موسكۆا ءۇشىن شايقاس: كەش باتىپ، تاڭ اتقاندا
ب. مومىش ۇلىنىڭ بۇل تۋىندىسى قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان العاشقى ۇلكەن شىعارما بولىپ ەسەپتەلىنەدى. شىعارمادا قاندى سوعىستىڭ قاتىگەز بەينەسى شىنايى بەينەلەنگەن. ەلباسىنىڭ «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن رومان، پوۆەست قيسا، داستارندار جارىق كوردى. حالىقارالىق قازاقپارات اگەنتتىگى قوعامعا قاجەت، ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرەتىن وسىنداي شىعارمالاردى بەرۋدى ءارى قاراي جالعاستىرادى.
***
كەش باتىپ، تاڭ اتقاندا
بۋى بۇرقىراپ توڭكەرىلگەن ۇلكەن قارا قازانداي اسپان، توبەدەن ءتونىپ، جاڭبىر قيعاشتاي ەكىلەنە سەبەلەپ سوعىپ تۇر. اينالا كوزگە تۇرتسە كورگىسىز، شىرتتاي قاراڭعى. الىستان دامىل- دامىل اۋپىلدەگەن زەڭبىرەكتەردىڭ داۋسى قۇلاققا تالىپ جەتىپ، ەمىس- ەمىس ەستىلەدى. وسى ءبىر مەڭىرەۋ قاپ- قاراڭعى تۇندە ءبىزدىڭ سولداتتار ۆوزميشە دەريەۆنياسىنىڭ كوشەسىندە جۇگىرە باسىپ، اسىعىس ساپقا تۇرىپ جاتتى. گەنەرال: «داۋىل الدىنداعىداي اينالا مىلقاۋ جىم - جىرت.. .» دەپ ەدى. .. . يا، قاراڭعى تۇسە بەرگەندە سارىندانا داۋىل باستالدى. ءبىز سوعىس بولىپ جاتقان جەرگە قاراي جونەلدىك. الاسا بويلى، بۇيرا شاش، ىستىك مۇرىن، بەتىندە ازداعان سەكپىل داعى بار، ءتىلىن شايناپ سويلەيتىن مايور گوفمان كۇتپەگەن جەردەن ءبىز وتىرعان ۇيگە كىرىپ كەلدى. بارلىعىمىز ورنىمىزدان تۇرىپ وعان اسكەري ىزەت كورسەتتىك.
- توۆاريش كوماندير باتالونا! - دەدى ول ماعان جىڭىشكە كومەيمەن سويلەي قۋات بەرىپ.
- نەمەدلەننو پريكازانو پودنيات باتالون پو تريەۆوگە ي فورسيروۆاننىم مارشەم يدتي نا يۆانكوۆو! پودىمايتەس، سەيچاس جە! - جارايدى، جولداس مايور. يۆانكوۆوعا ءبىز قانداي ماقساتپەن بارماقپىز؟ - زاداچۋ پولۋچيتە نا مارشە.
- جارايدى، بولدى مەنىڭ جاۋابىم.
- يديتە نا لەگكە. وبوز پوكا وستاۆتە زدەس. وني ۆاس دوگونيات، - دەدى مايور شىعىپ بارا جاتىپ. - جارايدى، بولدى مەنىڭ جاۋابىم. باتالون جاۋىنگەرلەرى ۇشىپ تۇرىپ، جالما- جان قوپارىلا كوتەرىلدى. اسىعا - اپتىعا ساپقا تۇرىپ، نۇسقاعان جولعا ءتۇستى. قىستاقتىڭ لاي كوشەسىنىڭ ميىن شىعارا سىلپىلداتا، ەزە باسىپ كەلەمىز. كوشە ەمەس، تارتپا شالشىق. باسقان سايىن توبىشاعىمىزعا دەيىن باتىپ، كىبىرتىكتەي قادام باسامىز. ىمىرت جابىلىپ، قاس قارايىپ قالدى. جاڭبىر سىركەلەي جاۋىپ تۇر. جان- جاق تىمىرسىق. ەش تاراپتان كۇندىزگىدەي سوعىس دابىلىنىڭ سارىنى ەستىلمەيدى. لايلى جولدىڭ تارتپا بالشىعىنان قۇتىلىپ، داڭعىل تاس جولعا تۇستىك. اياعىمىز جەڭىلدەگەندەي بولدى، ەنتەلەي باسىپ، شۇبىرا جورتىپ كەلەمىز. نەگە اسىقتىق؟ نەگە بوڭكەڭدەپ جورتا ءجۇرىپ كەلەمىز؟ - مەن قازىرشە بىلمەيمىن. ءبىراق تا ساپ باسىندا كەلە جاتىرمىن. قاسىمدا ءبىزدىڭ ءۇشىنشى روتانىڭ كومانديرى لەيتەنانت پوپوۆ. پوپوۆ مىرتىق بويلى كەلگەن، قىسقا مويىن، تاپالتاق سارى ورىس ەمەس، قارا ورىستىڭ ءبىرى ەدى. سول پوپوۆ ەكەۋمىز ساپتىڭ الدىندا قاتار ءجۇرىپ كەلەمىز. پوپوۆ ارتىنا جالتاقتاپ قاراپ، ساپتان وزىپ كەتكەنىمىزدى سەزىپ: - شيرە شاگ! - دەپ وقتا- تەكتە كوماندا بەرىپ قويادى. - شيپكو پرەم، توۆاريش كومبات. ليۋدي، ۆەد ۋستاۆشيە، - دەيدى ماعان جاسقانا. - توگدا، ۆاسيليي، سدەرجيۆاي نەمنوجكو ي كولوننۋ، ي مەنيا. تۆويا جە روتا يدەت گولوۆنوي. - ەست سدەرجيۆات.
***
قالانىڭ كوشەسىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ساپ اياعىن تاس جولعا كەزەك كەلساپ سوققانداي - «سارت- سۇرت»، «سارت - سۇرتتاپ» باسپاي، سىلبىڭ باسىپ كەلەدى. تىڭ ساپتىڭ «سارت- سۇرت» ، «سارت - سۇرت» لەپىلدەپ سوققان جۇرۋىنە ۇيرەنگەن قۇلاعىم، مىنا سىلبىڭدى جاقتىرماي- اق كەلەدى. اتتاناردىڭ الدىندا مەن ءبىرىنشى روتانىڭ كومانديرى لەيتەنانت فيليمونوۆتى شاقىرىپ الىپ، وعان بىلاي دەپ بۇيىرىپ ەدىم: - لەيتەنانت فيليمونوۆ، ءسىز روتاڭىزعا ەكى پۋلەمەت، التى زەڭبىرەك قوسىپ، العا تەزدەن توسقاۋىل رەتىندە جونەلىڭىز.. . ول الىستاپ كەتسە وقاسى جوق، ءبىراق تا اداسىپ كەتىپ جۇرمەسە يگى ەدى دەگەن وي ۇستىندە كەلە جاتقانىمدا، تاس جولعا تۇياقتارىن تارسىلداتقان بىرنەشە اتتاردىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. ءبىزدى ءۇش اتتى ادام قۋىپ جەتتى.
- گدە كوماندير باتالونا؟ - دەگەن سۇراقتان، داۋىسىنان مايور اۆەرينوۆتى تانىدىم. ول ديۆيزيا شتابىنىڭ شابارمانى رەتىندە كەلگەنىن سەزدىم.
- مەن مۇندامىن، جولداس مايور.
- بۇيرىق مىناداي، جولداس باتالون كومانديرى، - دەدى ول، - جاۋ يۆانكوۆو تارالىنا جاقىن دەگەن حابار بار، ءسىز تەزدەن- تەز باسىپ يۆانكوۆونى جاۋدان بۇرىن الىپ، نىق بەكىنىس جاساۋىڭىز كەرەك. ماعان ايت دەگەنى وسى ەدى، - دەدى دە بۇرىلا جونەلدى. فيليمونوۆتى قۋىپ جەتىپ، بۇيرىق بەرۋ ءۇشىن راحيموۆ مەنىڭ اتىما ءمىنىپ شاۋىپ كەتتى. ءبىز قالانىڭ ورتالىق كوشەسىمەن كەلەمىز. قالا قاپ- قاراڭعى، جىم- جىرت، قاراۋىتقان ۇيلەر. شىركەۋدىڭ بيىك كۇمبەزىنە كوزىم ءتۇسىپ، «مىناۋ ءوزى ۇلكەن بەيىتكە ۇقسايدى ما؟ » دەگەن سۇراعىمنان ءوزىم شوشىندىم. قالا قاراۋىتىپ ارتىمىزدا قالدى. ءبىز ءجۇرىپ كەلەمىز.. .
- جولداس كومبات، بۇيرىعىڭىزدى لەيتەنانت فيليمونوۆقا جەتكىزدىم، - دەدى راحيموۆ اتتان تۇسە بەرىپ.
- ولار ونشاما ۇزاي العان جوق شىعار؟
- كەمىندە ولار ءبىزدىڭ الدىمىزدا 2-3 كيلومەتردەي، جولداس كومبات. بوكەن جەلىسكە سالىپ جەلە- جورتا بارا جاتىر.
***
ءبىرازدان سوڭ ءبىزدى تاعى دا مايور اۆەرينوۆ قۋىپ جەتتى.
- وي، تاعالا - اي، مۇلدەم ۇزاپ كەتىپسىزدەر عوي. زوردان قۋىپ جەتتىم، - دەدى ول ەنتىگە سويلەپ.
- توقتاتىڭىز باتالوندى، بۇيرىق تا، بەتالىس تا وزگەردى. - قالايىنشا، جولداس مايور؟ - يۆانكوۆوعا بارمايتىن بولدىڭىزدار. تيمكوۆوعا تەزبە- تەز بۇرىلىڭىز. ۋاقىت وتە تار. تەز بۇرىلىڭىز!
- جولداس مايور، مىنا قاراڭعى تۇندە مەن روتالاردى بىرتىندەپ ءتۇن تۇبىنە تاستاي المايمىن. بۇرىلسام بارلىعىنىڭ باسىن قوسىپ قانا بۇرىلامىن. ول ءۇشىن ماعان كەمىندە 2-3 ساعات ۋاقىت كەرەك، جولداس مايور.
- بالسىنبەستەن بۇيرىقتى تەز ورىنداڭىز، جولداس اعا لەيتەنانت.
- مەن ون باسى - وتدەلەنيە كومانديرى ەمەسپىن، مەن باتالون كومانديرىمىن، جولداس مايور. باتالوندى بۇرۋ، ونىڭ سوعىس بەتالىسىن وزگەرتۋ وڭاي ەمەس مىنا قاراڭعى تۇندە.. .- مەن ايتارىمدى ايتتىم، جولداس اعا لەيتەنانت. ەندىگى جاۋاپكەرشىلىك ءسىزدىڭ عانا موينىڭىزدا. بەتىمنەن شاج ەتىپ الا ءتۇستى دەپ ايتىپ بارامىن.. . - جولىڭىز بولسىن، جولداس مايور.
***
قاي قازاقتىڭ بالاسىنىڭ ەتتى كورگەندە ءتىسى قىشىمايدى؟ قاي قازاقتىڭ بالاسىنىڭ جاقسى اتتى كورگەندە بالتىرى ىسىمەيدى؟ ءبىزدىڭ جالمۇحامەد - بوزجان اتامنىڭ بالاسى. ونىڭ قازاق ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ول ورتا بويلى، تىعىنشىق، جالپاق بەت، وراق مۇرىن، دۋدار شاش، قولى مەن اياعىن دەنەسىنە ولپى- سولپى جالعاي سالعانداي، ءبىراق تا شيراق، شىنىققان قارا تورى جىگىت. بالا مىنەزىنەن ول ءالى اجىراماعانداردىڭ بىرەۋى. جولتايدىڭ ءجۇرىس- تۇرىسى دا، مىنەز- قۇلقى دا، سىرتقى سيپاتى دا الدامىش كوكتەم كۇنىندەي، قۇلپىرادى دا تۇرادى. قازاقتىڭ ۇلكەن ءداستۇرىنىڭ ءبىرى - ۇلكەندى سىيلاي ءبىلۋ. ۇلكەنگە ەركەلەي ءبىلۋ.. .
- پوليترۋك بوزجانوۆ! كو منە! - دەپ ايقايلادىم مەن.
- نە دەيسىز، اقساقال، - دەپ كەلىپ الدىما قالت تۇرا قالدى جولتاي.
- سەن سوعىس باستالعالى بەرى جاياۋ اسكەر قاتارىنداسىڭ. وسى ۋاقىتقا دەيىن اياعىڭدى ۇزەڭگىگە سالىپ كورگەن جوقسىڭ.. .
- اقساقال - اۋ، شتات بويىنشا ماعان ات بۇيىرماسا قايتەيىن.
- تىڭدا. سابىر ەت.
- سلۋشايۋس! - سەن قاراعىم، قارا تەنتەگىم، جيرەن قاسقاعا مىنگىن. سوڭىڭنان نيكولايدى تورى اتىمەن ەرت، شاپ فيليمونوۆقا، قۋىپ جەتىپ، قايتارعىن ونىڭ توبىن. تەز قايتسىن دەپ ايتقىن.
- قۇپ، بولادى. جارايدى.. . تۇياقتارىن تاسقا شاعىلىستىرا سارتىلداتىپ ەكى اتتى ءتۇن تۇبىنە سۇڭگي جونەلدى.
***
توڭكەرىلگەن قازان استىنداي قاپ- قارا ءتۇن. جاۋىن سەبەلەپ تۇر. جاۋىنگەرلەر يىقتارىن قومتىپ، جاۋىندى يىعىمەن پانالاپ، شوقشيىپ - شوقشيىپ تاس جولدىڭ تىڭ جاعا جيەگىندە وتىر. جورىق دەنە قىزدىرادى، تابان سىزداتادى.. . دەنە قىزۋ، جورىق قىزباسى تارقاپ جاۋىنگەرلەردىڭ بويى توڭا باستادى. ۋاقىت تار، جاعداي قىسىلتاياڭ، اينالا قاپ- قاراڭعى ءتۇن. ءبىز ءۇشىن شەشۋى جوق جۇمباق ءتۇن. جوباسىن تاپسا كىم جۇمباقتى شەشپەيدى؟ بۇل ءتۇن بىزگە جوباسىز جۇمباق؛ فيليمونوۆ الىستا، الدا. ازىق- تۇلىك، ات - اربالارىمىز ارتتا، قالانىڭ ار جاعىندا. ءبىز مۇندا جول جيەگىندە وتىرمىز. اينالدىرعان 2-3 ساعاتتا باتالوندى ىدىراتا ۇشكە ءبولىپ تاستادى. باتالون قورشاۋدى توپتانا سىلكىنىپ، قۇجىرلانا بۇزىپ، سابىن ءتىزىپ، ءۇش كۇپ، ءۇش ءتۇن ايقاسا - ارپالىسا جاۋ بۇعاۋىنان شىققان باتالون. جاۋ، سوعىس ءبىزدى ىدىراتا الماعان. ال بۇگىن شتاب شابارماندارى ءبىزدى ۇشكە ءبولىپ تاستادى. مەن سول باتالونىڭ كومانديرىمىن. قاراڭعى ءتۇن قولتىعىندا كۇتپەگەن جەردەن ءۇش اياعىمنان بىرگە اقسادىم دا قالدىم. بارلىعى اپتىعىس - اسىعىستىڭ سالدارى.. . شابارمانداردىڭ ءىسى.. .
