اقىندار قانداي «مەكەندى» اڭساپ جۇر؟
ءبىزدىڭ اسان قايعى اتامىز دا جەلماياسىنا ءمىنىپ، ماڭگىلىك جەر ءجانناتى جەرۇيىقتى ىزدەگەن. ءالىمساقتان بەرى وسىلاي، رۋحىمىز ساپار شەگۋدە، ماڭگىلىك مەكەن ىزدەۋدە. ءبىراق ىزدەگەنى قاي مەكەن؟
ەسەيگەندە قۇلىن شاعىڭ قالعان اتا مەكەنگە قايتىپ ورالعىڭ كەلەدى. رۋح تا سول سەكىلدى. اسىلىندە، جەر بەتىندەگى ەڭ العاشقى ادام - ادام اتانىڭ رۋحى ءجانناتتا جارالعان. سوعان قاراعاندا، ءبىز اڭساعان مەكەن ءجاننات ەمەس پە ەكەن؟ نەگە اسان قايعى شارق ۇرىپ جەرۇيىقتى اڭسادى؟ قورقىت ولىمنەن نە ءۇشىن قاشتى؟ رۋحى قانداي مەكەنگە اسىقتى؟ بۇلاردى ءبىز قازىر كەزبەدەي كورىپ ءجۇرمىز، شىندىعىندا ەكەۋى قازاققا ءتان دۇنيە تانىمنىڭ نەگىزىن قالاعان ادامدار ەمەس پە ەدى؟
قازىر وسى «ەكى كەزبە» قالاعان ۇلى ۇعىمدى قازاق اقىندارى دا جالعاپ ءجۇر. ءبىرى - ماڭگىلىك مەكەن ىزدەيدى، ەندى ءبىرىنىڭ رۋحى بەلگىسىز ءبىر جاققا كەتۋگە اسىعادى. اسىعىپ قانا قويمايدى، سونى اڭسايدى دا. بىرىنەن-ءبىرى كوشىرىپ العانداي بۇل قانداي بايلانىس؟
...مەن - تاۋلىقپىن،
تاۋدان مەن جاراتىلعام،
تاۋ دەگەن انا تۋعان، دارا تۇلعام.
...تاۋعا بارىپ،
كوككە ۇشىپ كەتسەم بە ەكەن
ۇستاپ الىپ قىراننىڭ قاناتىنان.
(مۇقاعالي ماقاتايەۆ)
ءبىر كۇلەرمىن عارىش جاققا كەتەردە،
كوپ كەشەگە قاي بەتىممەن كەكتەنەم.
بىزگە باقتىڭ قولى بۇگىن جەتەر مە،
مۇقاعالي، تولەگەنگە جەتپەگەن؟
(جۇماتاي جاقىپبايەۆ)
سىر بولىسەر جان بار ما، قوشتار ۇلىن،
و، ادامزات، سولماق پا، بوسقا گۇلىم؟
ايعا ۇشىپ كەتسەم بە ساعىندىرىپ،
سىرلاستارىم ۇقسىن دەپ دوس قادىرىن.
(داۋرەن ايمانبەتوۆ)
اقىنداردىڭ كوككە، عارىشقا، ءتىپتى ايعا كەتكىسى كەلۋىنىڭ استارىندا نە بار؟ ارينە، الگى ايتقان قازاقى دۇنيە تانىم، ايتپەسە، اسپاندا ءبىز ۇمتىلاتىنداي قانداي تىلسىم بولۋى مۇمكىن؟ اسپاندى اڭساۋدىڭ استارىندا ماڭگىلىك ءومىردى كوكسەۋ جاتقانداي. قۇتتى ولكەنى اڭساعان رۋح پوەزيا تىلىندە توگىپ-توگىپ جىبەرگەن.
