نەكەلى ايەل مەن «قالتارىستاعى» قاتىن
بۇل تاقىرىپ كەڭەستىك ءداۋىر تارقاپ، ەركىندىك العاننان كەيىن تۇڭعىش رەت زاڭ شىعارۋشى قۇزىرلى ورگان - پارلامەنت قابىرعاسىندا 1998-جىلى داۋىسقا سالىنسا، ودان كەيىن 2010-جىلى قايتا قوزعالعان.
اتالعان ماسەلەنىڭ كوكەيكەستىلىك تانىتىپ، جەراستى تەربەلىسى سياقتى ءالسىن-ءالسىن ءدۇمپۋ تۋدىرۋىنا نە سەبەپ؟ «كارى» قىزداردىڭ قامى ما، الدە، نەكەلى وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزىپ، ەكىنشى، ءۇشىنشى ايەلمەن سايران قۇرىپ جۇرگەن «قاتىن قۇمار، جەل وكپە» جىگىتتەردىڭ جاعدايىن جاساۋ ما؟ جازىلا، ايتىلا جاۋىر بولعانمەن، بۇل اڭگىمەنىڭ دۇركىن-دۇركىن قوعامعا ورالا بەرەتىنە قاراپ تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى ءتارىزدى بۇل دا ءبىر قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ جاتىر-اۋ دەگەن ويعا قالدىرىپ كەتەدى.
ءتىپتى ايەل ۇستىنە ايەل الۋدى زاڭداستىرعان كۇننىڭ وزىندە بۇل ماسەلەنىڭ بەتىن قايتارىپ، تولىقتاي شەشىپ تاستاي الماس ەدى. مۇنىمەن جەزوكشەلىك تە، زيناقورلىق تا، كارى قىزدىڭ قايعىسى دا تىيىلمايدى. تەك جەكەلەگەن تۇردە شەشىمىن تابۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى بولماسا، جالپى بۇل قاسىرەتتى تولىقتاي اۋىزدىقتاۋعا ءالى كەلمەيتىنى ايان.
دەموگرافتاردىڭ ساۋساق بۇگىپ ساناۋى بويىنشا ەلىمىزدە كۇيەۋگە تيمەي «وتىرىپ» قالعان قىزداردىڭ ۇزىن-ىرعاسى 400000 نان اسادى ەكەن.
مۇنى ەكس-دەپۋتات، بۇگىندە اۋىلشارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ جۇرگەن امانكەلدى مومىشيەۆ اعامىز ابدەن زەرتتەپ، ءيىن قاندىرا زەردەلەگەن ەكەن. كۇنى كەشە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ورتاسىنا وسى ماسەلەنى تاستاپ جىبەرىپ، قىزۋ پىكىرتالاسقا جول اشقان مومىشيەۆ مىرزاعا حابارلاستىق.
- جاسىراتىنى جوق، قالتالى، جاعدايى بار ەر-ازاماتتاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ايەلى بارى انىق. ءبىرى زاڭدى نەكەلى ايەلى بولسا، ەكىنشىسى «قالتارىستاعى» قاتىنى. ودان دا بالا ءسۇيىپ، ۇرپاعىن ءوسىرىپ وتىر.
ايىرماشىلىعى، ءبىرى - جاريا، ال ەكىنشىسى - قۇپيا. مۇنداي ۇرلىق قارىم-قاتىناستان اراداعى بالا زارداپ شەگەدى. مۇنى ويلاپ جاتقان ەشكىم جوق. تەگىن تانىمايدى، اكەسىنىڭ اتىنا جازىلا المايدى. زاڭداستىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى ايەلمەن امال جوق اجىراسۋى كەرەك.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە كوپ نەكەلىلىكتى زاڭداستىرۋ ۇلتىمىزدىڭ وتباسىن ساقتاپ، ۇرپاعىن كوبەيتۋى ءۇشىن وڭتايلى بولماق. شاريعاتتا ءتورت ايەل الۋعا، ونىڭ قام-قاراكەتىن جاساۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ەگەر وسى جاۋاپكەرشىلىكتى زاڭمەن بەكىتسە، باقۋاتتى ەركەك تۇگىلى داۋلەتتى ايەلدەر دە تۇرمىستىق جاعدايىن جاساپ، زاڭدى تۇرعىدا بالا ءسۇيىپ، ەر-ازاماتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋعا قول جەتكىزەر ەدى، - دەيدى امانكەلدى مومىشيەۆ.
