان تاياققا سۇيەنىپ ءتۇر ەكەن. ونىڭ قاسىندا جاس پولكوۆوي كوميسسارى، بىرنەشە وفيتسەرلەر جانە كونەتوز كيىنگەن ەكى- ءۇش ازامات بار. گەنەرالعا اسكەري ىزەت كورسەتتىم. - مەنىڭ فاميليام ستاركوۆ. مىنا كىسى ديۆيزيا كوميسسارى. ال، انا قالعاندارى ديۆيزيا شتابىنىڭ كومانديرلەرى. مەن بوريسوۆكە ستول جابدىقتاۋعا بۇيرىق بەردىم. - ستول جابدىقتاپ قايتەسىڭدەر؟ سول ستولدا جاسايتىن دۇنيەلەرىڭدى قولىمىزعا ۇستاتىڭدار، ءبىز جىلجي بەرەيىك، - دەدى گەنەرال. بوريسوۆ بەرىلگەن تاپسىرمانى ورىنداعانعا دەيىن گەنەرال مەنەن ءبىراز جايلاردى سۇرادى. ءبىزدىڭ وسى ارادا، جاۋدىڭ تىلىندا ەكى تاۋلىك بويى جۇرگەنىمىزدى ءبىلدى. - بۇدان بىلاي دا باتالون بولىپ مىنا كولىكتەرىڭىزبەن، پۋشكالارىڭىزبەن جىلجىعالى وتىرسىزدار ما؟ - ءبارىمىز توپتانا، بىتىراماي شىعۋعا بەل بايلاپ وتىرمىز، جولداس گەنەرال، قاجەت بولعان كەزدە سوعىسىپ، جارىپ شىقساق پا دەگەن ويىمىز دا بار. - - دۇرىس ىستەگەلى وتىر ەكەنسىزدەر، - دەدى كوميسسار... - ءبىز بۇكىل ديۆيزيانى توزدىرىپ جىبەردىك. مىنە، كوردىڭىز بە، ەندى ءوزىمىز دە بيشارا بولىپ كەلە جاتىرمىز. بوريسوۆ الگىلەرگە ءبىر كيلوگرامنان اق نان، 200-300 گرامنان سۋىق ەت بەردى. - ءبىز ءۇشىن مىنالارىڭىز تىم مول سىيلىق، - دەدى گەنەرال، ازىق- تۇلىكتەردى الىپ جاتىپ. ادامدار اش ەكەن، تارپا باس سالىپ جەي باستادى. بوريسوۆ ەكى قوراپ ماحوركا الىپ كەلگەندە گەنەرال: - وزدەرىڭ مىرزاسىڭدار عوي، جاقسىلىق قىلساڭ جارىتا دەگەن، بىزگە گازەت جانە ءبىر قوراپ سىرىڭكە بەرىڭدەر ەندەشە... - ولار سىيىمىزعا العىس ايتتى دا، ورمان اراسىمەن ءجۇرىپ كەتتى. مەن سول ساتتە كوميسساردىڭ ء«بىز بۇكىل ءبىر ديۆيزيانى توزدىرىپ جىبەردىك» دەگەن ءسوزىن تۇسىنبەپ ەدىم. ەندى، مىنە، كوز الدىمىزدا ءبىر وق اتپاعان بۇكىل ءبىر بريگادا «جەكە- جەكە، ءبولىنىپ- ءبولىنىپ» كەتكەننەن كەيىن عانا، ول ءسوزدىڭ ءمانىن ءتۇسىندىم. جاۋدىڭ قاتتى سوققىسىنا تاپ بولعان اسكەري بولىمدەر مەن قۇرامداردىڭ قورشاۋدان ۇيىمداسىپ شىعىپ، جاڭا شەپكە ورنالاسىپ، وزدەرىنىڭ بەدەلدى كومانديرلەرىنىڭ باسقارۋىمەن قايتا ۇرىس جۇرگىزگەندەرى از بولعان جوق. مىنە، ولار قۇرمەتتەۋگە، سىيلاۋعا تۇراتىندار. سوعىستىڭ اۋىرتپالىعىن سول تاباندى قۇرامدار مەن بولىمدەر كوپ كوتەردى. ولار سوڭعى ادامى مەن سوڭعى وعى قالعانشا جاۋدىڭ جولىن بوگەدى. ەگەر دە جاعدايعا بايلانىستى قامالىن بۇزىپ شىعا الماعان، ءبىراق وعان قاتتى قارسىلىق كورسەتىپ قانسىراتقان، مايدان دالاسىندا نامىسپەن سوعىسىپ ەرلىكپەن قۇربان بولعان اسكەري بولىمدەر دە از بولعان جوق. ونداي بولىمدەر جاۋدىڭ جۇرەگىن شايلىقتىردى، ءاربىر سولداتى جاۋ سولداتىنىڭ ەكى - ۇشەۋىن الا كەتتى.

گەنەرال پانفيلوۆتىڭ ءبىر مايورعا ايتقان ءسوزى ءالى ەسىمدە. سول مايور گەنەرالعا: «جاۋ تالقانداعان باتالوننىڭ كومانديرىمىن» دەگەندە، پانفيلوۆ: «بۇكىل باتالون قۇرىپ كەتىپ، ونىڭ كومانديرى ءتىرى قالدى دەگەنگە كىم سەنەدى»، - دەپ ەدى. مايور وعان: «بۇكىل پولك، بۇكىل ديۆيزيا تالقاندالدى، ولار قورشاۋعا ءتۇسىپ قالدى، سودان كەيىن جەكە- جەكە، ءبولىنىپ- ءبولىنىپ شىعۋعا رۇقسات بەرىلدى»، - دەدى.

