ءۇندى سەريالدارى ۇلتتىق بولمىسىمىزدى بۇزىپ بارادى
ءۇندىنىڭ سەريالى - ءۇندىنىڭ قۇندىلىعىن، قىتايدىڭ سەريالى - قىتايدىڭ مادەنيەتىن، كورەيدىڭ سەريالى - كارىستىڭ مۇددەسىن قورعايتىنىن دا ايتقان ەدىك. الايدا، وزگە ەلدىڭ قۇندىلىعىن ناسيحاتتاۋعا مۇددەلى ارنالارعا ءالى تىيىم بولماي تۇر. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ويلاعىسى كەلمەيتىن ارنالارعا ءۇندىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەت-عۇرپى، سالت-ءداستۇرى كوبىرەك ۇنايتىن سەكىلدى.
قازاق تەلەارنالارى وزگە ەلدىڭ سەريالدارىن ناسيحاتتاۋعا قۇمار-اق دەلىك. ءارى وزگە ەلدىڭ ءونىمى قازاق ارنالارىندا كورسەتىلمەسىن دەگەن تىيىم دا جوق. دەگەنمەن، تەلەارنانىڭ، ونىڭ ىشىندە سەريالداردىڭ ادام فاكتورىنا اسەرى قانداي؟ زيانى قانداي، پايداسى قانداي دەگەن ماسەلەلەرگە توقتالۋدى ءجون كوردىك.
كوزدى عانا ەمەس، كوڭىلدى دە ۇركىتىپ بىتكەن بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا باستى تاربيە قۇرالى نە؟ ارينە، تەلەارنا. قولىمىزدا بار بۇكىل تاربيە قۇرالدارىنىڭ تەتىگى وڭ باعىتقا قىزمەت ەتپەسە، ۇتىلارىمىز حاق. ۇلت ۇرپاعىنىڭ تاربيەسىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن تەلەارنالاردىڭ ۇلتتىق تاربيەگە كەرى اسەرىن تيگىزۋى دە كوڭىلىمىزگە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ كەلەدى. كەيدە ارنالارىمىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ەمەس، وزگە ەلدىڭ مۇددەسىن قوزعاپ جۇرگەندەي اسەر قالدىرادى.
قازىر ەكىنىڭ ءبىرى ۇلتتىڭ تاريحىن بىلمەۋى مۇمكىن. ەسەسىنە، انانديدىڭ تاعدىرىن جاقسى بىلەدى. جاقسى بىلەتىنى سونشالىق، انانديمەن ءومىرى بىتە قابىسىپ، بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. پروبلەماسى جەتەرلىك: كۇندەلىكتى اس-سۋىن ايىرا الماي وتىرسا دا، سەريالعا تەلمىرۋگە ءماجبۇر. پسيحولوگتار مۇنى دەرت سانايدى. ياعني سەريالدىڭ ەسكىرتكىدەن ايىرماسى شامالى. ول دا سەنى ەرىكسىز ماجبۇرلەيدى. وزىنە باسىبايلى ەتەدى. انانديدىڭ ءبىر سەرياسىن وتكىزىپ السا، ەكىنشى كۇنى اۋىرىپ قالاتىن اپالارىمىز كوبەيدى.
بۇل ماسەلە الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە ءجيى تالقىعا سالىنادى. ماسەلەن، ەلگە بەلگىلى ءبىر جۋرناليست ءوزىنىڭ جەكە پاراقشاسىندا: «وتكەندە ءبىر قۇداعيىمىز قان قىسىمى كەنەتتەن كوتەرىلىپ، قۇلاپ قالىپتى دەپ ەستىدىك. ءتىپتى قان قىسىمى مي تامىرلارىن زاقىمداپ، ءبىر قولى جانسىز بولىپ قالىپتى. «ويباي-اۋ، دەنى-قارنى ساۋ، كەشە عانا شاۋىپ جۇرگەن كىسى ەمەس پە ەدى؟ بۇعان اياق استى نە بوپ قالدى؟» دەپ تاڭدانىپ، حال-جاعدايىن سۇراستىق. سويتسەك، قۇداعيىمىزدىڭ قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەريال سەبەپ بولىپتى. قۇداعي ادەتتەگىدەي يچانى تاماشالاپ وتىرعان. (يچا - سەريالدىڭ كەيىپكەرى). يچا كولىك اپاتىنا ۇشىراعان ساتتە، قۇداعيىمىز دا بىرگە قۇلاپ بارا جاتىر دەيدى. سەريالعا قاتتى بەرىلىپ كەتسە كەرەك» دەپ جازادى.