قىتايلار وزدەرىن «اسپان استى ەلمىز» دەپ ءجۇر. نەگە ولاي ايتاتىنىن بىلمەيمىن، ءبىراق اسپانعا ەڭ جاقىن حالىق ءبىزدىڭ قازاق سياقتى كورىنەدى دە تۇرادى. «قازاقتاردىڭ ۇعىمىندا اسپان جۇلدىزدارىنىڭ جەر ۇستىندەگى زاتتارىمەن بايلانىسى بولدى» دەيدى شوقان ءۋاليحانوۆ. اسپانعا قاراپ، اۋا رايىن بولجاعان كىم، قازاق. اسپاننان جۇلدىز اققانىن كورسە ولەردەي قورقاتىن كىم، قازاق. سودان بولار، ءبىزدىڭ قازاق «جۇلدىزىڭ وڭىڭنان تۋسىن!» دەپ تىلەك تىلەيدى. قازاق كوسمولوگيا تۇسىنىكتەرىنەن ادا بولسا، قىزدارىنا ايارۋ، شولپان دەگەن ات قويار ما ەدى؟
ءبىزدىڭ اقىنداردىڭ جىرلارىندا تاعى ءبىر توسىن كورىنىس بار. كوبى بەلگىسىز، بەيماعلۇم جاققا كەتۋدى اڭسايدى. اقىندارىمىز مىنا دۇنيەدەن بەزىنگەندە، جالعىزدىقتان جاپا شەككەندە، سۇيگەن ادامىمەن جاراسا الماعاندا، ءبىرى قاڭعىرىپ، ەندى ءبىرى باسى اۋعان جاققا سەندەلىپ، تاعى ءبىرى سوناۋ الىسقا (قايدا ەكەنى بەلگىسىز) ساپار شەككىسى كەلەدى.
قايتسەم ەكەن:
قاسىرەتىڭدى سەندەلىپ شەكسەم بە ەكەن،
الدە وزىڭە تاپ قازىر جەتسەم بە ەكەن؟
تۇرعىزىپ اپ توسەكتەن جەتى تۇندە
جانىما ەرتىپ ءبىر جاققا كەتسەم بە ەكەن؟
(فاريزا وڭعارسىنوۆا)
التى الاسى، بولسا دا بەس بەرەسى،
سەرىك بولار جىگىتتىڭ جوق «تورەسى».
تۇمانعا دا قاراماي، بۇلتقا دا،
باسىم اۋعان ءبىر جاققا كەتسەم بە وسى.
(ەسەنقۇل جاقىپبەك)
كۇز كەلدى، ءوزىڭ دە بىلەسىڭ،
اۋىلدىڭ وتتارى تۇر ءوشىپ.
اينەكتەن قارايدى ءبىر ەلەس،
كەتسەم بە ىلەسىپ؟!
(مۇرات شايماران)
كۇللى الەم جانە سەن. كۇرەڭ كۇن.
باقشادا تورىققان تورى كۇز...
ۋاقىتقا جۇتىلعان جۇلدىزداي،
قايدا اعىپ بارامىز ءبارىمىز؟
(باۋىرجان قاراعىز ۇلى)
كۇنتىزبەدە ءان سالادى اقىراپ.
ونىڭ دا ءانى، مەنىڭ دە ءانىم جاپىراق.
اق قايىڭ تۇر كۇزگى جەلگە تونالىپ،
مەن دە ەرتەڭ كەتسەم بە ەكەن جوعالىپ؟
(باقىتگۇل باباش)
ارامىزدا سەزىم بار...
ۇياڭ، نازىك...
(كەتسەم بە ەكەن الىسقا... قيانعا ازىپ؟!)
...وزىمە ەستەلىك دەپ جۇرەگىمە،
اتىڭىزدى ماڭگىلىك قويام جازىپ.
(ينديرا كەرەيەۆا)
جىر جازار ەم، جۇرتتىڭ ءبارىن تاڭ قىلىپ،
تاۋلاردى دا، باۋلاردى دا ءان قىلىپ.
قازانىمدى ايىرباستاپ قالامعا،
كەتەر ەدىم ەن دالاعا قاڭعىرىپ.