ءۇش ايەل العان اتاسىنىڭ قامقورلىعىندا، ءۇش اپانىڭ ايالى الاقانى مەن جۇرەگىنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ وسكەن ول، بۇل ءۇردىستىڭ اتا سالتىمىزدا بارىن ارقاۋ ەتتى. ەرتەدە كۇيەۋى قايتىس بولسا كەلىندى «امەڭگەرلىك» جولمەن قاينىسىنا قوسىپ، ۇرپاعىن ودان ءارى ءوسىرىپ-ءوندىرۋ سالتى قالىپتاسقاندىعىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
مۇنى بۇتىندەي ءبىر اۋلەتتىڭ كەلەشەگىنە، قانىنان تاراعان ۇرپاعىنا جاسالعان قامقورلىق دەپ ءتۇيسىنۋ قاجەت. وسىنداي قاندا بار اسىل قاسيەتتىڭ ارقاسىندا «جەسىرىن سىرتقا تەپپەگەن، جەتىمىن جىلاتپاعان» ەل بولعانىمىز اقيقات. وسىنىڭ ءبارىن سارالاي كەلە «ال وسى اڭگىمەنىڭ ءبارىن كوپتىڭ تالقىسىنا تاستاپ، تالاستىرىپ جۇرگەن ءوزىڭىز نەگە توقال المايسىز؟ الدە بار ما ەدى؟» دەپ سالدىق.
- قازاق ايەلدەرىنىڭ اقىل-پاراساتى، مەيىرىم-شاپاعاتى امەڭگەرلىك سالتتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى عوي، - دەپ اڭگىمەنى ارىدان باستادى امانگەلدى اعامىز. - تۋۋ جاسىنان اسقان سوڭ ءوزىنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ەت جاقىندارىنان قىز ايتتىرىپ، ەرىنىڭ توسەگىن جاڭعىرتقان.
سول سەبەپتى، توقالى بايبىشەنىڭ ءسىڭىلىسى سانالىپ، «اپكە» دەپ اتاپ، الدىنان قيا وتپەگەن. ءسويتىپ، رۋلى ەلگە اينالعان. قازىر ەكىنشى ايەلدى ارالاستىرماي-اق قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتىن ۇلىتىپ، ءوزارا ۇرىس-كەرىس شىعارىپ، وتباسىن ويران ەتىپ جاتقاندار بارشىلىق.
ونىڭ ۇستىنە، ون بالادان كەم تۋماعان التىن قۇرساق انالاردان تاراعان بۇگىنگى ايەلدەر ءبىر-ەكى بالامەن عانا شەكتەلۋدە. بۇل دۇرىس ەمەس. «ءبىر قوزى تۋسا، ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعاتىنىن» مەدەت قىلعان قاناعاتشىل حالىقتىڭ ساناسىن تۇرمىس بيلەپ، دۇنيە قوڭىزدىق جايلاپ الدى.
ال وسى اڭگىمەنىڭ ءبارىن قوڭىرسىتىپ جۇرگەن مەن شىنىندا دا نەگە ەكىنشى ايەل المايمىن؟ مەنىڭ جاسىم 70 تەن استى. ايەلىم التىن اسىقتاي جەتى بالا سىيلادى، جەتەۋىنەن 24 نەمەرە ءسۇيدىم، نەمەرەمنىڭ الدى وتاۋ قۇرىپ جاتىر.