***
اينالا تىم- تىرىس. جورىق قىزباسى تارقاپ جاۋىنگەرلەر توڭا باستادى. ۋاقىت تار، جاعداي قىسىل- تاياڭ، اينالا قاراڭعى.
- ارىعان اتقا قامشىنىڭ سابى دا اۋىر دەگەندەي فيليمونوۆتىڭ توبى جۋىرىقتا كەلە قويماس، - دەدىم مەن راحيموۆقا.
- مىنالاردىڭ دا سىركەسى سۋ كوتەرمەس، جولداس كومبات، - دەدى ول.
- قاراپ وتىرعانشا تەمەكى تارتىڭدار، جولداستار! زاكۋريۆاي! - دەپ كوماندا بەردىم.
جاۋىنگەرلەر گازەتكە وراعان تەمەكىلەرىن تۇتاتىپ، جارىعىن كورسەتپەي جەڭىنە تىعىپ سورا باستادى.
- بۇلار قازىرىنشە تەمەكىمەن الدانا تۇرسىن. كومانديرلەردى اناۋ قاراۋىتىپ تۇرعان ۇيگە ەرتىپ كەلگىن، - دەدىم راحيموۆقا. كومانديرلەردى كۇتىپ مەن ءۇيدىڭ ىعىندا تەمەكى تارتىپ تۇرمىن. جاۋىن جاۋعان تازا اۋانى ساسىق ءدارىنىڭ ءيسى جارىپ بارادى. ەشكىم تىرس ەتىپ دىبىس بەرمەيدى. كومانديرلەرمەن راحيموۆ كەلدى. ۇيگە كىردىك. راحيموۆ قالتا شامىنىڭ ساۋلەسىن بولمەنىڭ ءار بۇرىشىنا جۇگىرتتى. اسىعا ۇرىككەن اۋىلدىڭ جۇرتىڭداي بولمەنىڭ ءىشى شاشىلىپ جاتقان نارسەلەردەن اياق العىسىز. تەكشەلەردە قارا ءدارى تولعان شىنىلار قاز- قاتار تولىپ تۇر.
- بۇل ءۇي، جولداس كومبات، جەرگىلىكتى مال دارىگەرلىك اپتەكا ەكەن، وعان دالەل مىنا تۇرعان كاربولكالار، - دەدى راحيموۆ. ىشكى بولمەگە ەندىك. مۇندا - شاشىلىپ جاتقان قاعازدار، ءبىر ۇلكەن ستول، ءتورت- بەس تابۋرەتكا.
- مىنە، وتىراتىن جەردى ەندى تاپتىق، - دەپ راحيموۆ ستولدىڭ ۇستىندە بوبىراپ جاتقان قاعازداردى سىپىرىپ، ءبىر مۇيىسكە تاستادى. مەن كارتامدى جايىپ، تۇرعان جەرىمىزدى جوبالادىم. ءبىز تۇرعان قىستاق «رابوچيي پوسەلوك فابريكي يمەني لەنينا» دەپ اتالادى ەكەن، ال ءبىز وتىرعان ءۇي «پلەمحوزدىڭ» ءۇيى ەكەن. بارلىعىمىز جەر تانىسۋعا كىرىستىك. جەر جاعدايىمەن كارتا بويىنشا تانىسپاساق، قاپ- قاراڭعى ءتۇن كوزىمىزگە شەلدەي پەردە بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ جەتەكشىمىز كومپاس قانا بولماق - اسپاندا اي دا جوق، جۇلدىز دا جوق، تابان استىنىڭ وي- شۇقىرىن كورۋگە كوز جەتپەيدى. بارلىعىمىز كارتانىڭ كەستەسىنە ۇڭىلە قاراپ تۇرمىز. كارتانىڭ كەستەسى جەردىڭ ادىر - بۇدىر قوڭىن، ورمان - وزەنىن، بوي تۇلعاسىنىڭ بەلگىلەرىن ناقىستاي سىزىپ كورسەتەدى. ونى ورىسشا ءبىر- اق سوزبەن «رەلەف» دەپ اتايدى. ءبىز سول رەلەفىن قاراپ شۇعىلا شولىپ تۇرمىز: الدىمىزداعى جەر لاما دەيتىن شاعىن عانا وزەننىڭ بويى ەكەن. وزەنشەنىڭ سول جاعاسى بيىك كوتەرىلىپ بارىپ، جۋساپ جاتقان جايىنداي كەڭ ءسۇيىر جونعا اينالادى ەكەن. جون توبەسى كەسەنىڭ بەتىن دەي تىپ - تىقىر. جوننىڭ ارعى باۋىرىندا كارتا بەتىنە قونعان شىبىنداي كارا «قالدىڭ» استىنا «تيمكوۆو» دەپ جازىلىپتى. ال ءجوندى بولسا «تيمكوۆو گورا» دەپ اتاپتى. روسسيادا ءار توبەنى «تاۋ» ، ءار بۇلاقتى «وزەن» دەپ دارىپتەي اتاۋىنا كوپتەن بەرى- اق ەستىگەن قۇلاعىم دا، كورگەن كوزىم دە ۇيرەنگەن. «قىر باسىنا شىقساڭ اينالا كوز جەتكەنشە كورىنەدى» دەگەندەيىن، «تيمكوۆو گورا» وسى ماڭداعى جەردىڭ ءۇستىرتى ەكەن. «اسكەر تىلىندە ورىسشا - گورا گوسپودستۆوۆالا ناد وكرەستنوستيۋ» - دەپ اتايدى. كارتا بەتىن تولىعىنان شولىپ وتكەننەن كەيىن:
- ال، جولداستار، جاۋدىڭ قايدا ەكەنىن ءبىز بىلمەيمىز، ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز تەك «جاۋ الدا بولۋى كەرەك» ، - دەپ باستادىم ءسوزىمدى. - جەر جاعدايىن دا انىق- قانىعىن ءبىلىپ وتىرعانىمىز جوق. جەردىڭ بەتى، ارينە، مىنا داستارقانداي جايىلىپ جاتقان كارتانىڭ بەتىندەي تەگىس ەمەس. مىنا قاراڭعى تۇندە ءبىزدى بەت الدىمىزدان اداستىرمايتىن ءبىر جاردەمشىمىز كومپاس (قۇبىلاناما) . گيمكوۆوعا قاراي ازيمۋت بويىنشا جولعا تۇسەلىك. شۇبىرماستان روتالار، ۆزۆودتار توبىمەن. ءارقايسىسى ءوز بەتالىستارىمەن ءجۇرسىن. الدا پوپوۆ باسقارعان روتا بارادى. ونىڭ سوڭىنان فيليمونوۆ كەلگەننەن كەيىن باتالوننىي باسقا كۇشتەرى جۇرەدى. ال، ءار قايسىلارىڭىز ءوز باعىتتارىڭىزدىڭ ازيمۋتىن انىقتاپ. الىڭىزدار. وسى بەتالىسپەن قاشان دۇشپانمەن كەزدەسكەنشە ءجۇرىپ وتىرالىق.. . پوپوۆ تيمكوۆونى السىن، فيليمونوۆ ن. مەن ح. -نى السىن، كرايەۆ ت. مەن س. -نى السىن داعى، مىقتالا بەكىنىس جاساسىن. كەيىنگىسىن تاڭ اتا كورە جاتارمىز.. . كومانديرلەر بۇيرىق بويىنشا بەتالىستارىن انىقتاپ، كارتالارىن سالىستىرىپ، تەكسەرىپ بولعان سوڭ ءوز توپتارىنا كەتتى. مەن سىرتقا شىقتىم.
- كومبات قايدا؟ - دەپ سۇراعاندا، ءبىزدىڭ بايلانىسشىلار ۆزۆودىنىڭ كومانديرىن داۋسىنان تانىپ:
- ستەپانوۆ! - دەپ شاقىردىم.
- مەن، جولداس كومبات، - دەپ قاسىما كەلدى.
- بارلىقتارىڭىز دا كەلدىڭىزدەر مە؟
- جوق. كيرەيەۆ ەكەۋمىز عانا كەلدىك، جولداس كومبات.. .
- ەكەۋىڭنىڭ ماعان نە كەرەكتەرىڭ بار؟ ەكەۋىڭ نەمەنەگە تۇلعا بولماقسىڭدار! بايلانىسشىلار، وق - سايمان، ازىق- تۇلىك، دارىگەرلەر ۆزۆودتارى قايدا؟ قايدا ولار؟
- جولداس كومبات.. . الگى ديۆيزيا شتابىنان كەلگەن مايور ولاردىڭ بارلىعىن جارىم جولدان قايتارىپ، قالانىڭ ارعى شەتىنە جىبەردى.. . ءبىز كيرەيەۆ ەكەۋمىز شىداي الماستان سىزدەردىڭ حال- جايلارىڭىزدى بىلگەلى كەلدىك، - دەدى ستەپانوۆ.
- ولارىڭ دۇرىس ەكەن، - - دەدىم مەن جاڭاعى ورىنسىز زەكىرگەنىمە ۇيالىپ. - ال اسحانادا تاماق ءپىسىرىلىپ جاتىر ما ەدى؟
- بارلىق قازاندار قايناعان كەزدە قايتارىپ جىبەردى عوي الگى مايور.. . .. . اينالدىرعان ەكى- ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە باتالوندى ۇشكە ءبولىپ ىدىراتىپ تاستادى. بۇنداي باستامانىڭ اقىرى وڭعا سوقپاس، - دەگەن كۇدىك جۇرەگىمە زىرق ەتە قالدى. مەن ءۇيدىڭ ىعىندا تۇرمىن. قاراڭعىدا قوزعالعان توپتىڭ دۇبىرلەرى ەستىلەدى. پوپوۆتىڭ روتاسى ءجۇرىپ كەتتى. «وسى ءىستىڭ ارتى نەگە بارىپ سوعار ەكەن» دەگەن كۇدىك ويىمنان كەتەر ەمەس. سەبەلەپ جاۋعان جاۋىننان دا، قاۋىپتەنگەن ويدان دا ىقتاپ تۇرمىن.
- كيرەيەۆ، ءسىز مۇندامىسىز؟
- تاك توچنو! - دەپ جاۋاپ قايتاردى ءبىزدىڭ باتالوننىڭ كارت فەلدشەرى. كيرەيەۆ ىركىلدەگەن اق سارى سەمىز، ەگدە تارتقان ورىستىڭ ءبىر ازاماتى. ول پاتشا كەزىندە اسكەر قىزمەتىندە بولعان. سول اسكەردىڭ ادەت- عۇرپى مەن سالت- ساناسى قانىنا مۇلدە سىڭگەن، ءبىراق تا ءوزى ادال، اق پەيىل، سالدەگەن اڭقاۋلاۋ مىنەزدى كىسى بولاتىن. ءبىزدىڭ باتالوندا ودان باسقا ەشكىم «تاك توچنو» ايتپەسە «نيكاك نەت» دەپ جاۋاپ قاتپايتىن. ەگەر دە رۇقسات بولسا كيرەيەۆ كومانديرلەرگە جاۋاپ بەرگەندە، جاڭاعى ەكى ءسوزدىڭ ارتىنان «ۆاشە بلاگوروديەنى» قوسا ايتۋعا بەيىمدەلىپ- اق تۇراتىن. ول ءبىزدىڭ ارامىزداعى «جولداس.. .» دەپ ايتۋىمىزدى اسىرەكىلەۋ كورەتىن. قازاق وقۋشىلارى ءۇشىن عانا ادەيى ايتا كەتەتىن نارسە: بۇرىنعى پاتشازامانىنداعى اسكەر قاتارىندا دارەجەسى كىشى چيندەر وزىنەن ۇلكەندەرگە ادەت- عۇرىپ، دارىپتەپ اتايتىن.
مىسالى، جاي وفيتسەردى - «ۆاشە بلاگوروديە» ؛ پولكوۆنيكتەردى - «ۆاشە ۆىسوكوە بلاگوروديە» ؛ گەنەرالداردىڭ - «ۆاشە پريەۆوسحوديتەلستۆو» ؛ اقسۇيەكتەردى - «ۆاشە سياتەلستۆو» ؛ كنيازداردى - .. «ۆاشە ۆىسوچەستۆو» ؛ پاتشالاردى - «ۆاشە ۆەليچەستۆو» . بۇرىنعى قازاق اراسىنداعى ء«سىزدىڭ وكتەمدىلىگىڭىز» دەگەن ماعىنانى دارىپتەپ اتاۋ ارقىلى پاتشا وكىمەتى وفيتسەرلەر مەن گەنەرالداردىڭ جالپى جاۋىنگەرلەردەن مارتەبەلەرى زور ەكەنىن، ولارمەن تەڭ ەمەس ەكەندىگىن ءچينى كىشىلەردىڭ بويىنا سىڭىرە تاربيەلەيتىن. بۇل جونىنەن تاعى ءبىر كەلتىرەتىن مىسالدى قازاق ومىرىنەن دە الۋعا بولادى: يشان، قوجا، مولدالاردى ەسكى زاماندا «جارىقتىق» دەپ. حان مەن تورە تۇقىمدارىن - «تاقسىر» ، باي بالالارىن - «مىرزا» دەپ اتايتىن. ولارعا ءسوز قاتقاندا - «الديار تاقسىر» دەپ، جاۋاپ قاتقاندا - ء«لاپباي!» ، «قۇپ بولادى» دەيتىن. بۇل سوزدەردىڭ بارلىعى ۇستەمدىگى كۇشتى تاپتىڭ «اتىمدى دارىپتەي اتاعىن» ، «جارلىعىمدى يىلە تىڭداعىن» دەگەن ۇستەمدىلىگىنەن تۋعان.
- ءبىز ىعىندا تۇرعان ءۇي جەرگىلىكتى مال دارىگەرلىك پۋنكتىنىڭ اپتەكاسى ەكەن. وسى ۇيگە ءبىزدىڭ باتالوننىڭ دارىگەرلىك ورنىن ۇيىمداستىرىڭىز، - دەدىم مەن كيرەيەۆكە.
- قۇپ بولادى! - دەپ كيرەيەۆ قالت تۇرا قالىپ، قولىن شەكەسىنە كوتەرىپ ىزەت كورسەتتى. شەشىم تابا الماي ۋايىم باسىپ قىسىلعاننىڭ سالدارى بولۋ كەرەك، ءبىراز تۇرىپ قاسىمداعى ستەپانوۆقا:
- ءبىز قاي جەردە تۇرمىز؟ - دەپپىن.
- رابوچيي پوسەلوك فابريكي يم. لەنينا، دوم پلەمحوزا.
- ول فابريكانىڭ نە ىستەپ شىعاراتىنىن بىلەسىڭ بە؟ - توسەك جاپقىش، كورپە شىعارادى.
- ءا، توسەك جاباتىن، كورپە دەيسىڭ بە؟
- يا. جولداس كومبات.