(دينارا مالىك)
بەلگىسىزدىك ءحالى - ۇنەمى دۇنيە كەزىپ، بەلگىسىز جەرلەردى شارلاپ جۇرگەن قورقىت اتاعا ءتان جاعداي. قورقىت ءومىردىڭ وتپەلىلىگىنەن، مانسىزدىگىنەن جەرىنىپ، «ماڭگى ءومىر» كەشەتىن مەكەن ىزدەدى. دۇنيەنى ارالاپ، «ادام نەگە تۋادى»، «نە ءۇشىن ولەدى» دەگەن سۇراقتارعا باس قاتىرا باستايدى. وسى بەلگىسىزدىك قورقىتتى ءزاۋ بيىككە شىعاردى.
جەلماياسىنا ءمىنىپ، بەلگىسىز جاقتارعا ساپار شەگىپ، بەيماعلۇم سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدى. ءسويتىپ، ءومىردىڭ ءوزى بەلگىسىز ساپار دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. الايدا، قورقىتتى كوبى «ولىمنەن قاشقان جىندى» دەيدى. ءبىراق سول جىندىلىق قازاقتىڭ جاسامپازدىعى ەكەنىن ەندى ءتۇسىنىپ جاتقاندايمىز.
اسان قايعى دا كوپتىڭ قامىنا كۇيزەلىپ، جۇرتىن جەرۇيىق مەكەنگە جەتكىزگىسى كەلدى، حالقىن جەرۇيىق مەكەنگە جەتەلەدى. ءسويتىپ، پايعامبارلارعا جۇكتەلگەن ميسسيانى اتقاردى. وسى جاعىنان مىسىردا قۇلدىق كەشكەن جۇرتىن قۇتقارىپ قالعان مۇسا پايعامبارعا ۇقسايدى. اسان قايعى دا قاراشا قازاق جۇرتىن قۇتتى مەكەنگە جەتكىزگىسى كەلدى، سول ءۇشىن ومىردەن باز كەشتى، بار قايعى، بار ۋايىمى ەلدىڭ تاعدىرى، بولاشاعى بولاتىن. سوندىقتان دا شوقان ءۋاليحانوۆ اسان قايعىنى «كوشپەندىلەر فيلوسوفى» دەگەن. ال سەرىكبول قوندىباي «اسپان جىرشىسى» دەپ باعالاعان. عالىمنىڭ «اسپان» دەپ ايشىقتاعانىنا قاراعاندا جوعارىداعى اقىنداردىڭ اسپانعا اسىعۋى مەن اساننىڭ جەرۇيىقتى ىزدەۋىنىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بارداي. ەگەر، قورقىت پەن اسان قايعى بولماسا «ءبىز كىمبىز»، «قايدان كەلەمىز»، «قايدا بارامىز» دەگەن سان سۇراقتىڭ شەشىمىن تاپپاعان بولار ما ەدىك.
جوعالدى جىل. جوعالدى اي. جوعالدى كۇن،
مەن كەتەردە باسىما سوعار مۇڭىم.
ماڭگىلىك پە؟ ماڭگىلىك مەزەتىم سول -
كوكجيەكتىڭ كوزىنە قونار كۇنىم.
(نۇرلان ماۋكەن ۇلى)
باقشاسىنان باقىتتىڭ مەكەن ىزدەپ،
قول ۇستاسىپ ومىردەن وتەمىز دەپ.
ماعان اقىل ايتپاققا تۋ الىستان،
وكىنىشتى كەلگەنسىڭ بەكەر ىزدەپ.
(ماعيزا قۇناپيا)
عاشىق بولىپ نۇر تاراتقان مەكەنگە،
ماحابباتتىڭ شەكسىز قۇنىن وتەۋگە.
ءولىم كۇتكەن ءومىر سوڭىن كورەم دەپ،
تۋعان جەردى تۋ قىپ ۇستاپ كەتەردە.
(باقىت بەدەلحان ۇلى)
كەتتى تالاي تىرلىككە ەسەمىز كوپ،
كوشكەن قۇمداي ءبىر جاققا سۋسيدى ادام.