ءسوز ورايى كەلگەندە ۇل-قىزدارىما، كۇيەۋبالا-كەلىندەرىمە كەمىندە 4-5 بالانى ومىرگە اكەلۋ كەرەكتىگىن قۇلاققاعىس ەتىپ وتىرامىن. كوپبالالى ءۇيدىڭ ىرىسى ورتايمايدى، ىنتىماعى ىدىرامايدى. بالا كوپ بولعاندا ەركەكتىڭ دە سىرتتاعى ايەلگە كوز سالۋىنا مۇرشاسى بولمايدى، - دەيدى اعىنان جارىلعان امانكەلدى اعا.
«جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قوزعالمايتىنى» سياقتى، كوپ نەكەلىلىكتى ەركەكتەر عانا ەمەس، سىرت كوزدەن جاسىرىنىپ، بالا تۋىپ وتىرعان جالعىز باستى ايەلدەر دە قولدايتىن كورىنەدى. وقىپ-توقىپ، قىزمەت قۋىپ ءجۇرىپ «وتىرىپ» قالعان قىزداردىڭ كولدەنەڭ «كوك اتتىدان» بالا ءسۇيىپ، ونى «ءتىرى جەتىم» ەتىپ ءوسىرىپ وتىرعاندارى اششى دا بولسا شىندىق.
ال نەكەسىز تۋعان بالا شاريعاتتا دا حارام سانالىپتى. تولعاۋى توقسان «توقال» جايىن ءسوز ەتكەندە ەڭ الدىمەن بالا تاعدىرى ويلانتسا يگى. تويشىل حالىقپىز گوي، كەزەكتى ءبىر باس قوسۋدا جيىلعان جۇرتتى سۇزگىدەن وتكىزىپ تۇرعان ايەلدەر اراسىندا «مىنە، ناعىز ەركەك، بۇگىن تورتىنشىسىمەن كەپ تۇر» دەگەن ءسوزدىڭ اۋىزدان شىققانى سول ەدى، ورتا جاستاعى جىگىت اعاسىنىڭ ءومىر دەرەگى ءاپ-ساتتە پاراقتالىپ كەتتى.
ول اۋىلدا تۇرادى. بايبىشەسىنەن باستاپ، ەكىنشى، ءۇشىنشى، تىپتەن، جۋىردا نارەستەلى بولعان ءتورتىنشى ايەلدىڭ تۇقىم-تۇياعىن تانيتىن ەلدىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا الماسىن بىلگەن ەركەك وسىلايشا كوپ ايەلىن كەزەكتەستىرە توي-تومالاققا الىپ شىعاتىن كورىنەدى.
ولاردىڭ ورتاسىندا تۇسىنىستىك، ىنتىماق-بىرلىك بار. باستىسى، ءاربىرىنىڭ ءۇي-جايى، تىرشىلىگى بار. ال، جالپى ايەل مەن ەركەك تۋراسىنداعى اڭگىمە مۇنىمەن بىتپەيدى. ءوز تاعدىرىنا جاۋاپسىز قارايتىن جەڭىل ءجۇرىستى قىزداردىڭ قىلىعىنان سۇتتەي ۇيىعان وتباسىلاردىڭ شىرقى بۇزىلىپ جاتسا، وعان ارينە، ءناپسىنىڭ قۇلى بولعان ەركەكتىڭ كىناسى بارىن باعامداۋ قيىن بولماس.
اقىلسىز، يمانسىز جانداردىڭ تەرىس ارەكەت، قىڭىر قىلىعى قىرىق رۋلى ەلگە تاراپ، «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ جۇرگەندەر جوق ەمەس.