«ودان دا سولاي دەڭىز، جاۋ تالقانداعان جوق، ءوزىمىزدى ءوزىمىز تاراتتىق، توزدىرىپ قويا بەردىك دەمەيسىز بە. قانداي دا بولماسىنتالقاندالعان زاتتىڭ سىنىعى قالادى، ال، تالقاندالعان ديۆيزيانىڭ ەڭ بولماسا سىنىعى قايدا؟ ءسىزدىڭ ديۆيزيانى، قۇرمەتتىم، تالقانداعان جوق، وزدەرىڭ بىتىراتىپ قويا بەردىڭدەر. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا جەكە- جەكە ءبولىنىپ، بەت- بەتىمەن كەتكەن الگى بريگادا دا مىنە تاپ سونداي بولدى. پودپولكوۆنيك ورماننىڭ ءبىر جەرىندە وققا ۇشىپتى. ال، شتابقا «بريگادا گوريۋنىنىڭ تۇبىندە سوعىستا بىت- شىتى شىقتى» دەپ حابارلاپتى. مۇنى مەن 1955 -جىلدىڭ اياعىندا ءبىر اڭگىمەدە پولكوۆنيك سەزەنوۆتان ەستىدىم. ول كەزدە كالينين قالاسىندا تۇراتىن ەدىم. بريگادانىڭ قالاي تالقاندالعانىن سەزەنوۆقا ايتقانىمدا ول ءبىراز ويلانىپ وتىردى دا، مىرس ەتىپ كۇلدى. - سولدات پەن وفيتسەر جونىندە «حابارسىز كەتتى» دەپ جازۋعا بولادى. ال، بريگادا جونىندە نە دەۋ كەرەك. «سوعىستا قۇربان بولدى، بىت- شىتى شىقتى» دەيدى عوي، گەنەرالعا دا جان كەرەك ەمەس پە. 1941 -جىلدىڭ كۇزىندە بولعان ءبىرقاتار وسىنداي قايعىلى جايتتەر وسى وزىندە، سوعىستىڭ بىتكەنىنە ەداۋىر ۋاقىت وتسە دە قابىرعام قايىستى، 45- كە كەلگەن ەكى پولكوۆنيك ەداۋىر قايعىردىق. - جاۋ موسكۆا تۇبىنە دەيىن قاتتى تىقسىردى، ءبىزدىڭ ۇيىمسىزدىعىمىزدى پايدالاندى، - دەدى ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن پولكوۆنيك. تۇنگى جورىق ءبىزدىڭ باتالوننىڭ، ەكىنشى روتاسى - كرايەۆتىڭ روتاسى تاس جولدىڭ ارجاعىندا قالعان. ال، بوزجانوۆ پەن فيليمونوۆتىڭ روتاسى بەر جاقتا. كەشە كەشكە قاراي گوريۋنىنى العان جاۋ بۇل روتالاردىڭ اراسىن ءبولىپ جاتىر. ماترەنينوعا كەلدىك. راحيموۆ، بوزجانوۆ ادامدارىنىڭ تەمىر جولدىڭ ار جاعىندا، ورمان ىشىندە جينالىپ جاتقاندىعىن، ال، فيليمونوۆتىڭ ادامدارى ماترەنينودا جينالىپ جاتقاندىعىن ايتتى. كرايەۆ بايلانىسشى جىبەرىپ تەمىر جول بۋدكاسىنىڭ سولتۇستىك- باتىس جاعىندا ەكەنىن، بۇيرىق كۇتىپ وتىرعانىن حابارلاپتى. ال، بوريسوۆتىڭ اسحاناسىندا تاڭەرتەڭگى اس ازىرلەنىپ جاتىر. - ءبىر ساعاتتان بەرى پىسەتىن ەمەس. وتتى ءسوندىرىپ، استى توگىپ كەتەمىز بە، قايتەمىز، : - دەدى راحيموۆ. بۇل ءسوزدى ايتقاندا تولستۋنوۆ: - و نە دەگەنىڭ، حابي؟ تاماقتى قالاي توگىپ تاستاپ كەتۋگە بولادى. كىم بىلەدى، قاي ۋاقىتتا سولداتتارعا ىستىق اس ىشكىزە الامىز، قايناي بەرسىن، پىسىرە بەرىڭدەر. ءسىز قالاي ويلايسىز، كومبات؟ - دەدى. ءبىز كەڭەسكەننەن كەيىن مىناداي شەشىمگە كەلدىك. كرايەۆ گۋسەنوۆوعا قاراي كەتە بەرسىن. يكس - يگريك كوورديناتىنداعى ورماندا ءبىزدى توسۋى كەرەك. فيليمونوۆ باسقالارعا قاراعاندا تىڭ كۇش رەتىندە ەڭ الدىمەن جۇرەدى، ال، بوزجانوۆ كولىكتى، قارۋلاردى جانە جارالىلاردى قورعاپ، سوڭىنان ءجۇرىپ وتىرادى. كرايەۆقا قوسىلعاننان كەيىن ول باتالون كولونناسىنىڭ ەڭ سوڭىندا بولماق. ساپارىمىزدىڭ بەتالىسىنداعى تاڭداۋىمىز تاس جولدىڭ سول جاعى بولدى. ويتكەنى پولكوۆنيك يۆان يۆانوۆيچ سەرەبرياكوۆتىڭ حاتىندا ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ پولكتەرى وسىدان ەكى تاۋلىك بۇرىن جولدىڭ وسى جاعىندا سوعىستى دەگەن ەدى. جاۋ ىشكە تاس جولدىڭ بويىمەن عانا كىردى، ديۆيزيانىڭ نەگىزگى كۇشى جولدىڭ سول جاعىندا بولار- اۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك.. .. جاۋ ءبىزدىڭ شەگىنىپ كەتكەنىمىزدى بايقاپ قويماسىن دەپ راحيموۆ ورمان شەتىنە ءبىر ۆزۆودتى ەكى- ءۇش پۋلەمەتپەن قالقان رەتىندە قويا تۇرايىق دەدى. تولستۋنوۆ ەكەۋمىز راحيموۆتىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىستىك.