- ولاردىڭ كورپەسى ۇزىن، ەنى كەڭ بولار؟
- مەنىڭ بىلۋىمشە ونشا كولەمدى ەمەس، شاعىن عانا توسەكتى جابۋعا لايىقتى. - قىسقا كورپەنى باسىڭا تارتساڭ اياعىڭ اشىق قالادى، اياعىڭا تارتساڭ باسىڭ اشىق قالادى دەۋشى ەدى عوي، ءا؟
- يا، سولاي دەگەن ماتەل بار، جولداس كومبات. - ءبىزدىڭ باتالون ءۇش جەرىنەن قاقىراپ ايرىلعان كورپە سياقتى حالدە. قالاي ۇلاستىرىپ، قالاي تىگىپ، جاماپ- جاسقارىمدى بىلمەي تيتىقتاپ تۇرمىن.
- ول نە دەگەنىڭىز، جولداس كومبات. ۇزاماي- اق.. .
- بۇرىن باتالوننىي توبىن بۇزباستان ۇستاپ كەلىپ ەدىم. بۇگىن ىدىراتىپ الدىم. باستارىن، قوسىپ، تۇگەلدەي الماي تۇرمىن.
- ۇزاماي- اق جينالامىز عوي، جولداس كومبات.
- ال، ەندى ءسىز بارىپ قالانىڭ ارجاعىندا قالعانداردى وسى جەرگە الىپ كەلىڭىز.
ستەپانوۆ كەتتى. مەن تۇرعان ورنىمدا جالعىز قالدىم.
***
فيليمونوۆتان ءالى حابار جوق. پوپوۆتىڭ توبى ۇزاپ كەتتى. ءتۇن ورتاسىندا تاڭنىڭ اتۋىن كۇتىپ تۇرعاننان نە شىعادى دەگەن وي مەنى ورنىمنان قوزعادى. جول جيەگىنىڭ ۋات تىڭىن دا يىقتارىن قوم تي ىقتاپ ءبىزدىڭ باتالوننىڭ ەكىنشى روتانىڭ جاۋىنگەرلەرى وتىر. بۇل روتا سىننان وتكەن العىر جاۋىنگەرلەر توبى. نوۆليانسكوە ماڭىندا نەمىستەرگە قارسى شابۋىلعا شىققاندا دۇشپان ولاردىڭ سونىسىنا شىداي الماستان نايزالاسىپ، قويان - قولتىقتان تايسالىپ جالت بەرە قاشقان بولاتىن. ارينە، سوعىس شىعىنسىز بولمايدى. روتانىڭ قاتارى سيرەكتەلىپ قالعان.
- قالاي، جاۋىن ءوتتى مە؟ - دەدىم مەن روتا كومانديرى كرايەۆكە.
- نە قىلار دەيسىز، جاقىندا باسىلاتىن ءتۇرى بار عوي.
- ءسىزدىڭ ادامداردىڭ سالى سۋعا كەتىپ جۇرمەسىن.
- باسقا تۇسكەنگە شىدايمىز عوي، جولداس كومبات. مەن جول ورتاسىندا تۇرىپ: - زاكۋريۆاي! تەمەكى تارت! - دەپ كوماندا بەردىم. جاۋىنگەرلەر تەمەكىلەرىن تۇتاتىپ جارىعىن جەڭىنە جاسىرىپ تىعىپ قۇمارتا تارتا باستادى. كرايەۆ ەكەۋمىز جول ورتاسىندا ەرسىلى- قارسىلى اڭگىمەلەسىپ ءجۇرمىز.
- جولداس كومبات، قورشاۋدان زوردان شىعىپ ۇيىرىمىزگە قوسىلا سالىسىمەن- اق.. .
- ە، ناعاشىڭنىڭ ۇيىنە كەلگەندەي تورگە شىعىپ جانتايىپ جاتامىن دەپ ويلاپ پا ەدىڭ، - دەپ ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ، - جوق، جىگىتىم، سوعىستىڭ اتى - سوعىس. ءارۋاقىتتا دا قارا جەر توسەك، كوك اسپان تۇندىك بولماق.
- ال، ەندى قالاي ىستەمەكپىز.. . - دەي بەرگەندە، ونىڭ ءسوزىن اياقتاتپاي پوپوۆتىڭ توبى كەتكەن تاراپتان بىرنەشە اتىستار ءدۇمپىلى ەستىلدى. ءا دەگەنشە شاڭقىلداعان پۋلەمەت داۋسى اتىستى قوشتاي جونەلدى.
- مىنا باجىلداپ بەزىلدەي باستاعان كىمنىڭ پۋلەمەتى بولار ەكەن؟
- بىزدىكى ەمەس، جولداس كومبات. اتتىڭ سىرى يەسىنە ءمالىم دەگەندەيىن، ءوزىمىزدىڭ پۋلەمەتتەر بولسا، مەن ولاردى داۋسىنان تانيمىن.
- قالايىنشا؟ - ءبىزدىڭ پۋلەمەتشىلەر كوزدەپ اتىپ، قىسقا قايىرۋعا داعدىلانعان، ال نەمىستەر بولسا دىرىلداتىپ، اينالانى جاڭعىرتا ۇزاقتان ءبىر- اق قايىرادى.. .
- جارايدى، وتىرا بەرگەننەن ەشنارسە شىقپاس. فيليمونوۆتى كۇتپەي- اق قويايىن. توبىڭىزبەن ءوز تاراپىڭىزعا قاراي قوزعالىڭىز.
***
- راحيموۆ، ساياز شەشىمنىڭ كەساپاتىمەن مىنا شىرتتاي قاراڭعى تۇندە بىزبەن تاعدىر جاسىرىنباق ويناماق پا؟
- ءيا، سولاي، جولداس كومبات.. . بوزجانوۆتان دا، فيليمونوۆتان دا، پوپوۆتان دا حابار جوق. ۇشەۋى دە ىزىنە سۋ توككەندەي جوعالىپ كەتتى.
- ءسىز وسىندا قالىپ، بوزجانوۆتىڭ قايتۋىن كۇتىڭىز. مەن پوپوۆ پەن كرايەۆتىڭ توپتارىنىڭ سوڭىنان بارايىن.
- مىنا قاراڭعى تۇندە ولاردى جاياۋ قالاي قۋىپ جەتپەكسىز؟
- ءبارىبىر، حابيبۋللا. جاسىرىنباقتىڭ اتى - جاسىرىنباق. بۇل جەردە دەلقۇلى بولىپ تۇرعانشا، مەن العا بارايىن، - دەپ شىعىپ بارا جاتقانىمدا:
- مارشال! يديتە س كومباتوم! - دەدى راحيموۆ. مەنى سىرتتا ءبىزدىڭ باتالوننىي؛ كىشى اديۋتانتى قىزىل شىرايلى، اق قۇبا، ورتا بويلى، كۇلىمدەگەن جاسىل كوزدى، قىز مىنەزدى جۋاس لەيتەنانت قۋىپ جەتتى. لەيتەنانتتى شتابتاعى كومانديرلەردىڭ مەنەن باسقاسى سەنيا دەپ اتايتىن. كەي كەزدە ءازىل رەتىندە ونى «مارشال» دەپ دارىپتەيتىن. لەيتەنانت بولسا وعان قىزارا كۇلىپ، تومەن قارايتىن. ونى «مارشال» دەۋدىڭ سەبەبى سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى جانە مارشالى سەمەن كونستانتينوۆيچ تيموشەنكو مەن ءبىزدىڭ لەيتەنانت اتتاس جانە فاميليالاس بولاتىن.
- ءجۇرىڭىز، الداعى جايدىڭ باسى- قاسىندا بولالىق. ميى شىعىپ جاتقان كوشەنىڭ بالشىعىن باسىپ بىرەسە تايىپ، بىرەسە ءسۇرىنىپ كەلەمىز. سايعا تۇسە بەرگەندە تىڭعا شىعىپ ادىمىمىزدى بۇرىنعىداي كىبىرتىكتەمەستەن سوزا ەمىن - ەركىن باستىق. ويعا تۇسكەندە بۇرىنعىدان دا قاراڭعى بولدى.. . الدىمىزدان تۋلاي سارقىراپ تاس- تالقان بولىپ اققان ءبىر وزەن كەدەرگى بولدى. بۇل وزەندى بۇرىن كورمەگەنمەن، ول تۋرالى مەنىڭ كارتا بويىنشا حابارىم بار ەدى. كارتا بەتىندە جاسىل جىپتەي يرەڭدەگەن جىڭىشكە سىزىقتىڭ استىنا لاما (لاما وزەنى) دەپ جازىلعانىن شىعاردىڭ الدىندا وقىعانمىن. جاي كۇنى كەشىپ وتكەندە سۋى قونىشقا جەتپەيتىن ساياز بۇلاق، ازاننان بەرگى جاۋىننىڭ جىقپىلداردان سەل بوپ اققان سۋلارىنىڭ باسى قوسىلىپ - ۇلكەن ارنالى تاۋ وزەنىندەي تولقىنا شاپشىپ اعىپ جاتىر.
- ءجۇزىپ وتەمىز بە، جولداس كومبات؟ - دەدى توقتاپ تۇرىپ تيموشەنكو.
- كەشىپ وتەمىز. پوپوۆ پەن كرايەۆتاردىڭ توپتارى كەشىپ وتكەن بولار.
- ولاي بولسا، الدىمەن ماعان جۇرۋگە رۇقسات ەتىڭىز.
- باستا، جىگىتىم.
تيموشەنكو سۋدى كەشىپ ەكى- ءۇش ادىم باسقاننان كەيىن كۇمپ ەتىپ سۇڭگىپ كەتتى. ونى وكشەلەي كەلە جاتقان مەن كەيىن شەگىندىم. سول جاقتان:
- ابايلاڭىز! بۇل جەرى وتە تەرەڭ ەكەن، - دەگەن داۋىس شىقتى دا، باسقا ءۇن قاتپادى. مەن سۋدى جاعالاي جۇگىردىم. «سەميا!» ، «تيموشەنكو!» دەپ شاقىرعانىما ەشقانداي جاۋاپ بولمادى. لاما بۇرقىلداي قايناپ تولقىپ اعادى. مەن تايعاناي ءسۇرىنىپ، اعىسپەن جارىسىپ جۇگىرىپ كەلەم «سەميا!» ، «تيموشەنكو!» - دەپ ايقايلايمىن. تابان استىنان «اۋىپ» دەگەن داۋىس شىعىپ، سۋ بەتىندە ءبىر نارسە قاراۋىتا بەرگەندە مەن دە سۋعا ىرعىپ ءتۇستىم. سۋىق تولقىن مۇز قارىعانداي بەتتەن الا ءتۇستى. قاتتى اعىس مەنى اۋدارا - توڭكەرە جۇلىپ الا جونەلدى. تۇبىنە تارتىپ بارادى. لاي سۋدى جۇتىپ تۇنشىعىپ، اياق- قولىممەن تىرباڭداپ، جاندالباسامەن اعىپ بارا جاتىرمىن. ءبىر كەزدە مەنى تولقىن ءبىر قاتتى نارسەگە الىپ بارىپ ءبىر- اق سوقتى. شاپ بەرىپ قولىم جەتكەندى ۇستاپ الدىم. لاي سۋدى تاعى دا ەكى رەت تۇيىلە جۇتىپ، جوعارى قاراسام، ۇستىمدە كوپىردىڭ قاناتىن كوردىم. تىرمىسىپ كوپىردىڭ بالاعىنا جابىسا - جارماسا سۋدان ارەڭ دەگەندە شىقتىم. ءۇستى- باسىم زىلدەي اۋىر. باسىم اينالىپ، جۇرەگىم ايني باستادى. وتىرا قالىپ لوقسي - لوقسي قۇستىم. كوزىمنەن جاس اعىپ تامسانسام، اۋزىم تولعان قۇم. تاعى دا بىرنەشە رەت لوقسىپ قۇسىپ، جۇتقان لاي سۋدان ارەڭ دەگەندە قۇتىلدىم. مەن ومىرىمدە ءوزىمدى اياۋشىلاردى دۇشپانىمنان دا جەك كورەتىندەردىڭ بىرەۋىمىن. شىن اياۋشىلار از كەزدەسەدى، كوبى كوڭىل قالماسىن مەن مەزىرەت ەتەدى، وتىرىكتەن مۇڭداس بولا قويادى. ونداي اياۋ كىسىنى جاسىتادى. ءبىراق تا قامقور بولار ەشكىم جوق. كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا كيىممەن سۋعا كەتە جازداپ، وزەن جاعاسىندا قالشىلداپ وتىرعان ادامنىڭ احۋالى اركىمگە دە تۇسىنىكتى بولار.. .
تيموشەنكونى ىزدەپ تاعى ءبىراز جەرگە دەيىن وزەن بويىن جاعالاي ءجۇردىم. ءبىر تومپەشىكتىڭ باسىنا بارىپ وتىردىم دا، شەشىندىم. جالعىز ىشكى جەيدەممەن قالعانىمدا سۋىق جەل دەنەمدى مۇزداي قارىدى. ءبىراز جۇلقىنا قيمىلداپ كيىمدەرىمدى سىعا باستاعانىمدا دەنەم جىلىنا باستاعانداي بولدى. قايتادان كيىنگەنىمدە اياق- قولىم دىرىلدەپ بەزگەك ادامداي قالشىلداپ، تىستەرىم ساق- ساق قاقتى. تايعاناي سۇرىنە جۇگىرىپ كەلەمىن. قىر باسىنا شىقتىم. ەنتىگىپ تۇرا قالدىم. جۇگىرۋ قىزباسى سۋىق بەزگەگىن باستى. جان- جاعىمدى بايقاپ اياق استىما قاراسام، قوس دوڭگەلەكتىڭ ىزىنە كوزىم ءتۋستى. كومپاسىمدى الىپ، ونىڭ جىلتىر دىرىلدەگەن ۇشىنا قاراپ تيمكوۆو تاراپىن انىقتاپ كورسەم، الگى قوس ءىز سولاي قاراي قاتار جاتىر ەكەن. ء«ا، بۇل ءىز، جيەنىشبايەۆتىڭ زەڭبىرەگىنىڭ ءىزى بولىپ شىقتى عوي» دەپ ويلادىم. ايلى جيەنىشبايەۆ زەڭبىرەك كومانديرى ەدى. ءبىزدىڭ باتالونداعى زەڭبىرەكتەردىڭ ىشىندە جالعىز سول جيەنىشبايەۆ زەڭبىرەگىنىڭ دوڭگەلەكتەرى عانا تەمىر قۇرساۋلى، باسقالارىنىكى اۆتوماشينانىكى سياقتى رەزينكالى بولاتىن: ەسىمدە: مايدانعا اتتاناردىڭ الدىندا ءبىز تالعاردا باس قوسىپ ەدىك. مەن اتتاردى ۇلەستىرىپ تۇرعانىمدا ورتا بويلى، ءسال قىسىڭقىلاۋ ءمولدىر كوز، قوشقار مۇرىن، سىپايى سەرجانت قىرعىز جىگىتى:
- جولداس كوماندير، ءبىزدىڭ ورۋديەگە بەرسەڭىز مىقتى شوڭ - شوڭ جىلقىدان بەرىڭىز، - دەدى الدىمدا قالت تۇرا قالىپ.