دەسە دە، بۇل ۇلتىمىزدىڭ بەتىنە شىركەۋ بولىپ جۇرگەن جەڭىل ءجۇرىستى، جاۋاپسىز ازاماتتاردىڭ ادامي قۇندىلىقتارعا، زايىرلى قوعام دامۋىنا قايشى كەلەر ءىس-ارەكەتىن دارىپتەۋ ەمەس، شىنايى ماحاببات، ۇلت ۇرپاعىنىڭ قامىن جەيتىن، وتباسىن ارداق تۇتىپ، قۇرمەتتەيتىن، بالاسىن باۋىرىنا باسىپ، بار مەيىرىمى مەن جيعان-تەرگەنىن سونىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە، وقىپ-توقۋىنا جۇمسايتىن قامقور اكە، مەيىرمان انا تاعدىرى الاڭداتقاننان تۋىنداعان وي دەپ بىلەرسىزدەر.
«اۋرۋىن جاسىرعاندى ءولىم اشكەرەلەيدى» دەمەكشى، ەل ءىشىن كەزىپ جۇرگەن جەل ءسوزدىڭ شىندىعىنا، استارلى اقيقاتىنا زەر سالۋ، وي ەلەگىنەن وتكىزۋ ەتەك الىپ وتىرعان ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولىقتىرار. شەتەل اسىپ قىتاي مەن كارىس، تۇرىكتىڭ تۇقىمىن كوبەيتىپ جۇرگەن قىزىق قىزدارىنا توسقاۋىل بولار، بالكىم.
دارەتحاناعا تاستالىپ، ەسىكتىڭ تۇتقاسىنا ءىلىنىپ، تۋماي جاتىپ تاعدىردىڭ اششى ءدامىن تاتىپ جاتقان بەيكۇنا ءسابي ءسىز سۇيگەن، قۇرمەت تۇتقان ەرىڭىزدىڭ وپاسىزدىعىنان تۋعىلعان بالا بولسا شە؟.. تاستاندى بالا، ءتىرى جەتىم، جالعىز باستى ايەلدەر سانىنىڭ ارتىپ وتىرعانى دا سودان شىعار.
كىم بىلەدى، «ەكى سيىر - ايران، ەكى قاتىن - ويران» دەگەن ويدان ارىلىپ، كەڭدىك جاساپ، قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي، كىرىپتارلىق كورسەتپەۋگە قاۋقارلى ەر-ازامات تابىلىپ جاتسا... ەكىنشى ايەل الۋدى زاڭداستىرساق، مىناۋ جالپاق دالانى بالپاڭ-بالپاڭ باساتىن بالا دا كوبەيىپ، قازاقتىڭ ريزىق-نەسىبەسى ارتار ما ەدى؟
ءبىراق بارلىق اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى باياعىداعىداي بايبىشە مەن توقالدىڭ بالاسىن كۇرەستىرىپ «سەن - مىنا اۋىلدىڭ بالۋانىسىڭ»، «سەن - انا اۋىلدىڭ بالۋانىسىڭ» دەپ تەڭدەي ەتىپ تاربيەلەي الاتىن ازامات-اكەنىڭ اقىل قاۋقارى مەن داۋلەتىنە كەلىپ تىرەلەدى.
ەكىنىڭ ءبىرى كەم بولىپ، ۇيلەسىم تاپپاعان سوڭ قوعامنىڭ بەتىنە قايتا-قايتا شىعىپ، جاسىرىن تۇردە جارتىلاي عانا شەشىمىن تاۋىپ جۇرگەن بۇل ماسەلەنىڭ وتانىمىزدىڭ كىشكەنتاي وشاقتارىنا وي سالىپ قانا قوياتىن دەڭگەيىندە قالا بەرگەنى دە دۇرىس شىعار، ويتكەنى مۇنداي ازاماتتارىمىزدىڭ كوپ ەمەس ەكەنى وزىمىزگە ايان عوي.
ءبىرىنىڭ داۋلەتى كوپ، پاراساتى كەم، ءبىرىنىڭ اقشاسى از، اقىلى ۇشان، وزىندە ءبىرى كەم تۇرعاندا، ەكى ايەلدى تەڭ ۇستاپ، تىرەك بولا الارما ەكەن؟
ءمادينا الياكباروۆا
skifnews.kz