ادامدار ورمان ىشىنە جينالدى. بوريسوۆ كۋحنيالاردىڭ، جۇك تيەگەن اربالاردىڭ، اسپازشىلاردىڭ اراسىندا زىر جۇگىرىپ، ولاردى اسىقتىرىپ ءجۇر. راحيموۆ ورمان شەتىندە قالاتىن ۆزۆودتى ەرتىپ الىپ كەتتى. وسى ءبىر سپورتشى - الپينيست، بوتانيك، ءتارتىپتى وفيتسەر باسقاعا ەمەس، ءتىپتى وزىنە دە سەنبەيتىن، بارلىق ءىستى قولمەن قويعانداي جايعاستىرماسا، كوڭىلى تىنشىمايتىن ەدى. ەپتەگەن جاستىق قىزبالىعى بار، اق كوڭىل بوزجانوۆتى سولداتتاردىڭ ءبارى جاقسى كورەتىن. ۇدايى اسىعىپ، كەيدە ءسوزىنىڭ ارتىن دا ءجوندى اياقتاماۋشى ەدى. ورىسشا سويلەگەندە قازاقى ءۇنى ءبىلىنىپ تۇراتىن. ول ناعىز مايدان جاۋىنگەرى، پوليترۋك، جاقسى كوماندير ەدى. سولداتتاردى ەڭ قىسقانداعى ايتارى: «مەن ساعان نە دەدىم، وسىلاي ورىندا دەپ پە ەدىم» . كەلىستىرىپ بوقتاعاننان ونىڭ وسى ءسوزى سولداتتارعا قاتتى ءوتىمدى ەدى. مۇنى جالمۇحاممەد قاتتى اشۋلانعاندا ايتاتىن. فيليمونوۆ بولسا تىكىرەيىپ، مەنمەنسىپ جۇرەتىن- ءدى. تولستۋنوۆ مەنىمەن قاتار كەلە جاتىر، ونىڭ ءبىر قاسيەتى سولداتتاردىڭ اتى - ءجونىن بىلەتىن ەدى. كەيدە قالجىڭداپ «قىرانىم»، «بالاپان بۇركىت»، «قارا سولدات»، كەيبىرەۋلەرگە «سەن نەنى كورمەدىم دەيسىڭ، كۇشىك تۇگىل ءيتتى دە بىتەۋ جۇتقان مىقتى ەمەسسىڭ بە» دەپ قوياتىن. ۆزۆودتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءۇش جورىق كۋحنياسى تۇرعان جەرگە جينالا باستادى. اسپازشىلار بۇرقىلداپ قايناپ جاتقان قازانعا وجاۋدى تەرەڭدەتە جىبەرىم، سولداتتارعا تولتىرا - تولتىرا سۇيىق بوتقا ۇلەستىرىپ جاتىر. بۋى بۇرقىراعان كوتەلوكتەردى اكەتىپ بارا جاتقان جاۋىنگەرلەر. اسكەردە جۇرگەلى كوتەلوكتى مۇنشاما تولتىرىپ اس بەرگەندى كورگەن جوق ەدىم. «مۇنىسى نەسى» دەپ تاڭ قالدىم. - كوجە ورنىنا قويۋ بوتقا بەرىپ جاتقاندارىڭ قالاي؟ - دەپ سۇرادىم، تاپالتاق، سەمىمىز كەلگەن اسپازشىدان. I  لەيتەنانت بوريسوم بارلىق كرۋپا مەن ەتتى سال دەپ بۇيىردى. مىنە, كوردىڭىز بە، جولداس كومبات، - دەدى ول كىشكەنە وجاۋمەن قازاننان بوتقا الىپ، كرۋپا قانشا بولسا، ەتى دە سونشا. جەتپەي قالادى دەپ تۇرسىز با؟ بارلىعىنا دا جەتەدى، كەيبىر قوماعايلارىنا جارتى وجاۋدان تاعى دا بەرۋىمە بولادى، - دەپ كۇلىمدەدى ول. باسقا كۋحنيالاردا دا تاپ سولاي. بوريسوۆتى شاقىرىپ الدىم دا:  - سەن قاشان ولمەكسىڭ، لەيتەنانت بوريسوۆ؟ - دەدىم. بوريسوۆتىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. ساسقالاقتاپ، نە دەرىن بىلمەي قالدى. - نە دەپ تۇرسىڭ، كومبات، - دەپ تولستۋنوۆ جەڭىمنەن تارتتى. - مەن سەنەن سۇراپ تۇرمىن، قاشان ولمەكسىڭ، بوريسوۆ؟ جاۋاپ بەرىڭىز. ايت قاشان ولەتىنىڭدى، - دەدىم. بوريسوۆ كوزىن جىپىلىقتاتىپ، ساسقالاقتاعان كۇيى: - جاۋ قاشان ولتىرەدى، سوندا.. . ايتپەسە اجال جەتكەندە، جولداس كومبات... تولستۋنوۆ كۇلدى دە، قالجىڭداپ: - ءوز اجالىمىزدان بۇرىن ءبىزدى ەشكىم دە ولتىرمەيدى، - دەدى. - قالجىڭداعىم كەلىپ تۇرعان جوق، فەدور دميترييەۆيچ، - دەپ ونىڭ بەتىن قايىرىپ تاستادىم دا، قايتادان بوريسوۆكە: - سەن نەگە بارلىق قولدا باردى قازانعا ءبىر- اق سالعىزدىڭ؟ تۇسكە دەيىن باتالون قۇرىپ بىتەدى دەپ پە ەڭ؟ ەندى ەشكىمدى تاماقتاندىرمايمىن عوي دەدىڭ بە، الدە؟ تۇستە، كەشكە، ەرتەڭ نە بەرمەكپىن؟ - ءيا، بۇل جەردە ويلانباعان ەكەنسىز، بوريسوۆ، - دەپ تولستۋنوۆ سوزگە ارالاستى. - مەن ەندى ءتۇسىندىم، جولداس كومبات. نەگە ولاي ەتتىڭدەر، تاماقتى نەگە تاۋىسا سالدىڭدار، باتالونعا ءالى كۇن كورۋ كەرەك قوي. - ماعان سولاي ىستە دەپ راحيموۆ بۇيىردى. مەن ونىڭ بۇيرىعىن ورىنداۋعا ءتيىسپىن عوي. ويتكەنى ول مەنىڭ باستىعىم، - دەدى جىلامسىراپ، تۇنشىققان بوريسوۆ. - جارايدى، بارىڭىز ولاي بولسا، - دەدى تولستۋنوۆ. - راحيموۆ ءوزى جاۋاپ بەرەر. - كرايەۆقا ءتيىستى سىباعاسىنا قول تيگىزۋشى بولماڭدار، - دەدىم مەن كەتىپ بارا جاتقان بوريسوۆقا. - بوريسوۆتىڭ جازىعى جوق ەكەن عوي، بەكەر ۇرىستىڭ. راس، قازانعا بار تاماقتى سالىپ جىبەرگەنى دۇرىس بولماعان. راحيموۆپەن مەن سويلەسەيىن، رۇقسات ەت، - دەدى تولستۋنوۆ.  