جۋىردا عانا عالامتوردان ءبىر اجەنىڭ يچانى (الگى كەيىپكەردى) جوقتاپ، «بەيشارا، بالا-شاعاسىنىڭ قىزىعىن كورە الماي كەتتى» دەپ جىلاعانىنىڭ دا كۋاسى بولعانبىز. ءبىرىن قۇلاتىپ، مۇگەدەك ەتسە، ءبىرىن زار جىلاتقان بۇل سەريالدىڭ قۇدىرەتى نە؟ ايدالاداعى ءۇندى قىزىنىڭ (ونىڭ ءوزى سەريالدىڭ كەيىپكەرى) مۇڭىنا قايعىرعان كوڭىلشەك اجەلەردىڭ بۇل تىرلىگى - ەرسىلىك پە، الدە كوڭىلشەكتىك پە؟! مۇمكىن، جۇيكە جۇقارتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى شىعار.
پسيحولوگتار نە دەيدى؟ «تەلەۆيدەنيەنىڭ، بولماسا كەز كەلگەن اقپاراتتىڭ بارلىعى، مۋلتفيلم، كينو، سەريال بولسىن، ادامعا بەرەتىن تاربيەلىك ءمانى بولۋى شارت. سول ارقىلى ادام كەيدە ءتۇزۋ شەشىم قابىلدايدى».
دەمەك، سەريالداعى ۇرىس-كەرىس، جانجال، اتا-انانىڭ بالالارمەن قارىم-قاتىناسى، ەنە مەن كەلىننىڭ اراسىنداعى شيەلەنىس، اعايىندىلاردىڭ ءبىر-بىرىمەن الاكوزدەنۋى، اپكەنىڭ ءسىڭلىنىڭ وتباسىنا ورتاقتاسۋى (كەرىسىنشە دە بولۋى عاجاپ ەمەس)، كۇيەۋ بالا مەن بالدىزدىڭ اراسىنداعى ماحاببات حيكايالارى جانە تاعى باسقا سەريالدارداعى ءتۇرلى «عاجايىپتاردىڭ» ادام ومىرىنە اسەرى بولماۋى مۇمكىن ەمەس. اسەرى بولماسا، ورىس پسيحولوگتارى نەگە بالالارعا ەرتە باستان سەريال كورسەتۋدىڭ زيانىن ايتىپ، بايبالام سالادى؟
ءبىر كەزدەرى تەلەارنالاردا تۇرىك سەريالدارى قاپتاعاندا، ول سەريالدارداعى ينتريگا، مەلانحوليا جانە تراگەديانىڭ مولشەردەن اسىپ كەتكەندىگىن ايتىپ، قايراتكەرلەر ماجىلىستە ماسەلە كوتەرگەن. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ رۋحاني دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن، «كەلەشەك ءۇشىن ۇلكەن قاۋىپ تۋعانىن» ايتىپ، شىرىلداعان ەدى. قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ بايبالامى تۇرىك سەريالدارىنا تىيىم جاساعانىمەن، ونىڭ ورنىن ءۇندى سەريالدارى باستى.
«اسىرە قىزىل تەز وڭار» دەگەن، بالا تەلەارنادان كورگەنىن قابىلدايدى. ءارى بالانىڭ ساناسىن ۋلاۋدىڭ جولى وڭاي بوپ تۇر. اششى ىشەكتەي سوزىلعان سەريالداردىڭ ادام بالاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بىرنەشە فاكتورى بار:
ەڭ الدىمەن، ۇلتتىق يدەولوگياعا اسەرى. ءۇندى سەريالدارى ءۇندى مۇددەسىن كوزدەيتىنى بەلگىلى. بولليۆۋدتىڭ كەز كەلگەن فيلمى ءوز ۇلتىنىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-داستۇرىنەن الىس كەتپەيدى. ۇلتتىق بوياۋى قانىق كيىمدەرى مەن ءداستۇرلى مۋزىكاسىن، ۇلتتىق ءبيىن، سالتىن ناسيحاتتاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويادى. بىزدە قالاي؟ ءۇندى سەريالدارى كورسەتىلە باستاعالى بەرى، قازاق كورەرمەندەرى كەرىسىنشە، ءۇندى بولۋعا اينالدى. ءۇندىنىڭ كيىمدەرىن يىققا ىلە باستادىق.
ەكىنشىدەن، سەريالداعى قانداي فاكتورلار ادامدارعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندەر مىناداي قورىتىندى شىعارىپتى: 21 پايىز ادامدار قاستاندىق جاساۋدى ۇيرەنسە، 14 پايىزى مەلانحولياعا شالدىعادى. سەريالدىڭ مۋزىكاسىنىڭ ادامدارعا اسەر ەتۋى - 26 پايىز بولسا، سەناريدىڭ اسەر ەتۋى - 6 پايىز عانا ەكەن.