- باسقالاردان سەنىڭ نەڭ ارتىق ەدى، - دەگەنىمدە:
- ءبىزدىڭ ورۋديەس وتە اۋىر، جولداس كومبات، - دەگەن ول. «مىنا جىگىتتەن ءبىر نارسە شىعاتىن بولار» دەپ ويلاپ وعان اتتاردى تاڭداپ الۋعا رۇقسات بەرگەن ەدىم. سول كەزدەسۋ ويىما ساپ ەتە ءتۇستى. جيەنىشبايەۆتىڭ ىزىمەن تيمكوۆوعا قاراي تارتتىم. ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن ايدالعان ەگىن ورنىنا كەز بولدىم. بوساعان توپىراق كۇن بويى جاۋىننىڭ سۋىن بويىنا ءسىڭىرىپ الىپ، تارتپا شالشىققا اينالعان. مەن اياعىمدى بالعا تۇسكەن شىبىنداي زوردان باسىپ كەلەمىن. ءۇش- ءتورت ءجۇز مەتردەن كەيىن ءىز جولعا قوسىلدى. اياعىمداعى باتپانداي اۋىر بالشىقتى ءسۇرتىپ تاستاپ، جەڭىلدەگەندەي بولىپ قارا جولدىڭ ۋاتىمەن ويعا قاراتا ءجۇرىپ كەلەم. اسپانعا قاراي اققان جۇلدىزداي بىرنەشە راكەتالار اتىلدى. نەمىستەر اينالانى سونىڭ جارىعىمەن اڭداماق. پۋلەمەت اتىلدى. جىپكە تىزگەن قىزىل مونشاقتاي جارىق قوڭىز جىلتىر وقتار (تراسسيرۋيۋشيە پۋلي) اسپاندا تىزىلە اعىپ بارادى. پۋلەمەتچيك وڭدى- سولدى جانە تىكە الدىنا وقتارىن سەبەلەي اتىپ جاتىر. مەنىڭ قاسىمنان بىرنەشە وق زۋ- زۋ ەتىپ وتكەندە، مەن قۋلاي كەتتىم. تىپ- تىنىش. بايقاپ جاتىرمىن، جاقىندا سوعىس ءدۇبىرى ەستىلمەيدى. تومەننەن ءيتتىڭ ۇرگەن داۋسى ەستىلدى. ءبىرازدان سوڭ پۋلەمەت قايتادان اتقىلاي باستادى. نەمىستەر تيمكوۆودا ەكەنى كۇمانسىز. ال، پوپوۆ قايدا؟ ءوز اتىما بوزجانوۆتى ءمىندىرىپ وعان نيكولايدى قوسىپ ەكەۋىن فيليمونوۆتىڭ سوڭىنان جىبەردىم، راحيموۆتى پلەمحوزدا قالدىردىم. تيموشەنكودان جولدا ايىرىلدىم، پوپوۆتىڭ توبىنا قوسىلام دەپ جالعىز ءوزىم ساندالىپ كەلە جاتىپ، قاراڭعى تۇندە ايدالادا جەر تىڭداپ جاتىرمىن. بۇنىم كومانديرگە جاراسار قىلىق ەمەس. جامان ايتپاي جاقسى جوق، الگى جاڭاعى قاڭعىعان وقتاردىڭ بىرەۋى ماعان ءتيىپ نە جارالاپ، نە ولتىرسە، ايتپەسە جاۋدىڭ قولىنا اداسىپ ءجۇرىپ تۇتقىنعا تۇسەم - وندا نە بولماق؟
«.. .وكتيابردىڭ 27-نەن 28-نە قاراعان تۇندە تيمكوۆونىڭ تارانىنداعى ۇرىستا باتالوننىي، قيمىلى ساتسىزدىككە ۇشىرادى. باتالون كومانديرى حابارسىز جوعالدى.. . - دەگەننەن باسقا، ءبىز تۋرالى شتابتاعىلار جوعارعى جەرگە نە جازباق» ، - دەگەن وي مەنى ۇرەيلەندىرىپ، ورنىمنان قارعىتا تۇرعىزدى. «باتالون جويىلماۋ كەرەك، كومبات حابار- وشارسىز جوعالماۋ كەرەك» ، - دەپ وزىمە زەكىرە سويلەپ سولعا قاراي ءجۇرىپ كەلەم. «پوپوۆ بولماسا، كرايەۆتىڭ توبىنا كەزدەسەرمىن. ولاردىڭ بىرەۋى وسى جاقىن ارادا بولۋى كەرەك.. .» - دەگەن ويدىڭ ۇستىندە كەلە جاتقانىمدا جالعىز وكوپقا كەز بولدىم. وكوپتىڭ تەرەڭدىگى تىزەدەن بولۋى كەرەك. بەلۋارىنا دەيىن سۋعا باتىپ، شالقايا سۇيەنىپ ءبىر نەمىس ولىگى وتىر ەكەن. ونى كورە سالىپ، توبە شاشىم تىك تۇرىپ، دەنەم ءدىر ەتە قالعانداي بولدى. بايقاسام وكوپتىڭ ماڭىندا ەشقانداي قارۋ- جاراق كورىنبەيدى. «مەن نەمىستىڭ الدىڭعى توسقاۋىلدار شەبىندە ءجۇر ەكەنمىن عوي. مىنا قازىلعان وكوپتارعا قاراعاندا، جاۋ بۇل جەرگە بىزدەن بۇرىن كۇن باتاردىڭ الدىندا كەلگەن بولار. نەمىستىڭ مىنا ولىگىنە قاراعاندا، بۇل ماڭايدا ءبىزدىڭ ادامدار بولعانعا ۇقسايدى» ، دەگەن ويمەن تاعى سول جاققا قاراي ءجۇرىپ كەلەمىن. الدىمنان ەلەڭدەپ ءبىر ادام شىقتى. و دا، مەن دە ءبىر- ءبىرىمىزدى كورىسىمەن تۇرا قالدىق. مەن پيستولەتىمدى قابىنان شىعارىپ الدىم دا، ەگەر دە دۇشپان بولسا شاپپاسىن باسىپ قالسام قاتە كەتە قويماس، ارامىز كوپ بولسا جيىرما قادامنان ارتىق ەمەس دەپ ويلادىم. ول ءۇن قاتپادى، مەندە دە ءۇن جوق.. . ەكەۋمىز بىردەن شۇعىل بۇرىلىپ ەكى جاققا كەتتىك. ەندى ورگە شىعىپ كەلە جاتىرمىن. ارت جاقتا تيمكوۆوداعى نەمىستەر بىرەسە پۋلەمەتتەرىن باجىلداتا، بىرەسە راكەتالارىن جارقىراتا اسپانعا اتقىلاپ جاتىر. بۇلاردىڭ قوي كۇزەتىپ وتىرعان قويشىلاردىڭ ايقايىنداي ساقتىعىنا قاراعاندا ءبىزدىڭ توپتارمەن كەزدەسۋى كەرەك. قىزىل، جاسىل، اق راكەتالاردى كەزەك- كەزەك اتقىلاعانى نەسى؟ «جاۋمەن كەزدەستىك!» «جاۋ جاقىندا. 60 ادەبي KZ ءحالىمىز ءقاۋىپتى!» دەگەن سيگنالدارمەن سوڭىنداعىلارمەن تىلدەسۋى بولۋ كەرەك. دەمەك، ءبىزدىڭ توپتار وسى ماڭايدا عوي. مەن ءجۇرىپ كەلەمىن. الدىمنان مۇنارلانا ءبىر ۇلكەن مايا كورىندى. ءبىزدىڭ ادامدار!
- كىمدەر، بۇل جەردە جايباراقات دەم الىپ جاتقان؟
- توۆاريش كومبات، - دەپ جيەنىشبايەۆ الدىمنان قارسى شىقتى. ونىڭ «مي» دەگەنىن ەستىگەندە، از ۋاقىتتا كوپتى كورىپ سارعايىپ، ساعىنعان جۇرەگىم لۇپىلدەي سوعىپ، كوڭىلىم بوساپ كەتە جازدادى.
- بۇل جەردە نەعىپ وتىرسىڭدار؟ - دەپ داۋىسىمدى قاتاڭداي شىعارىپ، جۇرەگىمنىڭ ءلۇپىلىن زوردان باسىپ، ءشوپتىڭ ۇستىنە وتىرا كەتتىم.. . ودان كەيىن سەرجانتقا قانداي سوزدەر ايتقانىم ەسىمدە جوق، تەمەكى تارتىپ وتىرىپ ونىڭ قىرعىزشا مەن ورىسشانى ارالاستىرىپ سويلەگەن سوزدەرىن شالا- شارپى تىڭداپ وتىرمىن. قاراسام مايانىڭ ىق جاعىندا كەڭىردەگى سورايىپ زەڭبىرەك كورىندى، ەكى پار ات الىنعان اۋىزدىقتارىن سىلدىرلاتىپ پىشەن جەپ تۇر. ولار وقتا- تەكتە پىسقىرىپ قويادى. استارىنا قۇشاق - كۇشاق پىشەن توسەپ ءبىزدىڭ جيىرما شاقتى جاۋىنگەرلەر وتىر. «باتالون جويىلماس، كومبات حابارسىز جوعالماس. باس قوسۋدىڭ الدى وسى بولار» ، - دەپ شۇكىر ايتىپ تەمەكىنىڭ اشى ءتۇتىنىن جۇتىپ وتىرعانىمدا كوكىرەگىم شايداي اشىلىپ، ويىم ورنىنا تۇسكەندەي بولدى.
***
االىنىڭ ايتۋى بويىنشا: پوپوۆ ءوز روتاسىمەن لامادان ءوتۋ، ەزىلىپ جاتقان ايداۋلى ەگىستىڭ ورنى باتپاققا مالشىلانىپ ءجۇرۋ ازاپتارىن باستان وتكىزىپ تيمكوۆوعا جاقىنداعاندا دۇشپاننىڭ توسقاۋىل توبىنا كەز بولىپتى. ولارعا شابۋىل - اتاكامەن ءتيىسىپ قۋىپ شىعىپتى. تيمكوۆونى الماق بوپ ىستەگەن شابۋىلى ءساتسىز بولىپتى. راكەتالاردىڭ جارىعى، بۇرىننان دايىندالىپ قويعان پۋلەمەتتەردىڭ جاۋدىرعان وقتارى ونى شەگىنۋگە ءماجبۇر ەتىپتى. باستا كەلىسىم بويىنشا پوپوۆ وڭ جاعىنان، فيليمونوۆ سول كرايەۆتىڭ توپتارىنىڭ سوڭىنان كومباتتىڭ كومەگىن كۇتكەن بولار، ءبىراق تا ولار دەر كەزىندە جاردەم تۇگىل حابار دا بولمادى.. . باسقى كەلىسىم - بۇيرىق بويىنشا تيمكوۆونى ءۇش جاقتان بىردەي سوعىپ الۋ ەدى. ول كەلىسىم كومانديردىڭ ويى عانا بولىپ قالدى. سوعىستا ويدىڭ ءبارى بىردەي ءىس جۇزىنە اسا بەرمەيدى، ءساتسىز جاعداي از كەزدەسپەيدى. كومانديردىڭ شالاعايلىعىنىڭ كەسىرى مىڭعا تيەدى. بۇيرىق بەرسەڭ، ويلاپ بەر، جارلىعىڭدى ابايلاپ ايت ناقىلدى ورىنداي ءبىلۋ دە وڭاي ەمەس. كومانديردىڭ ويى تەرەڭ، شەشىمى سالماقتى بولسا - سۋ باسىنان تۇنادى دەگەندەيىن ءىستىڭ كوبى ءساتتى، ارتى يگىلى بولادى، ويى شولاق، شەشىمى جەڭىلتەك بولسا - سۋ باسىنان لايلانىپ، ءىس ءساتسىز بولىپ، اياعى بۇلىككە ۇشىرايدى. مەن شتاب ديۆيزيادان دەگبىرسىز شابارمانداردىڭ بۇيرىعىن الدىم. ءوزىم بولسا لاجسىزدان جەر جاعدايىن، اۋا رايىن، تاۋلىكتىڭ ۋاقىتىن، دۇشپاننىڭ جاعدايىن، وزىمىزدىڭجاۋىنگەرلەردىڭ قالجىراعان جاعدايىنا بايلانىستى تەرەڭ ويلاماي: ء«جۇر دە ءجۇردىڭ» استىندا اسىقتىرۋمەن ساياز شەشىمگە كەلىپ، بۇيرىق ەتتىم. بۇيرىق پەن تاجىريبەنىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي ەكەنىن سوعىس اياماستان بەتىمە شوقتاي باسىپ وتىر.. . «وتپەن ويناۋعا بولمايدى، شىراعىم» دەدى ماعان سول ءتۇنى سوعىس، سوعىستاعى ءومىر اقيقاتى. مەن شىنىمدى ايتسام، وسى جولداردى بۇگىن جازىپ وتىرمىن، ول كەزدە مەنىڭ ويىم باسقاشا ەدى.. . ال ەندى سول تۇنگە قايتا سوعالىق.
- روتالارىڭ قايدا؟ كوماندير قايدا؟ ساياسي جەتەكشى قايدا؟ دەگەن سۇراقتارمەن مەن سەرجانتتىڭ ءسوزىن ءبولدىم.
- جولدوش كومبات، ولاردان ءوزىمىز تە ايىرىلىپ قالدىق. قايدا ەكەنىن بىلبەيبىس، - دەدى سەرجانت - ورۋديەمىستىڭ دوڭگەلەكتەرى جەرگە وقتىعىنا دەيىن ەنىپ ءاتتارىبىس ءبىر تارتا الماي، وسيميس ءيىن تىرەي يتەربەلەپ سوردان ورگە شىقتىق ەلە. قايتەرىمىستى بىلمەي تۇرعانىمىستا، الدا ۇرىش باشتالدى. كومانديردين ءبىر بايلانىسشى كەلىپ: «لەيتەنانت اتسىن» دەپ بۇيىردى، - دەدى. ءبىس تيمكوۆو تاراپىنا قاراتا جيىرما شاقتى وق اتتىق. مىنا قاراڭعى تۇندە نەنى دالدەپ اتتىڭدار؟ كىم بىلەدى، جولدوش كومبات. نەمىستەر دە ەشنارسەنى كورىپ اتقىلاعان جوق شىعار. ءبىس تە ولاردىڭ تاراپىن شامالاپ . اتقىلادىق قوي. دۇشپاندى دەگبىرلەۋ ءۇشىن بە؟ سولاي. ودان كەيىن نە بولدى؟ ودان كەيىن، جولدوش كومبات، نەمىستەر ءۇستىن- ءۇستىن كوپ اتقىلاپ، وق جاۋدىردى. ساياسي جەتەكشىمىز جارالانىپتى. جاۋ جولاتار ەمەس. كومانديردەن شەگىن دەگەن بۇيرىق الدىق. اتتارىمىس بولدىردى. جىگىتتەر كومەكتەسىپ وسى جەرگە زوردان جەتتىك. جاياۋ اسكەرلەر سالت قوي - ولار بىزدەن وزىپ كەتكەن بولار. - سەنىڭ ءۇنىڭ قىرعىز بولعانمەن، ءسوزىڭنىڭ كوبى قازاقشا عوي. - مەن قازاقتىڭ جيەنىمىن، اكەم دە قازاقتىڭ جيەنى ەكەن. ناعاشىسىنىن، اۋلىندا تۇرعان ەكەن. سوندا ول كىسىگە جيەنىشباي دەپ ات قويىلىپتى. قازاق پەن قىرعىستىڭ سوزدەرىن ارالاشتىرىپ سويلەي بەرەمىس، تاي ەكە، - دەپ االى مىرس ەتىپ مۇرتىنان كۇلدى. دۇشپان تاراپىنان بىرنەشە راكەتالار اتىلدى. ىسقىرا زۋىلداپ ۇشىپ كەلىپ ون شاقتى مينا مەن سناريادتار ءبىزدىڭ قاسىمىزعا ءتۇسىپ تارس - تۇرس ەتىپ اينالانى جاڭعىرتا جارىلدى. كەيبىرەۋىنىڭ جاڭقالارى ىزىڭداپ - زۋىلداپ ۇستىمىزدەن وتە شىقتى. ءبىز وتىرعان جەرىمىزدە بۇعا قالدىق. دۇشپان تاعى دا بىرنەشە رەت باستىرمالاتا اتقىلادى. «كارتا بويىنشا ەسەپتەپ، تيمكوۆو گورانى جوبالاپ اتقىلاپ تۇرعان بولار» دەپ ويلادىم. ورنىمنان تۇرا بەرگەنىمدە جاپ- جاقىن جەردەن:
- لوجيس (جاتقىن) ، - دەگەن داۋىس ەستىلدى.