 وسى ساتتە بىتىرلاعان مىلتىق داۋسى ەستىلدى. تانكىگە قارسى زەڭبىرەكتىڭ ءۇنى دە ءبىر رەت تارس ەتە قالدى. تولستۋنوۆ ەكەۋمىز ءبىر كوتەلوكتەن بوتقا جەپ وتىرعانىمىزدا راحيموۆ كەلدى. - نەمەنە، حابي، نەمىسپەن تاڭ اتا «امانداسىپ» الدىڭدار ما، - دەپ كۇلە سويلەدى تولستۋنوۆ. - ءبىزدى كوردىڭ بە، ءتاتتى تاماق جەپ، راحاتتانىپ وتىرعانىمىزدى. راحيموۆ شارشاعان بولۋ كەرەك، سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى دە، مەنىڭ اتشىما تاماق اكەلىپ بەرۋگە بۇيىردى. ءبىز جاۋدىڭ تىلىندا ءوز قۇرامىمىزعا قاراي ورمان اراسىنداعى جالعىز اياق جولدارمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. تاس جولدىڭ كەي جەرلەرىنەن سوعىسىپ وتتىك.

ءبىر ۋاقىتتا تاس جولعا تاعى دا تاقاپ كەلىپ قالدىق. قاراساق دۇشپان اسكەرلەرى ماشيناعا ءمىنىپ، زىمىراپ ءوتىپ بارا جاتىر ەكەن. تاس جول ەندى ولاردىڭ وزدەرىنىكى سياقتى. ءبىز جولدىڭ ءدال جيەگىنە كەلىپ جاتىپ ءبىر موتوكولوننانى وتكىزدىك. ەكىنشىسى جاقىنداپ كەلەدى. ماشينالار تولعان جاياۋ اسكەرلەر. ماشينا جۇرگىزۋشىلەردى اتپاي، ونىڭ ۇستىندەگى سولداتتاردى عانا اتۋعا بۇيرىق بەرىلدى. كولوننا بىزگە قاتارلاسىپ كەلىپ قالعاندا باستىرمالاتا اتقىلاپ قويا بەردىك. اياق استىنان اتىسقا تاپ بولعان ماشينا شوفەرلارى ساسقالاقتاپ بار پارمەنىمەن زىمىراي جونەلدى. ءبىر شالاعاي سوڭعى ماشينانىڭ الدىنداعى شوفەردى اتىپ جىقتى. ماشينا ۇستىندەگى جاياۋ اسكەرلەر قارعىن - قارعىن ءتۇستى دە، بىزگە قاراي وق اتا باستادى. - العا! جاۋىنگەرلەر ىلگەرى قاراي ۇمتىلدى، نەمىستەردى باسىپ - جانشىپ وتە شىقتى. تاس جولدان وتكەننەن كەيىن ورمان ىشىنە كىرىپ، ءارى قاراي تەرەڭدەي جونەلدىك. گۋسەنوۆو ماڭىنداعى ورماننىڭ شەتىنە ىلىكتىك. كرايەۆ گۋسەنوۆونى نەمىستەردىڭ الىپ قويعاندىعىن ايتتى. جان- جاققا كۇزەت قويىپ، ەكى ساعاتتىق دەمالىس جاساۋعا، اينالانى شولىپ شىعۋعا كەلىستىك. بارلاۋشىلار تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا كەتتى. جاۋىنگەرلەر دەمالۋعا كىرىستى. كرايەۆتىڭ روتاسىن تاڭەرتەڭگى، تۇسكى تاماعىن قوسىپ ءبىر- اق ءىشتى. راحيموۆتىڭ كوڭىلى بوس، ءسىرا، تولستۋنوۆ ونىمەن ءبىراز سويلەسكەن بولۋ كەرەك. راحيموۆ مەنەن تاس جول جاقتى شولىپ كەلۋگە رۇقسات سۇراپ، ءوزىنىڭ اتقوسشىسىمەن كەتىپ ەدى، سودان قايتىپ ورالمادى. ۇلكەن ۇيەڭكىنىڭ تۇبىندە سۇيەنىپ وتىرىپ، كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى. ءبىر ۋاقىتتا اۆتوماتتىڭ پىرسىلداعان داۋسى ەستىلدى. كوزىمدى اشىپ ورنىمنان ءۇنىن تۇردىم. ءۇش تاۋلىك بويى قاھارماندىقپەن كۇرەسكەن باتالون الدى- ارتىنا قاراماي، تىم- تىراقاي بەزىپ بارادى. ۇستەرىنە حالات كيگەن نەمىستىڭ ءبىر ۆزۆودى اۆتوماتتارىن كەزەنىپ كەلە جاتىر. كۋحنيالاردىڭ جانىندا ءبىزدىڭ اتتار تۇر. ء«بارى دە ءبىتتى» دەگەن وي كەلدى ماعان. نە بولعانىن بىلمەي، ەسىم كەتىپ، تۇرعان جەرىمنەن قوزعالۋعا شامام كەلمەي قاتىپ قالىپپىن. - كومبات قالدى، ال، سەندەر قاشىپ باراسىڭدار، قايتىڭدار كەيىن! - دەگەن تولستۋنوۆتىڭ داۋسى شىرت ۇيقىدان وياتقانداي قۇلاعىما ساڭق- ساڭق ەستىلەدى.