ادەتتە، كينو دەگەنىمىز - يدەولوگيا دەپ جاتامىز. سول كينولاردى كۇندەلىكتى كورسەتەتىن - تەلەارنالار. قازاقستان تەلەارنالارى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىستى ەمەس پە؟ وسى ورايدا ءبىر قيسىندى سۇراقتىڭ توبەسى قىلتيماي تۇرمايدى. قازاقستان تەلەارنالارىنا رەيتينگ قىمبات پا؟ ەل مەن مەملەكەت قىمبات پا؟ وكىنىشكە قاراي، قازىر رەيتينگ كورسەتكىشتەرىن قۋۋ بەلەڭ الدى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ جاستارىنا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ، ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ساقتاۋ، قازاقتىق قالپىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ، ەلدىك جانە مەملەكەتتىك رۋحتى ورلەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەر سول رەيتينگتەردىڭ تاساسىندا قالىپ قويدى. سوندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە قىزمەت ەتپەگەن تەلەارنالاردى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ قاجەت پە ءوزى دەگەن وتكىر ساۋال تۋىندايدى.
قازىر بارلىق تەلەارنالاردا ءۇندىستاننىڭ ارزانقولدى سەريالدارى كەڭىنەن كورسەتىلىپ جاتىر. تەلەارنا باسشىلارى ەۋروپا مەن امەريكانىڭ وزىق فيلمدەرىن ساتىپ الىپ كورسەتۋگە كەلگەندە قارجى ايايدى، ودان دا تۇرىكتىڭ، كارىستىڭ، ءۇندىستىڭ ارزان كينولارىن پروكاتتاۋ الدەقايدا وڭاي ءارى جەڭىل. ەندى مۇنىڭ ارتىندا قانداي «باتپان قۇيرىقتىڭ» جاتقانىن باعامداپ كورەيىك. ءۇندى فيلمدەرىنە ءبىزدىڭ جاستارىمىز تەز ۇييدى. تەز ەلىكتەيدى. قازىرگى تاڭدا كريشنايزمگە كىرىپ كەتكەن جاستار از ەمەس. ءۇندى سەريالدارىن ۇدايى كورۋ ادامنىڭ، اسىرەسە ون ەكىدە بۋىنى بەكىمەگەن، بۇعاناسى قاتپاعان جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن جاۋلاپ الاتىنى بەلگىلى.
سوندا ءبىز وزگە ەلدىڭ ءدىنى مەن ءدىلىن ءوز ۇرپاعىمىزدىڭ بويىنا مىقتاپ ءسىڭىرىپ جاتقان جوقپىز با؟ وسىنى ويلاعان تەلەارنا باسشىلارى بار ما ەكەن؟ كۇنى ەرتەڭ قازاقستان جاستارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بۋىنى كريشنايزمگە توپىرلاپ كىرىپ جاتسا كىمدى كىنالايمىز؟ الىسقا بارماي-اق، كارىستەردى الايىق. وڭتۇستىك كورەيا بۇل كۇندە پروتەستانتتىق اعىمعا تولىق دەن قويدى. ولار وزدەرىنىڭ ەجەلگى ءدىني ۇستانىمىنان تەز ايىرىلىپ قالدى. ال وسىعان سول ەلدەگى تەلەارنالار تىكەلەي ىقپال ەتپەدى دەپ ايتا الامىز با؟ سول كارىس سەريالدارىن قىزىعا تاماشالاپ وتىرعان قازاق جاستارى ءدىني ۇستانىمدارىن وزگەرتىپ جاتسا، قايتەمىز؟
تاڭاتار تولەۋعاليەۆ، جۋرناليست:
- كينو - ادامنىڭ ساناسىنا مىقتى اسەر ەتەتىن يدەولوگيالىق قۇرال. قىرۋار اقشاعا ساتىپ الىپ، ءۇندى سەريالدارىن كورسەتۋ ارقىلى ءبىز وزگە ەلدىڭ سالت-ءداستۇرىن، بولمىسىن ناسيحاتتاپ قانا قويماي، ادامداردىڭ دەنساۋلىقتارىنا نۇقسان كەلتىرىپ جاتىرمىز. ناقتىراق ايتقاندا، بۇقاراعا بىرتە-بىرتە اسەر ەتىپ، تاۋەلدىلىككە اكەلەتىن ۋ بەرىپ جاتىرمىز. برەجنيەۆتىڭ پاتشالىق قۇرعان تۇسىندا كەز كەلگەن كينونىڭ ءار ەپيزودىندا اراق ءىشۋدى كورسەتىپ، ناسيحاتتاۋ ارقىلى يدەولوگيا تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى اراققۇمار ەتىپ شىعاردى. سونىڭ زاردابىن كەيىنىرەك بۇكىل قوعام تارتتى. ءالى دە تارتىپ كەلەدى. ءالى دە ىشىمدىك پەن تەمەكىنى ساۋداعا كەڭىنەن شىعارۋ ءۇشىن الپاۋىت كاسىپكەرلەر اياماي قارجى قۇيىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جىمىن بىلدىرمەي ناسيحاتتاپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس.