- ءاي! سەن كرايەۆبىسىڭ؟ كەل مۇندا تەز!
- سياس، بەگۋ ء(قازىر جەتەم) .
- سەن ەسالاڭ مانالى بەرى قايدا ساندالىپ ءجۇرسىڭ؟
- شىنىمدى ايتسام. جولداس كومبات، ءبىراز اداستىق. سۋدان ابىگەرلەنىپ زوردان وتتىك. ونىڭ جاي قۋات جەرىن ىزدەپ ءبىراز اۋرەلەندىك. اۋىر پۋلەمەتتەردى سۋعا جىبەرىپ الا جازدادىق. جاڭادان عانا باسىمىزدى قوسىپ، ەسىمىزدى جيناپ ءوز ازيمۋت - باعىتىمىزعا شىقتىق.
- توي تارقاعاندا عانا جوندەرىڭدى تاۋىپسىڭدار عوي.
- ءيا، نە بوپ قالدى، جولداس كومبات؟
مەن كرايەۆقا كورگەن- بىلگەنىمدى ايتتىم.
- اپىرم- اي، پوپوۆتىڭ كەتىپ قالعانى نەسى ەكەن؟ قايدا كەتتى ەكەن ول؟ - ۆولوكولامسكىگە قاراي تارتقان بولار. وسى ارادا ءبىر جارىم ۆزۆودتاي توبىن تاستاپ كەتىپتى.
- تيمكوۆوعا تاعى شابۋىل جاساساق قايتەدى؟
- جوق. جاۋ ساقتانىپ قالدى. ەندى بولمايدى، كرايەۆ. مەزگىلىن وتكىزىپ الدىق. - ەگەر نەمىس شابا قالسا قايتەمىز؟
- ول تاڭ اتقانشا ورنىنان قوزعالا قويماس. تيمكوۆوداعى كۇشى ونشاما كوپ كورىنبەيدى. راكەتا اتىپ جاردەم سۇراپ وتىرعان جاۋ تۇندە شابۋىل جاساي قويماس. كرايەۆقا قىردىڭ جونىنا بەكىنۋدى بۇيىردىم، جيەنىشبايەۆتى پوپوۆ توبىنان قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ باسىن قۇراۋعا جۇمسادىم. ولار كەتتى - مەن قالدىم.
***
جيەنىشبايەۆ پوپوۆ توبىنىڭ قالعانى ءبىر جارىم ۆزۆودتاي جاۋىنگەرلەردى ءبىز وتىرعان پىشەن ماياسىنا ەرتىپ كەلەدى. ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت تەرەشەنكو قاتتى جاراقاتتانعان ەكەن. لەيتەنانت يىعىنان دەم الىپ ەنتىگىپ وتىرىپ باياندادى.. . تيمكوۆوعا بارا جاتقان جولدا جىعىلا - ءسۇرىنىپ جۇرگەندە مىلتىقتار مەن پۋلەمەتتەردىڭ مەحانيزمدەرىنە مەيلىنشە بالشىق كىرىپ بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءۇنى ءبىتىپ اتۋعا جاراماي، ىستەن شىعا باستاپتى.
قولداعى اتىلماعان مىلتىقتىڭ جاي شوقپاردان ايىرماسى نە؟ پوپوۆتىڭ شەگىنۋگە بۇيرىق بەرگەنى، سول سەبەپتەن بولعان ەكەن. پلاش- پالاتكادان زەمبىل ىستەپ، استىنا قالىڭداپ ءشوپ توسەپ لەيتەنانتتى دارىگەر پۋنكتىنە ءۇش- ءتورت جاۋىنگەر كوتەرىپ الىپ كەتتى. قاسىمداعى جاۋىنگەرلەرگە پىشەنگە ورانىپ جاتۋعا رۇقسات بەرىپ، ءوزىم مايانىڭ توبەسىنە شىعىپ ورنالاستىم. نەمىستەر اندا - ساندا راكەتا اتىپ، سيرەك- سيرەك بەس- التى مينا تاستاۋدا. جيەنىشبايەۆ ماعان قۇرعاق ىشكى كيىم مەن شۇلعاۋ الىپ كەلىپ:
- شەشىنىپ قايتا كيىنىڭىز، جولداس كومبات. ماناتى بەرى قالشىلداپ ءتىسىڭىز تىسىڭىزگە تيمەي تۇرعانىن قانشا سەزدىرمەيمىن دەگەنمەن ءبىلىنىپ- اق تۇر، - دەپ مەنىڭ ەركىمە قاراماي ەتىگىمدى اياعىمنان تارتا باستادى. مەن شەشىندىم. سۋىق جەل دەنەمدى قارىپ العانداي بولعاندا تىتىركەنىپ «ۋ - ۋ - ۋ» دەسەم كەرەك. - ءا، تاعا ءسىزدىڭ ءحالىڭىز مۇشكىل ەكەن، - دەپ االى اي- شايعا قاراماستان تەرىنى يلەگەندەي ءوزىنىڭ قارۋلى قولىمەن مەنىڭ دەنەمدى ۋقالاي باستادى. بۇلشىق ەتتەرىمدى ەزگىلەپ، ارقامدى شاپالاقتاپ بولدى داعى، سۇلگىمەنەن باتىرا - باتىرا ەكى رەت ىسقىلاپ شىقتى. مەن قۇرعاق كيىمدى كيىپ پىشەنگە ورانىپ جاتىپ، تەزدەن - اق ۇيقىعا كەتتىم.
- جولدوش كومبات! جولدوش كومبات! تۇرىڭىز، تاڭ بوزارىپ كەلەدى، - دەپ مەنى االى جۇلقىلاپ زوردان وياتتى. مەن تۇردىم. االىنىڭ قاراقاتتاي ەكى كوزى ولىكتى تىرىلتكەندەي كۇلىمسىرەپ تۇر ەكەن. كيىنىپ، جورىق سايماندارىمدى يىعىما اسىنىپ، بەلدىگىمدى قىسا بۋىنىپ بولعان سوڭ:
- مەن قانشا ۋاقىت ۇيىقتادىم، االى؟ - دەپ سۇرادىم سەرجانتتان. - كەمىندە ءۇش ساعاتتاي ۇيىقتادىڭىز.
- اجەپتاۋىر - اق تىنىعىپ قالىپپىن. بۇل جەرگە ەشكىم كەلگەن جوق پا؟ - بوزجانوۆ پەن ءسىزدىڭ اتقوسشىڭىز كەلىپ، ءسىزدى وياتۋعا باتپاي، اتتارىنا ءشوپ جەگىزدى دە قايتىپ كەتتى.
- ولار نە ايتتى؟ - بىلتە شامنىڭ جارىعىمەن پلاش- پالاتكانىڭ ۇستىندە تۇنىمەن پۋلەمەتتەردى تازارتۋدىڭ سوڭىندامىز، - دەدى. پلەمحوزدىڭ ۇيىندە ىستەپ جاتقان كورىنەدى.
- پوپوۆتان حابار بار ما؟
- جوق. ءالى ەشقانداي دەرەك جوق.
- ازىق- تۇلىكپەن باسقالارى كەلىپ پە؟
- جوق. ءالى كەلمەپتى ولار.
- ال، ەندى ءبۇل جەردە مەن وتىرا بەرمەيمىن. وسى ماڭايداعى ەڭ ىڭعايلى پانا مىنا ءشوپتىڭ ماياسى. بۇل جەردەن ەش جاققا كەتپەي - اق قويىڭدار. جىگىتتەردى قاشان سوعىس باستالعانشا وياتۋشى بولماعىن. دەمالعاندارىنىڭ ءبىر- ەكەۋىن باقىلاۋشى قوي - داعى ءوزىڭ دە دەمال، - دەپ االىعا پىسىقتاپ، ءوزىم ءجۇرىپ كەتتىم.
.. .جاۋىن سايابىرسىپ بارىپ ءتۇن ورتاسىندا توقتاعان. باتىستان جەل سوعىپ بۇلتتاردى قۋىپ بارادى. تاڭ بوزارىپ اتىپ كەلەدى. دالادا بۇكىرەيە يىعىن ىقتاي جۇگىرىپ جۇرگەن بىرنەشە ادامداردى الىستان كوردىم. ولار بايلانىسشىلار بولۋلارى كەرەك. تۇنگى سۋىق جەر بەتىن قاتىرا الماپتى. ءار شۇڭقىردا شەتى كىلەگەيلەنە قايماقتالا ءتۇسىپ كەتكەن جاۋىننىڭ سۋى قاقتانا قاتا باستاپتى. جاۋىن ۇستىنەن جەل وڭمەنىمنەن ءوتىپ، ءتۇن ۇيقىسىن قىرىق بولە قالعىعان قاجىعان ازاماتتار توبىنا لايدى سىپىلداتا باسىپ كەلەمىن. ءبىر توپتىڭ قاسىنا كەلىپ كورگەنىمە سەنەر - سەنبەسىمدى بىلمەي تۇرمىن: قازىلعان ساياز وردىڭ تۇبىنە قالىڭداپ توسەلگەن ساباننىڭ ۇستىندە جاۋىنگەرلەر ۇيىقتاپ جاتىر. ءارقايسىسىنىڭ قاسىندا قۇرال- سايماندارى وكوپ جاعاسىندا سۇيەۋلى تۇر. بىرەۋدىڭ ەكى قولىن جەڭىنە تىعىپ، قۇلاقشىنىن بەتىنە قاپتاپ، يىعىن قومتىقتاپ، ەكى بۇكتەلە تىزەسىن قۇشاقتاپ جاتقانىن كورىپ: «مىنا جاتىس قازەكەڭنىڭ جاتىسىنا ۇقسايدى» دەپ ويلادىم دا، باسقا توپقا بارسام، ولار دا جاڭاعىداي ۇيىقتاپ جاتىر. ودان باسقا توپقا قاراي بەت الا بەرگەنىمدە الدىمنان اياعىن ناق- ناق باسىپ لەيتەنانت قارسى شىعىپ، قالت تۇرا قالىپ:
- جولداس اعا لەيتەنانت، ەكىنشى روتا بەكىنىس شەبىندە، ورنالاسۋدا. روتا بويىنشا كەزەكشى لەيتەنانت برۋدنىي، - دەپ باياندادى ول قارلىققان داۋسىمەن.
- روتا كومانديرى قايدا؟ - تومەندە، پۋلەمەتتەردى تازالاۋشىلاردىڭ قاسىندا. برۋدنىي قارا تورى، ورتا بويلى، ءمولدىر كوزدى، قىر مۇرىندى كەلگەن سىمباتتى جاس جىگىت. بۇل جولى كوزى قۇر سۇلدەدەي كىرتيىپ، ەرنى كوگەرىپ، ساعى سىنعان، جاسىعان. ولاي بولۋىنىڭ ەكى سەبەبى بار بولاتىن: بىرىنشىدەن، ءتۇن - كۇن بويى دامىلسىز جورىق پەن سوعىس ازابى كىمدى قاجىتپاسىن؛ ەكىنشىدەن، بۇرىن تاسالاڭداپ ءالى ەركەلىگى باسىلماعان، ءبىراق تا وتە پىسىق، شيراق جاس لەيتەنانت بۇدان ءبىر جەتى بۇرىن توسقاۋىلدا ۆزۆودىمەن تۇرىپ جاۋ باستىرمالاتىپ كەلە جاتقاندا رۇقساتسىز پوزيتسياسىن تاستاپ شەگىنگەندىكتەن، مەن وعان قاتتى كەيىپ «سەن سياقتى ۇشقالاقتاردىڭ ماعان كەرەگى جوق، قايدا بارساڭ وندا بار» دەپ ورنىنان الىپ باتالوننان قۋىپ جىبەرگەن بولاتىنمىن. كەيىننەن گەنەرال پانفيلوۆ: «يا ۆام رەكومەندۋيۋ وبەليت ترۋدنوگو پەرەد توۆاريشامي» ، - دەپ مەنىڭ شەشىمىمە نارازىلىق بىلدىرگەن، ال تولستۋنوۆ بولسا ونى ناگرادعا تاپسىرعىن دەپ، - «ول قايمىقسا ارپالىسا - ايقاسا قايمىقتى، تىرىم- تىراقاي بولىپ دەگبىرلەنە قاشقان ەمەس» ، - دەگەن بولاتىن. مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكەۋىنىڭ ايتقانىن ورىنداماي كەلدىم. برۋدنىي بولسا شتاب تاراپىندا بوس جۇرگەن. سودان بەرى ەكەۋمىز جولىققان سايىن، الگى جاعداي ويىمىزعا ءتۇسىپ ءبىر- بىرىمىزگە سالقىن قارايتىنبىز. بۇل جولى دا برۋدنىي بۇرىنعىداي سىرىن اشا سويلەمەي، تەك ۋستاۆ بويىنشا باعىنىپ، سالقىن بايانداپ، سولعىن مۇلگىپ تۇردى.
- ءسىزدى كىم كەزەكشى ەتىپ تاعايىنداپ ەدى؟
- لەيتەينانت راحيموۆ جۇمسادى، - دەدى ول. كوزىن مۇلگىتە قاراپ، قاپالانعان ءتۇرى وزگەرىپ كەتتى. «وسى ۋاقىتقا دەيىن كەشىرمەيسىز، وسى ۋاقىتقا دەيىن سەنبەيسىز بە؟ » - دەگەن سۇراق بوي پىشىنىندە تۇر. مەن دە تومەن قارادىم. «ەڭ العاشىندا برۋدنىي كىنالى ەدى، ال ەندى ونىڭ الدىندا ءسىز ايىپتىسىز. ءسىز وعان قاتالدىق ىستەدىڭىز» ، - دەپ ەدى گەنەرال ءسوزىنىڭ اياعىندا. ەكەۋمىزدە دە ءۇن جوق. ءبىراز تۇردىق.