قىم -قيعاش اتىس بولا قالدى. ايقاي- شۋ، توڭىرەك داڭ-دۇڭ بولىپ كەتتى. الدە بىرەۋ «ۋرا» دەپ ايقايلايدى. مىلتىقتارىن كەزەنىپ، اشىنعان كەيىپپەن ادامدار قايتا قايتىپ كەلەدى. مەن قالشيىپ تۇرمىن، كوزىم قاراۋىتىپ كەتتى. ءيا قولىم، ءيا اياعىم وزىمە باعىنبايدى، مەڭ- زەڭ ۇيقىدا جاتقان ادامداي ءتىلىم دە ەشنارسەگە كەلمەيدى. ەس شىعۋدىڭ نە ەكەنىن مەن سول ساتتە ءبىلدىم. ءدال وسى ارادا ون مينۋت ىشىندە ون جىلعا قارتايعان بولۋىم كەرەك. .. .راحيموۆ جەر تانىعىش ەدى. كۇندىز دە، تۇندە دە اداسپاي جاقسى باستاپ جۇرە الاتىن. ول كەتىپ قالدى، قايتا ورالعان جوق. ال، باتالون الدىنداعى روتانى باستاپ كەلە جاتقان فيليمونوۆ توپوگرافيادان ساۋاتسىزداۋ ادام. ۆزۆودتى باسقاراتىن لەيتەنانتتار تاشكەنت، الماتى ۋچيليشەلەرىنەن جاڭا عانا شىققان تاجىريبەلەرى از جاس جىگىتتەر. امالدىڭ جوقتىعىنان ساپتىڭ باسىنا ءوزىم تۇردىم. ءاربىر اسكەري ادام باتالون كومانديرىنىڭ شولۋشى بولىپ الدا ءجۇرۋى وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن جاقسى بىلەدى. ءبىز جالعىز اياق جولدار، اشىق الاڭقىلار ارقىلى ورمان ىشىمەن كەلە جاتىرمىز. قولىمدا توپوگرافيالىق كارتا مەن كومپاس بار. ءاربىر بۇرىلىستا باعىتتاردى بەلگىلەپ، ءجۇرىپ كەلە جاتقان جەرىمىزدى كارتامەن سالىستىرىپ قويامىن...

شىرتتاي قاراڭعى ءتۇن. جالعىز اياق جول ءبىزدى ءبىر داڭعىل جولعا اكەپ تىرەدى. ەكىنشى جولعا ءتۇسۋ ءۇشىن بولجاۋىمشا تاعى ەكى شاقىرىمداي جەر ءجۇرۋ كەرەك. ال الگى جولدان جاۋ تانكتەرى، ماشينالارى، موتوتسيكلدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شۇبىرىپ بارادى. ءسىرا، ءبىر ءبولىم الدىڭعى شەپتەگى ءبىر اسكەري قۇراماعا قوسىلۋعا اسىعىپ كەتىپ بارا جاتقان بولۋ كەرەك. ءبىز قاراڭعى ورمان ىشىندە ءتۇن جامىلىپ، ءوتىپ بارا جاتقان كولوننالارعا قاراپ تۇرمىز. جاياۋ اسكەرلەر كەلە جاتقان بولۋ كەرەك. اياقتىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. ولار ءوتىپ كەتتى. بارلاۋشىلار اسكەرلەردىڭ ەكىنشى توبى ءبىز تۇرعان جەردەن ەكى- ءۇش كيلومەتر قاشىقتىقتا دەپ حابارلادى. ءبىز جولعا شىقتىق تا ءبىرىنشى وتكەن نەمىس اسكەرلەرىنىڭ كولونناسى ارتىنان 500-600 مەتردەي ءجۇرىپ كەلەمىز. ءبىر جارىم كيلومەتردەي جۇرگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ جانىمىزداعى موتوتسيكلگە مىنگەن نەمىس زىمىراپ ءوتىپ بارا جاتىپ: - رۋس، رۋس - دەدى. - ءجۇرىستى جىلدامداتىڭدار، - دەدىم مەن سىبىرلاپ. ءبۇل بۇيرىق سوڭعىلارعا بىردەن- بىرگە سىبىرمەن جەتىپ وتىردى. مەن جولدىڭ سول جاعىن الا ءدال ەرنەۋىنە تاياۋ ءجۇرىپ كەلەمىن. ويىم جالعىز اياق جولدى قاراڭعىدا بايقاماي اداسىپ قالماۋ، وتكىزىپ الماۋ. جالعىز اياق جولعا دا كەلىپ ىلىكتىك تە، سولعا قاراي بۇرىلدىق. ءبىز ورمان ىشىنە كىرىپ سۇڭگىپ كەتكەننەن كەيىن نەمىستەر بايقاپ قالدى. سوڭىمىزدان قۋعىنداۋعا جۇرەكسىندى بىلەم، 5-10 مينۋتتەن كەيىن بىرنەشە راكەتالاردى اسپانعا جارقىراتا اتىپ، ورمان جاققا قاراي بىرنەشە مينالاردى تاستادى. كوميسسار لوگۆينەنكو تاڭ اتا ءوزىمىزدىڭ ادامدارعا جەتتىك. كالپاكي دەريەۆنياسى. شتابتاعىلاردىڭ كوڭىلى ءپاس ەكەن. ديۆيزيانىڭ جاڭا