سونداي-اق مىنا وتاندىق تەلەارنالارداعى ويدان شىعارىلعان، ەرتەگىگە ۇقساس ءبىتىپ بولمايتىن «كەلىن»، «قىز عۇمىرى»، «سۇيگەن جار» تاعى دا باسقا سەريالدار ارقىلى ادامداردىڭ التىن ۋاقىتتارى ۇرلانىپ، ساناسى تۇماندانىپ جاتىر. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز، مۇندا دا وتباسى مۇشەلەرى اراسىنداعى ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىك، اياقتان شالۋ، كەك الۋ، اپالى-ءسىڭىلى قىزداردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ ماحاباتتارىنا وپاسىزدىق جاساۋى، تاعى دا تولىپ جاتقان ادامي قۇندىلىقتارعا جات دۇنيەلەر ناسيحاتتالادى. سول ارقىلى حالىقتىق قالپىمىز بەن ۇلتتىق بولمىسىمىزعا نۇقسان كەلۋدە.
وسى سەريالدارداعى وزگە ءدىننىڭ شىلاۋىندا جۇرگەن ادامداردىڭ ويلاۋ قابىلەتى، تانىم-تۇسىنىگى، ءومىردى قابىلداۋى بىزگە قاراعاندا وزگەشە بولعاندىقتان، فيلمدەردىڭ سەنىمسىز تۇستارى كوپ. «وسىنىڭ ءبارىن ادامدارعا ۇزبەي كورسەتۋ - زورلاپ قابىلداتۋ بولىپ شىقپاي ما؟» دەگەن وي مازالايدى.
سوندىقتان وزگە ەلدىڭ قىمبات دۇنيەلەرىنە قارجى شىعارىپ، بوسقا شىعىندانعانشا، ءوزىمىزدىڭ وتاندىق سەريالداردى نەگە كوبىرەك كورسەتپەسكە دەپ ويلايمىن. كەيىنگى كەزدە بىزدە دە جاقسى-جاقسى كينوتۋىندىلار ومىرگە كەلىپ جاتىر. بولماسا، كينوگەرلەرىمىزگە حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن فيلمدەر جاساۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. سوندا عانا كوسەگەمىز كوگەرەرىنە كۇمان جوق.
ءومىرجان ءابدىحالىق، جازۋشى:
- قازىرگى ءۇندى تەلەحيكايالارى ادامنىڭ جۇيكە-جۇيەسىن زاقىمداپ، تەز اشۋلانشاق، قىزبا عىپ جىبەرەدى. سەبەبى، ءۇندى تەلەحيكايالارىندا ادىلەتسىزدىك شەكتەن تىس، جاۋىزدىق اركەز جەڭىسكە جەتەدى، ال ءادىل، تازا، شىنشىل كەيىپكەرلەرى يەگىنىڭ استىنداعىنى كورمەيتىن ىنجىق، ەز، ءالجۋاز، كىم نە ايتسا سوعان سەنەتىن، ءبىر سوزبەن ايتقاندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادام. جاۋىز، سۇرقيا كەيىپكەرلەرى ويلارىنا كەلگەنىن ىسكە اسىرىپ جۇرە بەرەدى. ياعني اق پەن قارانىڭ بالانسى جوق. كورەرمەندى ۇمىتتەندىرىپ، سەرپىلتىپ وتىرۋ دا كەرەك قوي. وسىنى ۇنەمى كورگەن ادام قانى كوتەرىلىپ، اشۋلانىپ، ىزالانباعاندا قايتەدى؟ ! جۇيكەگە ۇلكەن سالماق. وسى تەلەحيكايالاردىڭ كورەرمەننىڭ جۇيكە-جۇيەسىنە، دەنساۋلىعىنا تيگىزىپ جاتقان كەسىرىن ءبىر پسيحولوگ تالداپ ايتىپ بەرسە، دۇرىس بولار ەدى.
ءتۇيىن: سيىردىڭ اشى ىشەگىندەي سوزىلمالى سەريالدار قازاق قوعامىن تەرىس باعىتقا بۇرىپ جىبەردى. مەملەكەتتىك تۇرعىدا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن جەدەل قايتا قاراۋدىڭ قاجەتتىگى ءبىلىنىپ تۇر. ال ازىرگە شۇبالاڭ سەريالدار قازاقستان ارنالارىن جاۋلاپ الدى. ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىز قولجاۋلىق بولا بەرە مە؟ مۇنىڭ شەشىمى تابىلاتىن كۇن قاشان تۋار ەكەن؟!.
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»