- ال، برۋدنىي، - دەدىم مەن ونىڭ بەتىنە تىكە قاراپ، - اناۋ مايانىڭ تۇبىندە ءۇشىنشى روتانىڭ ءبىر جارىم ۆزۆود جاۋىنگەرلەرى جاتىر. بارىپ سولارعا كوماندير بولىڭىز. بەكىنىستى وسىنداعىداي ۇيىمداستىرىڭىز، - دەگەنىمدە لەيتەنانت قۋانىپ جىمىڭداي كۇلىپ:
- ەست، توۆاريش كومبات! - دەن قالت تۇرا قالدى.
- مەن كرايەۆتار كەلگەنشە وسىندا ءسىزدىڭ ورنىڭىزعا كەزەكشى بولا تۇرايىن. - رۇقسات بولسا مەن تەز بارايىن، جولداس كومبات، - دەپ رەڭى كىرىپ، جادىراي سۇرادى ول.
- بارىڭىز، جولىڭىز ءساتتى بولعاي. برۋدنىي ەكى قولىن سىلتەپ، ادىمىن كەرە باسىپ، ەنتەلەي جونەلدى. ءبىرازدان كەيىن قادامى قىسقارىپ، يىعى قومدالىپ، باسىن شۇلعىپ تومەن قاراعانداي بولدى. ماعان ول قولىمەن كوزىن سۇرتكەندەي كورىندى.
- برۋدنىي! - دەپ ايقايلادىم مەن. ول شۇعىل تۇرا قالىپ ماعان قاراي بۇرىلدى. مەن جۇدىرىعىمدى كورسەتىپ: - نە سمەت پلاكات! - دەپ زەكىردىم. - ەست نە پلاكات! - دەپ جاۋاپ قاتتى دا ماياعا قاراي جۇگىرە جونەلدى. مەن ونىڭ داۋسىنان، جۇگىرىسىنەن قۋانىش سەزىمىن بايقاعانداي بولدىم. ونىڭ سوڭىنان قاراپ تۇرعانىمدا كوزىم مۇنارلانىپ، جۇگىرىپ بارا جاتقان لەيتەنانت پەن ءشوپ ماياسى ساعىمدالىپ، بۇلدىراپ كەتتى. كوزىمنىڭ جاسىن ءبىر سىعىپ الىپ، باسقا ۆزۆودتىڭ پوزيتسياسىنا قاراي ءجۇرىپ كەتتىم.
***
كەلگەن ۆزۆودتا دا جاۋىنگەرلەر ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. ەشقايسىسىن وياتپاستان روتانىڭ وڭ قاناتىنا جەتە بەرگەنىمدە بەس- التى جاۋىنگەردىڭ قورجاڭداپ بەكىنىس ىستەپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن شىقتىم.. .مەنى كورە سالىپ تاپالتاق بويلى، قوي كوز، ىستىك مۇرىن، بەت- اۋزىن قىلتيعان جيرەن ساقال مۇرت تۇگى باسقان ەفرەيتور وستاپ بلوحا جۇگىرىپ كەلىپ قالت تۇرا قالىپ نە ىستەپ جاتقاندارىن باياندادى. بلوحا اۋىر پۋلەمەت «ماكسيمنىڭ» اتۋشىسى ەدى. پۋلەمەت وكوپىنا سابان توسەپ قويىپتى.
- مىنالارىڭ وكوپ ەمەس، ءاپ- ادەمى ۇياعا ۇقسايدى عوي، - دەگەنىمدە بلوحا جىميا كۇلىپ ماقتانىپ:
- تاعى دا وسى سياقتى ەكى- ءۇش وكوپتار ىستەمەكپىز، جولداس كومبات، - دەدى.
- ال، پۋلەمەتتەرىڭ قايدا، ەرىم؟
- پۋلەمەتتەردىڭ بارلىعىن تازالاپ ءالى بابىنا كەلتىرە الماي جاتىرمىز. كوماندير مەن پوليترۋك ەكەۋى دە تومەندە سونىڭ اۋرەسىمەن ءجۇر.
- وندا مىنا ىستەپ جاتقان ۇيالارىڭ تەك ۇيقى ءۇشىن بولىپ شىقتى عوي. - جوق، جولداس كومبات، ءبىر ساعاتتان كەيىن پۋلەمەتتەر بابىنا كەلەدى.. . - دەي بەرگەندە، سايدان ءبىر نارسەنى ارقالاپ كەلە جاتقان ءتورت- بەس ادام كورىندى.
- انە! پۋلەمەت الىپ كەلەدى، - دەدى جۇلىپ العانداي ءبىر جاۋىنگەر. ۆزۆود كومانديرى جاس لەيتەنانت بەلياكوۆكە ەرگەن جاۋىنگەرلەر پلاش- پالاتكاعا وراعان پۋلەمەتتىڭ «مۇشەلەرىن» الىپ كەلىپ جەرگە قويدى.
- مۇلدە قاجىدىق، جولداس كومبات، - دەدى كۇرسىنىپ، لەيتەنانت، - ءتۇن بويى اۋرەلەنىپ، ءبىر- اق پۋلەمەتتى تۇزەتتىك. بۇدان بىلاي پۋلەمەتكە شىق تيگىزبەي، ءبىر جەردەن ءبىر جەرگە قوزعالعاندا جورگەكتەگى بالاداي وراپ جۇرۋگە تۇرا كەلەر. جاۋىنگەرلەر ءبىز اڭگىمەلەسىپ تۇرعاندا پۋلەمەتتى قالىپتاستىرىپ وكوپقا ورنالاستىردى دا، ءارقايسىسى وز ورىندارىنا ورنالاسقاندا بلوحا:
- پۋلەمەت اتۋعا دايىن، - دەپ باياندادى
- وقتا! - دەپ مەن كوماندا بەردىم. سارى وقتار تىزىلگەن كەندىر لەنتانىڭ ءسۇيىر جەز ۇشى جىلانشا سۋماڭداپ وقتاۋشىنىڭ قولىنان پۋلەمەتتىڭ كومەيىنە ەندى.. . بلوحا تۇتقانىڭ قۇلاعىن جۇدىرىعىمەن نۇقىپ - نۇقىپ، شاپپانى ەرسىلى- قارسىلى سىلتەدى.. .
- رازرياجاي!.. - لەنتا پۋلەمەتتەن شىعارىلدى.
- زارياجاي!..
- رازرياجاي!.. - دەپ ەكى- ءۇش رەت قايتالاپ ىستەتكەنىمدە، بەلياكوۆ: «اپىرم - اۋ! بىزگە سەنبەي تۇرسىز با؟ » دەگەندەي ماعان قارادى.
- زارياجاي!
- گوتوۆو! - دەدى بلوحا.
- ترەميا كوروتكيم ي وچەرەديامي وگون! - دەپ كوماندا بەرگەنىمدە بلوحا تۇتقانى مىقتاپ ۇستاپ قوس بارماعىمەن شاپپانى باستى.
- ترا- تا- تا، ترا- تا- گا، ترا- گا- تا! - دەپ پۋلەمەت بەزىلدەي جونەلدى.
- ستوي! پروۆەريت ۋستانوۆكي، - دەپ بۇيىردىم. جاۋىنگەرلەر تەكسەرىپ بولىپ باياندادى.
- بلوحا! دايتە ودنۋ دليننۋيۋ وچەرەد، - دەدىم مەن اتقىشقا. ول قۇجىرلانا تاعى باستى. تررر- تراتا- ترارراتاتا دەي جونەلدى پۋلەمەت. اتقىش قوس قولمەن تۇتقادان ايرىلار ەمەس، پۋلەمەتتە بلوحا بەزگەك تارتقانداي قالشىلداي، دىرىلدەپ جاتىر.
- ستوي! رازرياجاي!
پۋلەمەتىمىز بابىندا ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. ازاندا اينالانى جاڭعىرتا پۋلەمەت سارىنىن شىعاردىق. ء«بىز قىر باسىندامىز» ، ء«بىز بوسىپ كەتكەن جوقپىز» ، ء«بىز ۇرىسقا دايىنبىز» ، - دەپ حابارلادىق دۇشپاندى دا، دوستى دا. ءبىزدىڭ باتالون ءۇشىن 1941 -جىلدىڭ 27 وكتيابرىنىڭ تاڭى وسىلايشا اتتى.
* * *
بەلياكوۆقا دايارلىق جۇمىستارىن قالاي ۇيىمداستىرۋ جاعىن ايتىپ بولىپ ءجۇرىپ بارا جاتقانىمدا ول كۇمىلجىپ:
- ەگەر دە ۇرىس باستالسا نە ەتەمىز، جولداس كومبات؟ - دەپ سۇرادى. - جاقىندا ۇرىس باستالا قويماس.
- نەگە ولاي ويلايسىز؟
- ءبىز دە، دۇشپان دا ءالى ەسىن جيناپ الا قويعانى جوق. باستالسا ءۇش- ءتورت ساعاتتان كەيىن باستالار. وندا بىزگە ءبىراز ىستەۋگە ۋاقىت بار كورىنەدى عوي. باقىلاۋشىلار قويعانداعى، تەزدەن جاتىپ ۇيىقتاڭىزدار.
- ۇيىقتاي المايمىن، جولداس كومبات.
- بۇيىرىپ ەتىلگەندە، ۇيىقتاي المايمىن دەگەن دە ءسوز بولا ما ەكەن. ۆام پريكازانو سپات!
- ءوزىڭىز قاشان دەمالماقسىز، جولداس كومبات؟
- مەن ءتۇن بويى ۇيىقتادىم.. . تۇنگى ساتسىزدىكتىڭ بارلىعى مەنىڭ ۇيقىمنىڭ سالدارى، جولداس لەيتەنانت. - ودان سوڭ بەلياكوۆقا وقۋشىعا دا ءمالىم جاعدايلاردى ايتىپ بەردىم. لەيتەنانت مەنى وزەننىڭ جاعاسىنا دەيىن شىعارىپ سالدى.
***
وتكەن تۇندە ارناسىنا سىيماي تاۋ وزەنىندەي قۇتىرىپ جاتقان لاما جىنىنان ايرىلعان باقسىداي موپ - مونتاي يرەڭدەپ جىلجىپ جاي اعىپ جاتىر. روسسيانىڭ توپىراقتارى بوس كەلەدى - كىشكەنە جاۋىن جاۋسا ونىڭ وي- قىرىندا تايعاناقتاماي جۇرە المايسىڭ. كەلتە بۇيرىق، نوسەر جاۋىن، قاراڭعى ءتۇن، بەلۋاردان باتپاق، قاجىعان قول ساعىمدى سىندىرىپ جابىقتىرىپ، جاسىتىپ ءۇمىت ءۇزىلىپ، بەلىم كەسىلىپ قالا جازداپتى - تالتىرەكتەي قىردان ويعا تايعاناي باسىپ كەلەمىن. ءبىر اينالدىرعاندى- شىر اينالدىرادى دەگەندەيىن. اۋىر ءتۇن باستان ءوتتى- كەتتى، ال ەندى كۇندىز قانداي حالدە بولار ەكەنبىز؟ اۋىر ءبىر ءتۇن ءوتتى باستان، قۇيدى نوسەر اياماستان، وڭمەنىڭنەن جەل ءوتتى. سۇعا اعىپ، وقتى قاعىپ، بىرنەشە جاس قىرشىن كەتتى. ءىشىم كۇيدى، كوڭىلىم مۇڭدى تالتىرەكتەپ تايعاناپ، قىردان ويعا مەن كەلەم. قورەگىم جوق، كۇنى- ءتۇنى تىنىم الماي، قارنى اشىپ ساپتا تۇرعان جاۋىنگەرگە نە بەرەم؟
***
ءبىزدىڭ شتاب كەشەگى پلەمحوزدىڭ ۇيىنە ورنالاسقان ەكەن. الدىندا تۇرعان جاۋىنگەرلەر مەنىمەن سالەمدەسىپ جول بەردى. الدىڭعى بولمەگە كىرىپ كەلسەم جەرگە توسەلگەن پلاش- پالاتكانىڭ ۇستىندە شاشىلىپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ تەمىرلەرى، مۇيىشتە ءۇيىلىپ جاتقان شۇبەرەك، كەندىر ءتۇبىتى، ماقتا. بوزجانوۆ پەن كرايەۆ ەكەۋى جەڭدەرى شىنتاقتارىنا دەيىن تۇرىلگەن، ساۋساقتارى سارعىلت بۋرىل ماي، تازارتىپ بولعان ءبىر پۋلەمەتتى قۇراستىرىپ، ءبىر جەرىنىڭ قيۋىن كەلىستىرە الماي تۇرعانىنىڭ ۇستىنەن شىقتىم.
- جاۋىنگەرلەرگە ۇيرەتپەي، ەندى وزدەرىڭ قارا تەرگە ءتۇسىپ تۇر ەكەنسىزدەر عوي، - دەگەنىمدە، ەكەۋى دە باستارىن كوتەرىپ ورىندارىڭنان ۇشىپ تۇردى. جالقاۋلىق ءتۇبى - قورلىق دەگەن وسى بولادى. سەندەردىڭ مىنا ىستەپ جاتقاندارىڭ، مەنىڭ اتقوسشىم سينچەنكونىڭ ورنىنا مەن ات ەرتتەپ، ەر- تۇرمان تازارتىپ جاتقانمەن تەڭ.
- جولداس كومبات، ءتۇن بويى.. .
- تارت ءتىلىڭدى! ءوز وبالىڭ وزىڭە. ۇيرەتە بىلمەسەڭ، جۇمساي بىلمەسەڭ بۇدان بىلاي دا كورگەن كۇنىڭ وسى بولادى. كتو بۋدەت كوماندوۆات روتوي؟ لەيتەنانت كرايەۆ يلي ەفرەيتور بلوحا؟ ..
- جولداس كومبات، وتە تىعىز ءبىر ءىستىڭ كەزىندە كەلدىڭىز، - دەپ ەكىنشى بولمەدەن راحيموۆ مەنى شاقىردى. راحيموۆ وتە ۇقىپتى جىگىتتىڭ ءبىرى ەدى. ول كارتا بويىنشا بىلگەن دەرەكتەرىن ماعان باياندادى.
- كورىپ تۇرسىز، جولداس كومبات، كورشىلەرىمىزدەن بىزبەن ءيىن تىرەسىپ قولتىقتاسىپ تۇرعان ەشكىم جوق. جەر جاعدايى شالعاي، ارامىز اشىقتا، الىستا. وڭ جاقتاعى كورشىمىزدەن ارامىزدىڭ قاشىقتىعى ەكى كيلومەتردەي، سول جاقتاعى كورشىمىزبەن ءبىر جارىم كيلومەتر. ءبىزدىڭ سىباعامىز دا نورمادان ەكى ەسە مول. جان- جاعىمىزدى قالايشا قامتاماسىز ەتپەكپىز؟
- پۋلەمەتتەر مەن زەڭبىرەكتەردىڭ.. . تاعى كەرەك كەزىندە فيليمونوۆتىڭ روتاسىن جۇمسارمىز.. . قوي، كوزبەن كورىپ تۇرىپ جەر جاعدايىن بايقاپ شەشەلىك ماسەلەنى. شاقىر كومانديرلەردى رەكوگنوستسيروۆكاعا بارىپ الدىمەن جەر تانىپ الالىق.