كومانديرى، پولكوۆنيك شەلۋدكون تۇنجىراعان ادام ەكەن، مەنى سالقىنداۋ قارسى الدى. ونىڭ قاسىنداعى كوميسسار ەگوروۆ، شتاب باستىعى پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆتاردىڭ دا ۇنجۇرعاسى تۇسكەن. مەنەن ەشكىم ەشنارسە سۇراعان جوق. شەلۋدكون باتالوندى ءوز پولكىڭىزگە اپارىپ قوس دەدى. باتالوننىي قاجىعانىن، اش ەكەنىن مەن بايانداعانىم جوق. ديۆيزيا شتابىنىڭ وپەراتيۆتى بولىمىنە كىرگەنىمدە كاپيتان گوفمان ۇيقىسى قانباي، كىلبيگەن كوزىن ۋقالاپ وتىر ەكەن. مەنىمەن سۇلەسوق امانداستى دا ء«يا، قالاي، كەلدىڭدەر مە؟ » دەپ ايتەۋىر سۇراي سالدى. سودان كەيىن الاسا توسەكتە جاتقان ادامدى كورسەتىپ ء«سىزدىڭ اعا اديۋتانتىڭىز» دەدى. قاراسام جاڭاعى الاسا توسەكتە شىنىندا راحيموۆ ۇيىقتاپ جاتىر. سويتسەك، ول كەشە كەشكە مۇندا تۋرا تارتىپتى. ونى وياتتىم دا، باتالونعا بار دەپ بۇيىردىم. «تاعى قانداي نۇسقاۋلارىڭىز بولادى» دەگەن سۇراۋىنا «بار دەيمىن ءقازىر» دەپ قانا قاتقىل جاۋاپ بەردىم. ول شىعىپ كەتكەننەن كەيىن گوفمان: - ءسىز ول كىسىگە نەگە زەكىدىڭىز؟ - دەپ سۇرادى. - جاۋ تىلىنان ءوز اتقوسشىڭمەن سالت ات شىققان جەڭىل مە، الدە بۇكىل باتالوندى - ارتيللەريا، پۋلەمەتتەر، ات - اربالارىمەن الىپ شىعۋ جەڭىل مە؟.. - دەپ مەن ءۇشىن تولستۋنوۆ جاۋاپ بەردى دە، - ە، بولماسا «جاقسى كەلىپسىڭدەر» - دەگەن ءسوز ەستىمەدىك قوي، - دەپ تولستۋنوۆ شىعىپ كەتتى. گوفمان ۇلكەن قارا پاپكادان الىپ ماعان ەكى- ءۇش پاراق قاعازدى ۇسىندى. مەن ورىندىققا ورنالاسىپ ولاردى وقۋعا كىرىستىم. ولار ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ سوعىس قيمىلدارى تۋرالى جازىلعان اقپارلار ەكەن. ولاردىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ باتالون تۋرالى كەيبىر ۇزىندىلەرىن ءوز بويىنشا كەلتىرەيىن: «.. .باتالون ۆەل ۋپورنىە بوي ۆ رايونە ستانتسيي ماترەنينو، گوريۋنى. سۆياز س باتالونوم نارۋشەنا، مەستوپولوجەنيە ەگو نەيزۆەستنو...» دەپ جازىپتى 18 -نويابردىڭ تۇنگى ساگات ەكىسىندەگى جازىلعان № 24 اقپاردا. سول كۇنگى ازانعى ساعات التىدا جازىلعان اقپاردىڭ بىرىندە: «...باتالون زانيماەت پرەجنەە پولوجەنيە: گوريۋنى، ستانتسيا ماترەنينو، وتمەتكا 151,0. ۆ تەچەنيە دنيا ون وترازيل نەسكولكو اتاك پروتيۆنيكا، پودبيۆ 1 تانك، زاحۆاتيۆ ورۋديە پتو، مينومەت، تياگاچ س گرۋجەنوي اۆتوماشينوي ي درۋگوە ورۋجيە ي يمۋشەستۆو...» - دەپ جازعان ەكەن. - بۇل اقپارداعى جازعاندارىڭىزدىڭ كوپ جەرلەرى ولقىلاۋ ەكەن، - دەدىم مەن. - سول كەزدەگى مەنىڭ قولىمداعى ماعلۇماتتىڭ بارى سولاي ەدى، - دەدى مەنىڭ ءسوزىمدى جاقتىرماي گوفمان. 9 -نويابردىڭ كەشكى ساعات سەگىزىندە جازىلعان № 25 اقپارىندا: «...باتالون، زانيمايا وبورونۋ ۆ رايونە ستانتسيي ماترەنينو، وتمەتكي 151,0, گوريۋنى، ۆەل بوي ۆ تەچەنيە ترەح سۋتوك نەسموتريا نا وكرۋجەنيە. پروتيۆنيك پوتەريال 3 تانكا، 1 ورۋديە، 2 اۆتوماشينى، زاحۆاچەنو منوگو ورۋجيا ي دو 100 چەلوۆەك ۋبيتىمي. 19.11.41 باتالون پوپال ۆ وكرۋجەنيە...» - دەپتى. گوفمانعا مەن قاعازداردى قايتارىپ بەرگەندە ول تاعى ءبىر پاپكاسىن رەتتەي وتىرىپ: - گەنەرال ساعات سايىن سىزدەر تۋرالى سۇراپ، قاتتى قىنجىلىپ قينالىپ ەدى، - دەدى گوفمان. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دوكۋمەنتتەردىڭ تىم قىسقا سوزدەرىنە قاراپ «وقتىڭ ءتىلى - قىسقا ءتىل» ەكەنىن، ونىڭ ادامدار تاعدىرى مەن جاعداي قۇبىلىستارىن تالداپ، جاتۋعا ءورىسىنىڭ ءبىر تۇتامدىعىن وقۋشىلاردىڭ وزدەرى- اق بايقاعان بولار. سوعىس كەزىندەگى اسكەري دوكۋمەنتتەردە ءتىل جاعىنان جۇمىر، نەيتراليزمدەر مول بولادى. «ءجۇردىم، باردىم، جەتتىم، سوعىستىم، جويدىم...» سياقتى جەكە ءسوزدى كەلەدى. قالاي ءجۇرىپ، نەنى ارالاپ، نەنى كورىپ.. . ت. ب. جاعدايدى سۋرەتتەۋگە ساراڭ كەلەدى. ول اسكەري ءتىل مەن ءستيلدىڭ زاڭدى مەرزىمى. مەنى ديۆيزيا شتابىنىڭ بارلاۋ بولىمىنە شاقىرىپ الىپ، قاي - قايداعى سۇراقتاردى قويدى. ولاردىڭ مىلجىڭ سۇراعىنان تولستۋنوۆ قۇتقاردى. - ءجۇرىڭىز، كەتتىك، جولداس كومبات. باتالون ابدەن شارشاپ، قالجىراعان باتالون، ونىڭ ۇستىنە اش، ءبىزدى ورماننىڭ ىشىندە 30 گرادۋستىڭ اياز دا كۇتىپ تۇر. ءجۇر كەتتىك، ءۇسىتىپ الارمىز. ءوز پولكىمىزعا كەلە جاتىرمىز. پولك ديۆيزيا شتابىنان 10 كيلومەتردەي جەردە. راحيموۆكە جانە بارلىق اتشىلارعا مەن كولوننانىڭ ەڭ سوڭىندا اتتارىن جەتەكتەپ جاياۋ جۇرۋگە بۇيىردىم. تولستۋنوۆ ەكەۋمىز ساپ الدىندا جاياۋ كەلەمىز. ءۇن جوق، ءبارىمىز دە كوڭىلسىزدەۋ كەلە جاتىرمىز. پولك كوميسسارى لوگۆينەنكو جۇرت الدىندا كورىنۋدى سۇيەتىن مانساپقور ادام ەدى. تسيتاتتى جاتتاۋ جاعىنا كەلگەندە ەشكىمگە جەتكىزبەيدى. جامبىلدىڭ، سۇلەيمەن ستالسكييدىڭ ساياسي ولەڭدەرىن جاتقا بىلەتىن. ەگەر ونىڭ ۆزۆود كومانديرىندىك ءبىر جىلدىق تاجىريبەسى بولسا، ديۆيزيا كومانديرىنىڭ قىزمەتىنە ۇمىتتەنگەن بولار ەدى. وز باسىنا پايدالى، قولايلى ءساتتى ەشۋاقىتتا قازا جىبەرمەيتىن قاسيەتى دە بار- دى. ءۇش ءتىلدى جاقسى بىلەدى. قانداي تىلدەردى دەسەڭ عوي؟ وزىنەن جوعارى باستىقتارمەن سويلەسۋ ءتىلىن، ودان كەيىن وزىمەن قاتارلاس ادامدارمەن سويلەسۋ ءتىلىن جەتىك بىلەتىندى. ال، شىپتۋايتقا كەلگەندە قۇداي بىلەدى بالالارىمەن دە، ايەلىمەن دە سويلەسە المايتىن ادام. دەريەۆنياعا جاقىنداي بەرگەندە پولك شتابىنىڭ جانىندا ساپتا تۇرعان جاۋىنگەرلەردى، پولكتىڭ كومانديرى مەن كوميسسارىن كوردىك. ولاردىڭ الدىنا كەلىپ باتالوندى توقتاتتىم دا، «سميرنو! راۆنەنيە ناپراۆو!» دەپ كوماندا بەردىم. اياعىمدى نىق - نىق باسىپ، پولك كومانديرى مەن كوميسسارىنا راپورت بەردىم. - جولداس كوماندير، جولداس كوميسسار! (ۋستاۆ بويىنشا سوڭعىسىن اتامايتىن، ءبىراق، مەن ونى لوگۆينەنكو دارداي بوپ قالسىن دەپ ادەيى ايتتىم) . سىزدەردىڭ قاراماقتارىڭىزداعى ءبىرىنشى باتالونى گەنەرال پانفيلوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرماسىن ورىنداپ، قاراۋلارىڭىزعا كەلىپ تۇر. پولك كومانديرى مايور ەلين راپورتتى قابىلدادى دا، ماعان قولىن بەردى، ال كوميسسار لوگۆينەنكو تارپا باس سالىپ قۇشاقتاپ بەتىمنەن ءسۇيدى. ءسويتتى دە، ءبىزدى قارسى الۋ ءۇشىن سالتاناتتى ساپتا تۇرعان اسكەرلەرگە قارلىققان داۋسىمەن: - ءبىزدىڭ اكەمىز گەنەرال پانفيلوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداعان قاھارمان جاۋىنگەر دوستاردىڭ قۇرمەتىنە «ۋرا!» جولداستار! روتا «ۋرا!» دەپ ايقاي سالدى.