ماڭگى ولمەيتىن كەتەيىك مەكەن ىزدەپ،
جوقتامايدى بىزدەردى ۋ-شۋ عالام.
(جۇماباي قۇليەۆ)
ءيا، نۇرلان ماۋكەن ۇلى ۋاقىتىن كوكجيەك كوزىنە ۇزاتىپ، ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ كەتتى. ال باقىت بەدەلحان ۇلى ايتقان «نۇر تاراتقان مەكەن» مەن جۇماباي قۇليەۆ كەلتىرگەن «ماڭگى ولمەيتىن مەكەن» قانداي؟ ادامدار باقىتتى عۇمىر كەشەتىن، ماڭگى ولمەيتىن، نۇر تاراتقان مەكەن بار ما ءوزى؟ ومىردە ماڭگىلىك قالپىندا قالاتىن، ولمەيتىن قانداي مەكەن بولۋى مۇمكىن؟
ارينە، ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق. مىناۋ جىبىرلاعان دۇنيە دە، ءتىپتى ادام دا ماڭگىلىك ەمەس. ونىڭ قايدا ەكەنىن قورقىت تا، اسان قايعى دا تاپقان جوق. ءبىراق، ولار سول مەكەندى ىزدەۋ ارقىلى اقيقاتتى تاپتى. ءسويتىپ، بىزگە ول مەكەننىڭ و دۇنيە، ياعني ولىمنەن كەيىنگى ءومىر ەكەنىن ءتۇسىندىردى. اساننىڭ جەلمايا ءمىنىپ جەر كەزۋىنەن باستالعان سول ساپار ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى.
«تىرشىلىكتى ءبىز قالاي ەتەمىز» دەپ،
نەشە كوكتەم اۋىستى، نەشە كۇز كەپ.
قيا باسسام كەزدەسەم قياناتقا،
كەتسەم بە ەكەن كۇناسىز مەكەن ىزدەپ.
(داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى)
تۇنەگىن ءتۇرىپ، ءتۇسى كەپ،
جارق ەتپەي قويدى جانساراي.
قۇلىنشاق كوڭىل كىسىنەپ،
اقجايلاۋ ءتورىن اڭساۋى-اي!
(اينۇر ءابدىراسىل قىزى)
داۋلەتبەكتىڭ «كۇناسىز مەكەنى»، اينۇردىڭ «اقجايلاۋ ءتورى» نە؟ ول قانداي ءتور، قانداي مەكەن؟ قياناتتان ادا، كۇناسىز، پاك مەكەن - بۇل بۇكىل ادامزاتتىڭ ارمانى عوي. وكىنىشتىسى، مۇنداي مەكەن ماڭگىلىك ومىردە عانا بار. اقيقاتى سول، ءبارىمىز دە ماڭگىلىك ومىرگە - ماڭگىلىك مەكەنىمىزگە قايتامىز. قازاقتىڭ دۇنيەدەن وتكەن ادامعا «قايتتى»، ياعني «مەكەنىنە ورالدى» دەپ ايتۋى بەكەر ەمەس ەكەن. مىنا دۇنيەدە بوتەن ۇيدە جۇرگەن قوناقتاي اسىعىپ، اپتىعىپ، تار مەكەنگە سىيماي دولدانىپ، جىندانىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءبارى سودان ەكەن-اۋ!
ءماۋلانانىڭ «ءار جول اللاعا اپارادى» دەگەن ءسوزى بار. ءبىزدىڭ مۇلدەم باسقا قۇتتى مەكەنگە كەتكىمىز كەلۋىنىڭ استارىندا سول اقيقاتقا جەتۋ جاتقانداي. ەندەشە، اسان قايعى، قورقىتتار كەشكەن قيىندىقتار اقيقاتقا جەتۋ جولىنداعى ساپار دەسە بولادى. ال ءبىز مىسال ەتكەن اقىنداردىڭ جىرلارىنان بايقاعانىمىز، قازاق اقيقاتتى ءالى دە ىزدەپ ءجۇر ەكەن...
سەرىكبول حاسان
«ايقىن»