***
تيمكوۆسكايا گورانىڭ ءدال قىر توبەسىندەگى ءبىر ءشوپ ماياسىن تاسالاي توپتانىپ تۇرمىز. اۋا رايى اشىق. اسپان بۇلتسىز. اينالانىڭ بارلىعى كوز جەتكەنشە ايقىن كورىنەدى. الىستان قاراۋىتىپ ريۋحوۆسكوە، سپاسس- ريۋحوۆسكوە، ويدا تيمكوۆو، باتىستا كەشە ازاندا، تۇندە كوشەسىنەن ءبىز وتكەن كوك كۇمبەزدى شىركەۋ بار ۆولوكولامسك قالاسىن كوزبەن شولىپ تۇرمىز. الىستان سامولەتتەر سارىنى ەستىلدى. تەرىسكەي جاقتان قاتارىن تىزگەن تىرناداي اسپاندا بومبارديروۆشيكتەر كورىندى. ولاردىڭ ءۇستىن الا قارشىعاداي زىمىراپ يسترەبيتەلدەر ۇشىپ ءجۇر. ءبارىنىڭ بەت الىسى ۆولوكولامسك.. . گۇرىلدەپ، زۋىلداپ ءبىزدىڭ ۇستىمىزدەن ءوتىپ بارادى. قالاعا جاقىنداي بەرگەندە سامولەتتەر ماڭايىندا بۇرق- بۇرق ەتىپ سەڭسەڭ تەرىدەي ون بەس- جيىرما كوك بۇيرا بۇلتتار پايدا بولدى. ول ءبىزدىڭ اسپانعا اتقىش (زەنيتكا) زەڭبىرەكتەردىڭ وقتارىنىڭ جارىلعان ورنى. سامولەتتەر قايقيا ورلەپ بارىپ، قالا مەن ستانتسيانىڭ ۇستىنەن تومەن قاراي ءتۇيىلىپ بارىپ بومبالارىن تاستاپ، قايتادان ورلەي ۇشىپ تەرىسكەيگە بۇرىلىپ كەتىپ جاتىر.. .
دابىل قاققانداي تارس- تۇرس سارىن، قۇيىنداي اسپانعا شاپشىعان قارا ءتۇتىن. ول ءىرى بومبالاردىڭ جارىلىپ، قالا ۇيلەرىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرىپ ويران سالعانى.. . بومبارديروۆشيكتەردىڭ سوڭىنان ىلە جەر باۋىرلاپ قالبالاقتاي ۇشىپ (ورىسشا - برەيۋشيي پولەت) ، وق جاۋدىرىپ، مايدا بومبالار تاستاپ شتۋرموۆيكتەردىڭ بىرنەشە توپتارى ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى ۇشەۋلەپ، التاۋلاپ، توعىزدان قاتارلانىپ زۋىلداپ ءوتىپ جاتتى. سامولەتتەردىڭ ويرانىنىڭ ءتۇتىنى باسىلماي- اق ىزبە- ءىز الىستان كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي اتقانداي قاتتى سارىن ەستىلەدى: ارتيللەريا سۇراپىل دابىلى باستالدى. قالا ۇستىندە مىڭداعان سناريادتار مەن مينالار ۇشىپ، ىسقىرا كەلىپ جاۋدى. جەر كۇڭىرەنىپ كەتتى. قالا تالقاندالىپ، قويۋ قارا ءتۇتىن قاپتاپ، ۇيلەر ورتەنە باستادى.
- دەمەك، جولداس كومبات، دۇشپان بارلىق كۇشىن قالاعا سالماق بولدى عوي، - دەدى راحيموۆ.
- انىكي، تانكتەر كەلەدى، - دەدى بوزجانوۆ.
- اپىرم- اي مىنا يت ءبىزدىڭ كىسىلەرگە تىنىس الدىرار ەمەس قوي. ا! قايتەدى، ەي وسى؟ !
ويداعى تيمكوۆو تاراپىنان ورلەپ، تاسباقاشا جەر باۋىرلاي ورمەلەپ كەلە جاتقان تانكتەر، ونىڭ سوڭىنان ماشيناعا مىنگەن جاياۋ اسكەرلەر ەرىپ كەلەدى، ال ارتيللەريا بولسا اتقىلاۋىن توقتاتار ەمەس، قۇيىنداتا تومپەشتەپ جاتىر. اتىس سايابىرسي كەلگەندە تانكتەر قالانىڭ شەتىنە جەتتى.
- ال ەندى كوشەدە قويان- قولتىق باستالدى. قالا ءۇشىن ۇرىس كەشكە دەيىن سوزىلۋى دا مۇمكىن، - دەدى راحيموۆ.
- نە ىستە دەمەكسىز، جولداس كومبات؟ - كورەتىندەرىڭدى كوردىڭدەر عوي. ءبىزدىڭ تۇرعان شەبىمىز قالاداعى سوعىسىپجاتقان ءبىزدىڭ كۇشتەردىڭ وڭ قاناتى. ءبىز بەرىك بولساق دۇشپاننىڭ ولاردى بۇل جاقتان وراعىتىپ الماۋىنا سەبەپ بولامىز. كەشىكپەي- اق ءبىزدىڭ دە كەزەگىمىز كەلەر. بارىڭىزدار ورىندارىڭىزعا. دايىندالىپ ساق بولىڭىزدار، - دەپ تاراتتىم كومانديرلەردى. ءبىر ساعاتتان كەيىن نەمىستەردىڭ بىرنەشە توبى ءبىز جاققا قاراي بۇرىلدى. تانكتەرى جوق، جاياۋ اسكەرلەرى عانا.
- ال ەندى ءبىزدىڭ كەزەك باستالدى، جولداس كومبات.
- نەگىزگى كۇشىنىڭ سول قاناتىن قامتاماسىز ەتكەلى ىستەپ جاتقان قيمىلى عوي. - ونشاما كوپ كورىنبەيدى عوي.
- وسىعان توتەپ بەرسەك تە جارار. قالانىڭ تاراپىنان قىزۋ - قىرعىن سوعىستىڭ ءدۇبىرى ەستىلەدى. وعان قاراعاندا ارپالىس - ايقاس كوشە سايىن ەكەندىگى بايقالادى. ءبىزدىڭ كۇشتەر وڭايلىقپەن بەرە قويار ەمەس. ءبىزدىڭ الدىڭعى ماقساتىمىز - قالادا بەلۋاردان قان كەشىپ سوعىسىپ جاتقان كۇشىمىزدى جاۋدىڭ از توبىنا بولسا دا وڭ جاقتاعى وكپە تۇستان سوقتىرماۋ. قايتسە دە سوعان جاراپ بەرسەك، ولارعا كورسەتكەن جاردەمىمىز سول بولماق. - فيليمونوۆتى سول جاققا شىعارىڭىز. اشىق ارالىقتارعا بىتەۋ بولسىن. بارلىق پۋلەمەتتەر مەن زەڭبىرەكتەر دە سول جاققا نىساناسىن بۇرىپ دايىن تۇرسىن. جاۋ قىردان ىلديلاپ ويعا تۇسكەنشە اتۋشى بولماڭىزدار. نەعۇرلىم جاقىنداعانىن كۇتەلىك، - دەپ جۇمسادىم شتابتاعى كومانديرلەر مەن بايلانىسشى حابارمانداردى. فيليمونوۆ باستاعان توپ ۆزۆود ۆزۆودىمەن قوزعالىپ جاڭا شەپكە بارا جاتىر. كەيبىر پۋلەمەتتەر مەن زەڭبىرەكتەردىڭ پوزيتسيالارىن وزگەرتۋگە كىرىستى. نەمىستەر ءبىزدىڭ جاقتان بۇل مانيەۆردى كورىپ ءبىراز كىدىرىپ توقتالدى. ەكى جاقتان دا اتىس جوق. ءبىرازدان سوڭ جاۋدىڭ تاعى ءبىر توبىنىڭ قاراسى كورىندى.
- مىنالارى نەعىپ دوعارىلىپ قالدى دەسەم، سوڭىنان وسىنشاما كۇش كۇتىپ جاتىر ەكەن عوي، - دەدى قاسىمداعى بوزجانوۆ.
- بۇلاردىڭ ويى ءبىر توبىمەن ءبىزدى سولعا ءتۇرىپ تاستاپ، ەكىنشى توبى قالاداعىلاردىڭ وڭ بۇيىرىنەن سوقپاق قوي، - دەدى راحيموۆ. ويى سولاي بولار، ايتپەسە توقتاماس ەدى.
- ال ەندى ءبىز دە قاراپ جاتپالىق؛ كرايەۆ پەن برۋدنىيدىڭ الدىندا ەشكىم كورىنبەيدى، ەكەۋى دە سايدىڭ ارجاعىنداعى ورمانعا قاراي بىرتىندەپ شەگىنۋدى باستاسىن. سول قىردان ويپاڭدى دا، قالانىڭ شەتىن دە اتقىلاۋ قولايلى بولار، - دەپ بۇيىردىم راحيموۆكە. .. .كۇتپەگەن جەردەن وڭ جاققا كورشى پولكتىڭ كومانديرى ىىىەحتمان كوميسسارى كورساكوۆپەن بىرگە كەلدى. شەحتمان تازا كيىنگەن، ورتا بويلى، قاسقا باس، قوڭقى مۇرىن، سوپاق بەت پودپولكوۆنيك. كورساكوۆ بولسا سۇڭعاق بويلى، جاسىل كوزدى، ات جاقتى كەلگەن، مىنەزى اۋىرلاۋ باتالون كوميسسارى. ولارعا مەن قىسقاشا جاعدايدى ايتىپ، ءوزىمنىڭ تۇراقتالعان شەشىمىمدى باياندادىم.
- اشىقتان- اشىق جەردە، دۇشپاننىڭ كوز الدىندا ويىڭىزدى قالايشا ىسكە اسىرماقسىز؟ وعان دۇشپان كونە قويار ما ەكەن، - دەدى كورساكوۆ.
- ءبىز دە ونىكىنە كونبەيمىز. اشىق جەردە جاسىرىنباق ويناماق ەمەسپىز. ءبىر روتانىڭ وعىن ءبىر روتا قالقان تۇتىپ، اناۋ تۇرعان ورماندى توبەگە جەتسەك، باستىرمالاتىپ اتىپ نەمىستى قالانىڭ شەتىنە جولاتپايمىز.
- مەنىڭشە كومباتتىڭ شەشىمى دۇرىس، - دەپ قوشتادى مەنى شەحتمان.
- ءبىراق تا ءبىر قوزعالعاننان كەيىن توقتاي الماي جۇرمەسەڭىزدەر!دەپ كوميسسار كۇدىكتەنگەنىن ايتىپ تۇرعاندا بىرنەشە وق زۋىلداپ قاسىمىزدان وتە شىقتى. وقتىڭ بىرەۋى شەحتماننىڭ الدىنداعى كەسەككە ءتيدى.
- بارلىعى تۇسىنىكتى عوي. ال ءجۇرىڭىز، كوميسسار، ءبىز كەتەيىك، دەدى شەحتمان ءسوزىن اياقتاتپاي.
- كورشى بولعاننان كەيىن، ارامىزدى انىق - قانىقتاپ الالىق تا، - دەدى كوميسسار.
- انىقتايتىن نەسى بار، ءتايىر - اي. ءجۇرىڭىز، ءبىزدى كۇتىپ وتىرعان بولار. ءجۇرىڭىز، - دەپ شەحتمان ءجۇرىپ كەتتى. ولار كوپ ۇزاماي- اق نەمىستەر ءبىزدى ارتيللەريا، مينومەتپەن اتقىلاي باستادى. قارقىنى ونشاما كۇشتى ەمەس - كوپ بولسا ءبىر - ەكى- ءۇش- اق باتارەيا سيرەكتەپ اتقىلاپ تۇر. «نەعىپ كوپكىدىردى دەسەم، ارتيللەريامەن ءبىزدى ءبىراز تومپەشتەپ الىپ تيىسپەك ەكەن عوي. قالاداعى كۇشتەن ساعان كۇردەلى جاردەم بولا قويماس جۋىراقتا» دەپ ويلادىم. فيليمونوۆتىڭ توبى، ءبىزدىڭ بىرنەشە پۋلەمەتتەر مەن زەڭبىرەكتەر جاۋعا وق جۇمسادى. ەنتەلەپ كەلە جاتقان جاۋ قاتارلارى جاتا قالدى. مەن تاستان قالانعان سارايدىڭ ىعىندا تۇرمىن. كرايەۆ پەن برۋدنىيدىڭ توپتارى ۆزۆود - ۆزۆودتان ارالارىن قاشىق ۇستاي اڭدالاپ تيمكوۆو قىرىنان وزەن بويىنا ىلديلاپ كەلەدى. وزەنگە جەتە بەرگەندە ولاردى نەمىستەر اتقىلاي باستادى. ولار جاتا قالدى. «جاتپاستان، توقتالماستان، سۋدان، شوسسەدەن ءوتىپ جاڭا پوزيتسياسىنا ورنالاسسىن» دەگەن بۇيرىقپەن بايلانىسشىلار جۇگىرىپ كەتتى. بىراز داعدارىستان كەيىن، بارلىعى ورىندارىنان تۇرىپ بىتىراي انتالاپ تەز ءجۇرىپ كەلەدى. مەن تۇرعان سارايدىڭ قاتارىنان وتە بەرگەندە ءبىر بولىمشەنىڭ الدى - ارتىنان بىرنەشە مينالار بۇرق ەتە جارىلدى. جاۋىنگەرلەر جۇگىردى.
- ەي! نە بەجات! ي نە لوجيتسيا! - دەپ ايقايلادىم مەن.
- نەگە ولاي دەدىڭىز؟ - دەدى قاسىمداعى بوزجانوۆ تاڭدانىپ.
- نەمىستەر دە، فيليمونوۆتىڭ توبى دا مىنالار قاشىپ بارا جاتىر دەپ ويلاپ قالماسىن، - دەپ جاۋاپ قاتتى وعان راحيموۆ.
- حابي، سەن وسىلارمەن بىرگە جاڭا پوزيتسياعا بارا بەرگىن. كەلىسىم بويىنشا بەكىنىس ۇيىمداستىر. مەن فيليمونوۆپەن بىرگە بارامىن. - راحيموۆ جۇگىرىپ كرايەۆتى قۋىپ جەتىپ، ەكەۋى توپ اراسىندا، دۇشپاننىڭ اتىسى استىندا جاڭا پوزيتسياعا قاراي ءجۇرىپ بارادى. كەيبىر جاۋىنگەرلەرگە وق، ايتپەسە سنارياد پەن مينانىڭ جاڭقالارى دارىپ، ولاردى ەكەۋلەپ جولداستارى سۇيەمەلدەپ، ايتپەسە كوتەرىپ بارادى.. .
- مەن ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا بولايىن، جولداس كومبات، - دەدى بوزجانوۆ.
- قالساڭ قالعىن. دۇشپان ارتيللەريامەن فيليمونوۆتىڭ توبىن ءبىراز تومپەشتەپ الدى دا، ورىندارىنان تۇرىپ تىزبەكتەلە انتالاپ كەلەدى. ولاردى فيليمونوۆتىڭ توبى بارلىق قارۋلارىمەن اتقىلادى. بىرەۋى قۇلاپ، بىرەۋى جىعىلىپ، بىرەۋلەرى ءسۇرىنىپ قاتارلارى سيرەكتەگەنىنە قاراماستان، نەمىستەر ەنتەلەپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ جاقتان اتىس كۇشەيە باستادى.
- نەمىستەر توقتاپ جاتا قالدى، قاراڭىزشى! - دەدى بوزجانوۆ.
- جۇگىر فيليمونوۆقا. ەندى نەمىستەرگە كرايەۆ پەن برۋدنىي جاڭا پوزيتسيادان وق اتقانشا باس كوتەرتكىزبەسىن.
بوزجانوۆ جۇگىرىپ كەتتى. قىر باسىنان جاۋدىڭ ءبىر پۋلەمەتى ءبىزدىڭ شەگىنىپ بارا جاتقان توپتاردىڭ ۇستىنە وق جاۋدىردى. ءبىز جاقتان ءبىر زەڭبىرەك باستىرمالاتا اتا باستادى. جاۋ پۋلەمەتىنىڭ ءۇنى ءوشتى. الىستان ەستىلگەن ءدۇبىر سارىنىنا قاراعاندا قالادا ءالى دە قىرعىن سوعىس ءجۇرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. بوزجانوۆ جۇگىرىپ قايتىل كەلىپ:
- فيليمونوۆ شە.. . شەگىنۋگە رۇقسات سۇرايدى، - دەدى ەنتىگىپ:
- شاقىر ونىڭ ءوزىن مۇندا! بوزجانوۆ سارايدىڭ مۇيىشىنە بارىپ قولىن بۇلعاقتاتىپ بىرنەشە بەلگىلەر كورسەتتى. بايقاۋىمشا ەكەۋى بۇرىننان الىستان قالاي تىلدەسۋ جونىنەن كەلىسىپ قويۋلارى كەرەك. فيليمونوۆ ورنىنان تۇرا سالىپ بىزگە قاراي ىتقي جۇگىردى. روتا باستىرمالاتىپ اتقىلاپ جاتىر.
- ءسىزدىڭ بۇيرىعىڭىز بويىنشا، - دەپ فيليمونوۆ دەمىن الا الماي سويلەدى. - قازىرشە بارلىعى دا ويداعىداي بولىپ جاتقان كورىنەدى، ەفيم ەفيموۆيچ، - دەدىم مەن وعان.
- سىزدەرگە تاعى دا ءبىراز شىداپ بەرۋگە تۇرا كەلەر. كرايەۆ، برۋدنىي توپتارى كەتكەن تاراپتان اتىس باستالدى، ءۇش - ءتورت زەڭبىرەكتىڭ سناريادتارى جاۋ توبىنىڭ قاتارىندا بۇرقىلداي جارىلدى.
- وپىرماي، ارالارى تىپتەن جاقىن ەدى، وزدەرىمىزدىڭ وقتارىمىز وزدەرىمىزدىڭ ادامدارعا ءتيىپ جۇرمەسە يگى ەدى، - دەدى بوزجانوۆ. مەنىڭ اتقوسشىم سينچەنكو ەكى اتتى جەتەكتەپ كەلىپ ماعان كوزىمەن «انا جاقتان اتىس باستالدى عوي، ەندى نە قىپ تۇرسىز؟ » دەگەندەي قارادى.
- سەن شاپقىن راحيموۆقا، - دەدىم مەن وعان، - اتىستى بارلىق قۇرالداردان ۇدەتسىن. جيرەن قاسقانى دا جەتەكتەي كەتكىن، مەن جاياۋ بارامىن.
- ال، ەفيم ەفيموۆيچ، بىرتەلەپ ۆزۆود - ۆزۆودتان شەگىنۋدى ۇيىمداستىرىڭىز. ءبىر ۆزۆود جاڭا پوزيتسياعا جەتكەنشە ەكەۋى ورنىنان قوزعالماي اتقىلاپ جاتسىن. شەگىنگەندەر اتا باستاعاندا ەكىنشىسىن ورنىنان قوزعاڭىز. ءوزىڭىز ەڭ سوڭعى ۆزۆودپەن بىرگە شەگىنىڭىز. ءبىز بوزجانوۆ ەكەۋمىز بولساق وسى جەردە تۇرامىز، سىزدەردىڭ سوڭىڭىزدان ىلەسەرمىز.
- تۇسىنىكتى، جولداس كومبات. اتىستان اتىس، شەگىنۋ، ءبىر- بىرىنە كومەكتەسۋ سياقتى ۇرىس ابىگەرلىگى ۇستىرمەلەتە قىزۋ جاعدايدا. فيليمونوۆتىڭ ۆزۆودتارى قايمىعا ارپالىسىپ شەگىنىپ بارادى. ەفيم ەفيموۆيچتىڭ ءوزى سوڭعى ۆزۆودتىڭ اراسىندا قولىن ءارى- بەرى سىلتەپ بىردەڭە دەپ ايقايلاپ بارادى. ولار شوسسەدەن ءوتتى.
- ەندى ءبىز مۇندا نە قىپ تۇرمىز، جولداس كومبات؟
- دۇربىمەن قاراشى، قالانىڭ شەتىندە كىمدەر كورىنەدى؟
- ويباي، قاراڭىزشى، جولداس كومبات، انا قالبالاقتاپ جۇگىرگەندەر نەمىستەر عوي. قاراسام قالانىڭ شەتكى ۇيلەرىن پانالاپ جۇرگەن نەمىستەر ەكەنى راس ەكەن. - دەمەك، ۆولوكولامسكىنى جاۋ الىپتى عوي. ال، جۇرگىن، ەندى كەتۋ كەزەگى بىزدىكى.
***
.. .بىزگە شابۋىل جاساعان جاۋ، ءبىزدى قۋماستان قالاعا قاراي بۇرىلدى. .. . باتالون قىرداعى ورماننىڭ ىشىندە جينالىپ وتىر. سولارعا جاقىنداي بەرگەندە بوزجانوۆ:
- سىزگە ءبىر سىر ايتسام ۇرىسپايسىز با؟ - دەدى.
- كەيىن بولماسا ءازىر ۇرىسپايمىن.
- جوق، وندا ايتپايمىن.
- ۇرىسپايمىن، ايتا قويعىن. نە ايتايىن دەپ ەدىڭ؟
- مەن فيندەرمەن سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ بىرەۋىمىن. سول سوعىستا ءبىزدىڭ كوپ كومانديرلەردەن بەكەردەن - بەكەرگە ايىرىلعان جاعدايلارىمىز بولدى. مەنىڭشە ءسىز بۇگىن ورىنسىزدان ورىنسىز باسىڭىزدى قاتەرگە تىكتىڭىز. ۆى سەگودنيا براۆيروۆالي.
- قالايىنشا؟
- ال، كرايەۆ پەن برۋدنىيعا ىلەسپەگەنىڭىز دۇرىس - اق بولسىن. فيليمونوۆتىڭ سوڭىنان ءجۇرۋ دەگەن باتالون كومانديرىنە كەلىسپەيتىن - اق قىلىق.
- ءاي، سەن ماعان اقىل ايتاتىن مەنىڭ اكەمبىسىڭ، الدە اعامبىسىڭ؟ تۇرا تۇرىڭىز، اقساقال، جاڭا عانا ۇرىسپايمىن دەپ ۋادە بەpىپ ەدىڭىز عوي، - دەدى ول كۇلىمسىرەپ.
- ەندەشە ايتا بەرگىن. جامان ايتپاي، جاقسى جوق دەگەندەيىن، جاڭاعى جەردە ءبىر قاڭعىعان وققا ۇشساڭىز.. . مىنالار ءسىزدىڭ توبەڭىزدى كورگەننەن كەيىن ءسىزدى كۇتىپ توپتانا جينالىپ وتىر. ەگەر دە جازاتايىم بولعانداي بولسا، باتالونننىڭ باسىن قوسۋ وڭايعا تۇسپەس ەدى. جاي جاۋىنگەر كوماندير بار جەردە ءقاۋىپ از دەپ ويلايدى. ول مەنىڭ باسىمنان وتكەن تاجىريبە. كومانديردىڭ كەتۋى مەن ءولىمى قيىن جاعدايدا ءىستى تەرىسكە اينالدىرىپ كەتۋى دە مۇمكىن.. . جاۋىنگەر كومانديرگە ەرىك بەرىپ ونىڭ سوڭىنان ەرەدى.. . جاۋىنگەر قاشقاندا دا، قۋعاندا دا كوزىمەن كومانديردى.. . ىزدەيدى. ونىڭ توبەسىن مەدەت كورەدى.. . ور جاعالاعان بىردە بولماسا بىردە قۇلايدى.. .
ساقتانعان ساقتالادى دەگەن ەمەس پە. مەن بوزجانوۆقا جاۋاپ قاتقانىم جوق، ءبىراق تا ونىڭ ءسوزى مەنى كوپ ويعا سالدى. «مىنانىڭ ءسوزى ويلاناتىن نارسە ەكەن» دەدىم دە قويدىم ىشىمنەن.
ءبىز ورمان ىشىندە وتىرمىز. جاۋدىڭ ءبىر توبى ءبىز تاستاپ كەتكەن رابوچيي مەن پلەمحوزعا كەلىپ توقتادى. ونىڭ دا دىڭكەسى قۇرىعان بىلەم - ءبىزدىڭ سوڭىمىزعا تۇسكەن جوق. سوعىس دابىلىنىڭ سارىنىنا، سامولەتتەردىڭ بەتالىسىنا قاراعاندا قالا الىنىپ، ونىڭ كورشىلەس قىستاقتارىنىڭ ماڭىندا قىزۋ ۇرىس ءجۇرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. راحيموۆتىڭ ايتۋى بويىنشا، شەحتمان پولكىنىڭ بىزبەن كورشىلەس باتالونى جاقىن ارادا ورمان ىشىندە جينالىپ تۇسكى تاماققا دايىندالىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ولاردىڭ ءتورت تۇلىگى ساي كورىنەدى. بىزدە ىشەرگە اس، تارتارعا تەمەكى دە جوق. جاۋىنگەرلەر مۇلگىپ اعاشتارعا سۇيەنىپ وتىر.
- ەندى نە ەتپەكپىز، جولداس كومبات، - دەپ سۇرادى راحيموۆ.
- تاعى دا باياعىشا ءوزىمىزدىڭ ديۆيزياعا قاراي تارتىپ، ۇيىرىمىزگە قوسىلۋ كەرەك.
- جاراقاتتانعانداردى قايتەمىز؟
- ولاردى بىقي قىستاعىنا جونەلتۋ كەرەك. وندا شەحتمان پولكىنىڭ دارىگەرلىك پۋنكتى بولۋعا ءتيىستى.
- مىنا قالا ارقىلى جىبەرگەن جاراقاتتانعاندار وتە الدى ما ەكەن؟ اي، ءتاڭىرىم - اي، سولار وتە المادى - اۋ، نەگە دەسەڭىز ولاردى ەرتىپ كەتكەن كىسىلەردىڭ بىردە- ءبىرى ءالى قايتا ورالعان جوق، - دەدى كيرەيەۆ كۇرسىنىپ.
- كيرەيەۆ، ءسىز جاراقاتتاردىڭ قاسىنا بارىپ كومباتتىڭ ايتقانىن ورىنداڭىز، - دەدى وعان راحيموۆ قامىققان داۋىسپەن. كيرەيەۆ ءۇن قاتپاي تۇرىپ كەتتى. بىزدەر ۇندەمەي ءبىراز وتىردىق.
- بالكىم دۇشپان قالانى العانشا ولار ءوتىپ تە كەتكەن بولار، ا؟ - دەدى وزىنە- ءوزى تومەن قاراپ جەر شۇقىلاپ وتىرعان بوزجانوۆ. سودان كەيىن ماعان قاراپ - لەيتەنانت بەلياكوۆ پەن االى جيەنىشبايەۆ قاتتى جاراقاتتانعانداردىڭ ىشىندە ەدى، - دەدى. مەن ءۇن قاتپادىم. كرايەۆ تىقىرشىپ وتىرا الماستان ورنىنان تۇرىپ كەتتى.. . سينچەنكو ماعان ءبىر پاچكا «بەلومور» مەن ەكى بولەك سۋحاري ۇسىندى.
- قالعانى وسى ما؟
- قورجىن تۇبىندە قالعانى وسى- اق، جولداس كومبات.
العاندارىمدى قولىما ءبىراز ۇستاپ وتىردىم دا، الاڭعا قاراي لاقتىرىپ تاستادىم.
- ۆستات! سترويتسيا! - دەپ كوماندا بەردىم. روتالار ساپقا تۇردى.
- شاگوم مارش! - دەپ ارتىما بۇرىلماستان ساپ الدىنا ءتۇسىپ ءجۇرىپ كەتتىم. - جولداس كومبات، ەشكىم بۇرىلمادى، - دەدى قۋانعان داۋىسپەن مەنى قۋىپ جەتىپ بوزجانوۆ.
- نە ايتىپ كەلەسىڭ تاعى دا؟ - الگى پاپيروس پەن سۋحارلارعا ەشكىم بۇرىلمادى.
- سەن سولاردى قاراۋىلداپ قالىپ پا ەدىڭ؟
- جوق. قاتاردا كەلە جاتىپ كوزىمنىڭ قىرىن سالا ءجۇردىم.. .
بوزجانوۆتىڭ بۇل حابارى مەنىڭ ويىمدى ورنىنا سالعانداي بولدى. ءبىزدىڭ قىزىل اسكەردىڭ مىقتى بەلاعاش تىرەۋى - ادامگەرشىلىك سەزىم بيلەگەن ءتارتىپ. ءتارتىپسىز ەر بولمايدى. ەر جۇرەكتى جاۋىنگەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ءبىرىن مىڭ ءۇشىن، مىڭىن ءبىر ءۇشىن تار - قىسىلتاياڭ سوعىس جاعدايىندا وتقا دا، سۋعا دا، اشتىققا دا، سوعىستىڭ ءقاۋىپتى جاعدايىنا دا، جورىقتىڭ قيىنشىلىقتارىنا دا ادەتتەندىرە المايسىڭ، ءبىراق تا بورىشىن اتقارۋ ءۇشىن وعان كونەدى. «تاپشىلىققا كونە بىلگەن جوقشىلىققا دا كونەدى» دەگەن راس ەكەن- اۋ دەپ ويلادىم. ولاردى كوندىرەتىن كۇش - تارتىپتىلىك. «كوپ جاساعاننان سۇراما، كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەگەندەيىن، كەيىنگى از كۇندەردىڭ ىشىندە ءبىز كوپتى كوردىك، تالاي قيىنشىلىقتاردى باستان وتكىزدىك، باتالوننىڭ توبى بۇزىلعان جوق. جاۋىنگەرلەر شىدامدىلىق، تاباندىلىق كورسەتتى. مەن ولاردىڭ كومانديرىمىن. مەن جاڭاعى بوزجانوۆ ايتقان كىشكەنتاي، سىرتتان قاراعاندا بولار- بولماس فاكتىگە وتە قۋاندىم، تىنىققانداي بويىما كۇش پايدا بولدى، اياعىم جەڭىلدەدى، سەنىمىم بۇرىنعىدان دا نىعايدى، بويىم سەرگەكتەنىپ، ادىمىم ۇزارعانداي بولدى.
رومان ادەبي KZ پورتالىنان ءتۇسىرىلدى.
جالعاسى بار