ال، مەنىڭ شارشاعان باتالونىم ەشبىر بۇيرىقسىز - اق جاڭاعى «ۋرانى» قۋاتتاپ، سوزىپ الا جونەلدى. وڭ جاعىما قاراسام فەديا تولستۋنوۆ كوزىن ورامالمەن ءسۇرتىپ تۋر ەكەن. لوگۆينەنكو قاتتى تولقۋلى. ورتاعا شىقتى دا، مالاقايىن قولىنا الدى. ايازدى اۋادا ونىڭ ايدار سياقتى دۋدار شاشى جان - جاعىنا بىتىراپ، جەلبىرەپ تۋردى. - جولداستار! جاۋىنگەر قىراندار! قىمباتتى جىگىتتەر، - - وسى سوزدەردى ايتقاندا ونىڭ داۋسى دىرىلدەپ، ءبىر رەت جوتەلىپ تە الدى. - مەن سىزدەردىڭ پولكتارىڭىزدىڭ كوميسسارى رەتىندە وسى ارادا سىزدەرمەن ديدارلاسىپ تۇرعانىما وتە قۋانىشتىمىن (دۋ قولشاپالاقتاۋ) . قىمباتتى ەرلەرىم! ءبارىڭدى دە قۇشاقتاپ بەتتەرىڭنەن سۇيەمىن! شىن جۇرەگىمنەن تابىستارىڭمەن قۇتتىقتايمىن. سوڭعى كۇندەرى سەندەردىڭ كورگەن ازاپتارىڭ از ەمەس، جىگىتتەر. گەنەرال پانفيلوۆتىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرماسىن گۆاردياشىلارشا ابىرويمەن ورىندادىڭدار. سەندەردەن جاسىراتىن ەشنارسە جوق، جولداستار، ءبىز سەندەردى ەندى كورمەيمىز عوي دەگەن ءقاۋىپتى ويدا دا بولدىق. ءبىراق، جولداستار، مىنە، الدىمىزدا ەسەن- ساۋ تۋرسىڭدار، كورىسەتىن كۇن بار ەكەن. اتالارىمىز ايتپاقشى «قۇدايعا شۇكىر!» (دۋ قول شاپالاقتاۋ.) گ سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدان دا، ءبىزدىڭ ارامىزدان دا ءبىرقاتار جولداستار ۇرىستا قازا تاپتى. وتان جولىندا ەرلىكپەن قۇربان بولعان دوستار ءار ۋاقىتتا دا ەسىمىزدە بولسىن. بارلىقتارىڭىز دا باس كيىمدەرىڭىزدى الىڭىزدار (ساپتاعىلار باس كيىمدەرىن الادى) ، ءۇنسىز ەرلەردى ەسكە تۇسىرىڭىزدەر. ىشتەرىڭىزدەن «قۇربان بولعان قاھارماندار ماڭگى ەسىمىزدە» دەڭىزدەر (جۇرت ءبىر مينۋت ءۇنسىز تۇرادى) . مەن سىزدەرگە جاۋىنگەرلەردىڭ وتان الدىنداعى بورىشى جونىندە ايتىپ جاتپاي- اق قويايىن. ءبىزدىڭ ءحالىمىز قيىن، مۇشكىل دەۋگە دە بولادى. ءبىراق، بىزدەر بولشيەۆيكتەرمىز، بىزدەر - قىزىل اسكەرلەرمىز. موسكۆاعا تاقال كەلىپ قالدىق، جىگىتتەر. ءفاشيستى شىنىمەن- اق 1812 -جىلعى فرانتسۋزدار سياقتى قارت كرەملدىڭ ىشىنە ەنگىزەمىز بە؟ جوق ەنگىزبەيمىز! نەمىس باسقىنشىلارىمەن ۇرىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن ءبىزدىڭ كوماندير گەنەرال يۆان ۆاسيليەۆيچ پانفيلوۆ ءبىرىنشى ازامات سوعىسىنا قاتىناسقان جاۋىنگەر، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ايبىندى كومانديرى قىزىل تۋ وردەنىمەن ءۇشىنشى رەت ناگرادتالدى (دۋ قول شاپالاقتاۋ) . ءبىزدىڭ ديۆيزيا 316 ديۆيزيادان 8-گۆارديالىق ديۆيزيا بولىپ اتالدى. بۇل ابىرويعا كوماندير رەتىندە پانفيلوۆتىڭ جانە سىزدەردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىڭىز مول، جولداستار! ەرلىك ىستەرىڭ ءۇشىن راقمەت! ۋرا، جولداستار! جولداستار، ءبىزدىڭ ءۇش قىزىل تۋ وردەندى داڭقتى كومانديرىمىز، گەنەرال- مايور يۆان ۆاسيليەۆيچ پانفيلوۆ 18 -نويابر، 1941 -جىلى موسكۆا وبلىسى، گۋسەنوۆو دەريەۆنياسىنىڭ تۇبىندە ەرلىكپەن قازا بولدى. قۇرامىندا كوپ ۇلتتىڭ وكىلدەرى بار ءبىزدىڭ ديۆيزيانىڭ بارلىق جاۋىنگەرلەرى، ادامدارى ول كىسىنى قادىرلەپ ءارقايسىسى وزدەرىنشە قۇرمەتتەپ اتاۋشى ەدى.

ورىستار - اكە، ۋكرايندار - باتكو، قازاق پەن قىرعىز - اقساقال، وزبەك پەن ۇيعىر - دادا دەۋشى ەدى. مۇنداي زور قۇرمەتكە كەز كەلگەن گەنەرال نە بولىپ وتىرعان جوق! جولداستار، سول گەنەرال قازا تاپتى! ول ارامىزدان كەتىپ بارا جاتىپ داڭقتى قىزىل ارميانىڭ جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن قاسيەتتەپ ساقتاڭدار، اسكەري مىندەتتەرىڭە ادال بولىڭدار، جاۋدى ءبىزدىڭ جەڭەتىندىگىمىزگە سەنىڭدەر دەپ وسيەت ايتىپ كەتتى. ودان سوڭ لوگۆينەنكو مارقۇمنىڭ ءومىربايانىنان قىسقا شولۋ بەردى.

رومان ادەبي KZ پورتالىنان الىندى.

 جالعاسى بار

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى