جوعالعان وركەنيەت جۇمباقتارى

وسى شۋمەرلەردە قازىرگى ءبىز يە بولىپ وتىرعان نارسەلەردىڭ ءبارى دە بولىپتى: كورابلدەر، دامىعان مەتاللۋرگيا، مەكتەپتەر، سوتتار، كەدەن بەكەتتەرى، مونارحيا، بيۋروكراتيا، حيميا مەن مەديتسينا، اۋىل شارۋاشىلىعى، دامىعان ونەر مەن ادەبيەت، كوسمەتيكا، سابىن، اراق-شاراپ ت. ب.

عىلىم ءۇندى ەۋروپالىقتاردىڭ دا، تۇركىلەردىڭ دە، فين-ۋگورلاردىڭ دا، سەميت-حاميتتەردىڭ دە، موڭعول جانە باسقا دا ەتنوستاردىڭ دا ءبىر جەردەن، ءبىر ورتالىقتان ءوسىپ-وربىگەنىن ايتادى. بيبليادا ايتىلعانداي «جەر بەتىندە ءبىر عانا ءتىل بولعان». پلانەتا ورتاق بولعان سوڭ ونداعى مادەنيەت تە ورتاق. تابيعاتتىڭ نەشە ءتۇرلى قۇبىلىستارىنا، سول سياقتى شاپقىنشىلىققا بايلانىستى تۇتاس حالىقتار ارلى-بەرلى كوشىپ-قونىپ جۇرگەن.

ەندەشە، شۋمەرلەرىڭ دە، ترويالىقتار دا، ۆاۆيلوندىقتار دا، مىسىرلىقتار دا، گرەكتەر دە قازاق دالاسىن باسىپ ءوتۋى نەمەسە قونىستانۋى، ءتىپتى وسى جەردەن تاراۋى دا بەك مۇمكىن. شۋمەرلەردى تۇركىلەردىڭ ارعى باباسى دەپ جۇرگەندەر دە بار. ماسەلەن، جىلقى العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن الەم عالىمدارى مويىندادى. بۇعان  قىزىلجار وڭىرىندەگى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان زاتتار ايعاق. دەمەك، قازاق دالاسى جاڭا وركەنيەتتىڭ باستاۋى بولعان دەگەن بولجامدار شىندىقتان پالەندەي الىس كەتپەيدى.

ەجەلگى شۋمەرلەردىڭ وتانى قازاق دالاسى دەۋگە ىلگەك بولارلىق نەگىز دە جوق ەمەس. «تابيعي تاريح» اتتى عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى جورج لۋي لەكلەرك (بيۋففون) XⅧ عاسىردا مىناداي تەوريا ايتىپ كەتىپتى: «بۇل اتتى (شۋمەرلەردى ايتىپ وتىر) الىپ جۇرۋگە لايىقتى حالىق» ەستە جوق ەسكى زاماندا كاسپي تەڭىزىنەن شىعىسقا تامان دۇنيەگە كەلگەن. بۇل حالىق «عىلىم مەن ونەردى، باسقا دا ادامزاتقا پايدالى نارسەلەردى وركەندەتكەنى ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان اسا ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق. كەيىننەن بۇل جۇماق وركەنيەتتى جابايىلار كەلىپ قيراتقان» دەپ جازادى لەكلەرك. ءجۇز جىلدان كەيىن بۇل پىكىردى ەجەلگى شىعىستى زەرتتەۋشىلەر دە قولداپ-قۋاتتاعان.

ەگيپەت تانۋشى عالىم گاستون كاميل شارل شۋمەرلەر مەسوپوتامياعا سولتۇستىك ازيادان جايلى جەر ىزدەپ كەلگەن دەگەن پىكىردى ۇستانادى. ال امەريكالىق زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، «شۋمەر» ءسوزى شۋمەرلەردىڭ «كەنگۋ» نەمەسە «كەنگير» دەگەن سوزىنەن شىققان، ياعني بۇل ءسوز ولاردىڭ و باستاعى وتانىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ال ەندى دومالاق جەر شارىنداعى كەڭگىر اتتى جالعىز گەوگرافيالىق ورىن قازاقستاننىڭ جەزقازعان اۋماعىندا ەكەنىن ەسكەرەيىك.

بۇل جەردە كەڭگىر وزەنى مەن كەڭگىر اۋىلى بار. ال ەندى التىنشى عاسىرداعى كونە تۇركى جازبالارىندا كەڭگىر ءسوزى «كەنگۋ» دەگەن اتاۋمەن ءجۇر. ءدال وسى جەردە قازاق دالاسىنىڭ كىندىگى -   ۇلىتاۋ، كونە جازبالارداعى «ۋلتاع» ورنالاسقان. ءدال جانىندا ەجەلگى ادامدار يگەرگەن سارى مىستىڭ باي قورى بۇرق-بۇرق قايناپ جاتىر. بۇعان ارحەولوگتاردىڭ ءدال كەڭگىردىڭ جانىنان قولا داۋىرىنە جاتاتىن قازبالار تاپقانىن دا قوسىپ قويىڭىز.

كورشىمىز رەسەي قازاقستانمەن شەكارا ءبولىنىسى كەزىندە جانىن سالىپ قورعاپ باققان ارقايىم دەگەن كيەلى قونىس بار. ول جەردەگى وركەنيەت ءىزىنىڭ جاسىن عالىمدار ءتورت مىڭ-بەس مىڭ جىلعا اپارادى. كەزىندە ءوزىمىز ايىرىلىپ قالعان، بۇگىندە الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعان ارقايىمدى ورىستار بارىنشا قاستەرلەپ ۇستاپ وتىر. مۇندا ەجەلگى كۇن-اي وبسەرۆاتورياسى بار. تەحنيكالىق دەڭگەيى بويىنشا ول انگلياداعى اتاقتى ستوۋنحەندجدى جولدا قالدىرادى ەكەن.

استرونوميالىق وتە-موتە دالدىكپەن جاسالعان. اڭىز زاراتۋشترانىڭ وتانى وسى ارقايىم دەسەدى. ارقايىمنىڭ جاسى مىسىر پيراميدالارىنان دا ۇلكەن. كەيبىر تابىلعان دۇنيەلەردىڭ جاسى ءتىپتى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ون ەكى مىڭ جىلدارعا دەيىن بارادى. عارىش زاڭى، استرولوگيا زاڭى بويىنشا سالىنعان ارقايىمنىڭ اينالاسىنان جيىرماعا جۋىق قالا تابىلعان.

مۇنداعى وركەنيەت دەڭگەيى عالىمداردى تاڭقالدىرماي قويمايدى. بۇل جۇمباق قالالار كەڭەستىك ارناۋلى قىزمەت ورىندارىنا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ەمەس، 1956-جىلى قازاقستان مەن رەسەي شەكاراسىندا عارىشتان سۋرەت ءتۇسىرىپ جۇرگەندە العاش رەت كەزدەيسوق تابىلعان. ءبىراق جۇرتقا جاريالانباي قۇپيا ۇستالعان. مۇمكىن ونىڭ نە نارسە ەكەنىن سول كەزدە بىلمەگەن دە بولار.

قوستاناي وبلىسىندا دا وسى ارقايىمعا ۇقساس قالاشىق بولعان كورىنەدى. ءبىراق كەڭەستىك كەردەڭ ساياسات ەجەلگى قالا ورنىن سوقامەن تەگىستەپ جىبەرگەن كورىنەدى. كەشەگى جاپپاي تىڭ جانە تىڭايعان جەردى يگەرۋ كەزىندە وسىنداي قانشاما قۇندى تاريح سوقانىڭ تىسىنە ىلىگىپ كەتكەنىن ءىشىمىز سەزبەيدى ەمەس.

نە دەسەك تە، ەجەلگى تايپالاردان قالعان قۇندى مۇرالار تالاي جىلداردان بەرى الەم وقىمىستىلارىنىڭ باسىن جاۋاپسىز سۇراقتارمەن اۋىرتىپ كەلەدى جانە ءالى دە اۋىرتا بەرمەك. ايتا بەرسەك، ەجەلگى جۇمباق وركەنيەتتىڭ بىزگە جەتكەن مۇرالارىنىڭ قۇپيالارى مۇنىمەن تاۋسىلمايدى. ماسەلەن، عىلىمدا مايا وركەنيەتى بەلگىلى. ولاردى الەمدە ءالى كۇنگە دەيىن تەڭدەسى جوق عاجايىپ قالالار سالعان، جۇلدىزدار مەن پلانەتالاردىڭ قوزعالىسىن كومپيۋتەرلىك دالدىكپەن ەسەپتەگەن، قازىرگى زامانداعىداي فۋتبول ويناعان دەسەدى.

وركەنيەتتىڭ ابدەن شىڭىنا جەتكەن سوڭ، ءبىر كۇنى سونىڭ ءبارىن تاستاپ كەتىپ قالعان. قاي جاققا؟ - جۇمباق. قايدان كەلگەن - انتروپولوگتار ءالى كۇنگە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايدى.

مايا ۇندىستەرىنىڭ قولجازبالارى مەن قابىرلەرىن تەكسەرگەن وقىمىستىلار ولاردىڭ ولگەندەردى مىسىرلىقتارشا ساركوفاگتارعا جەرلەگەنىن ايعاقتاعان. سوندا ولاردىڭ بابالارى مىسىرلىقتار بولۋى مۇمكىن بە؟ ولاي دەيىن دەسەڭ، وسىنشا كول-كوسىر بىلىمدەرىن ولارعا نەگە مۇراعا قالدىرماعان؟

ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ ءيت تۇمسىعى باتپاس نۋ ورماندارىنان ءالى كۇنگە دەيىن «ۇمىت قالعان» قالالار تابىلۋدا. ماسەلەن، مەكسيكاداعى كۋيكۋيلكو جانە پەرۋ تاۋلارىنداعى ماچۋ-پيكچۋ قورعان- قالاسىⅩⅩعاسىردىڭ باسىندا ءبىر-اق تابىلدى. مايا وركەنيەتىنە جاۋاپ تابىلا ما دەپ ۇمىتتەنگەن عالىمدار ناتيجەسىندە، بۇرىنعىدان دا كوپ جۇمباق پەن قۇپيانىڭ استىندا قالدى.

نيۋ-يورك مۋزەيىندە «تاعدىر باس سۇيەگى» دەلىنەتىن جۇمباق ارتەفاكت ساقتاۋلى. تۇتاس كۆارتستان جاسالعان، سالماعى بەس كەلى تارتاتىن بۇل باستىڭ كەرەمەتى، كادىمگى ادام باسىنىڭ ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن اينىمايتىن اناتوميالىق دالمە-ءدال كوشىرمەسى. گيتلەردىڭ ءوزى باس سۇيەكتىڭ سىرى اشىلسا، الەم قوجاسى بولۋعا بولادى دەگەنگە يمانداي سەنگەن دەسەدى.

وندا قانداي جۇمباق كۇش بار؟ وعان ءالى جاۋاپ تابىلعان جوق - حرۋستال باس سۇيەكتىڭ قالاي دايىندالعانى قۇپيا كۇيىندە. قازىرگى دامىعان تەحنولوگيانىڭ بىردە-ءبىرى ادام باس سۇيەگىنىڭ كوشىرمەسىن ءدال وسىنداي حرۋستالدان تۇتاس جاساۋعا قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. قانداي شەبەر ۇستانىڭ قانداي تەحنولوگيامەن دايىنداعانى بەلگىسىز وسى شەديەۆرى - ەجەلگى وركەنيەت قۇپيالارىنىڭ بىرەگەيى. ونىڭ قۇپياسىن ءبىلۋ ادامزات بالاسى ءۇشىن بالكىم، قاجەت تە ەمەس شىعار، سەبەبى، ونىڭ سوڭى نەگە الىپ باراتىنىن كىم ءبىلسىن...

عالىمداردىڭ باسىن قاتىرعان تاعى ءبىر نارسە - ناسكا شولىندەگى مىڭداعان سۋرەت-سىزىقتار. 500 شارشى شاقىرىمدى يەلەنىپ جاتقان الاڭدا قۇس ۇشاتىن بيىكتىكتەن عانا كورۋگە بولاتىن الىپ فيگۋرالار بار. جانۋاردىڭ، قۇستىڭ، اعاشتاردىڭ بەينەلەرى. بۇل سحەمالار نەنى اڭعارتادى، وقىمىستىلار ءتىلىن جۇتىپ قويعانداي ءۇنسىز.

ءدال وسىعان ۇقساس سۋرەت-سىزىقتار ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندا دا بار. وقىمىستىلار ونىڭ قازاقتىڭ جاپان دالاسىندا ون مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعانىن ايتادى. تورعاي دالاسىنداعى الەمنىڭ ەشقانداي جەرىندە كەزدەسپەيتىن بۇل كونە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر يۋنەسكو-نىڭ بۇكىل الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلۋ كەرەك. بۇل جەردە ءبىز تورعاي ۇستىرتىندەگى ءتۇرلى ورنەكتى ءمور-تاڭبالارى بار ءتورت بۇرىشتى جانە شەڭبەرلى عاجايىپ بەدەرلى گەومەتريالىق ورنەكتەر - گەوگليفتەر تۋرالى ايتىپ وتىرمىز.

جەر ۇستىندە پايدا بولعان بۇل قۇپيا ورنەكتەر تورعاي ءۇستىرتىن عارىشتان بەينە تۇسىرىلىم بويىنشا زەرتتەۋ كەزىندە تابىلعان بولاتىن. تەك قۇس قاناتى تالاتىن بيىكتەن عانا تاماشالاۋعا بولاتىن گەوگليفتەر قورعان تەكتەس 101 كومبەدەن تۇرادى. بۇل گەوگليفتەردى زەرتتەۋشىلەر ولاردىڭ جاسى 2 مىڭ جىلدان 10 مىڭ جىلعا دەيىن بارۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر.

تورعاي ۇستىرتىنەن تاعى دا شارشى، ايقىش (كرەست) تەكتەس جانە 25 تومپەشىك-كومبەدەن تۇراتىن الىپ شەڭبەرلى جەتى وبەكت تابىلعان. ازىرگە وندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى بۇل بەلگىسىز وبەكتىلەردىڭ قۇپياسىن اشا الماي وتىر. ال شىنىنا كوشسەك، تورعاي مەن وباعان وزەندەرى قيىپ وتەتىن تورعاي قولاتىنا، ياعني تورعاي جىرا-سايىنا جاقىن ورنالاسقان قۇپيا كومبەلەر - قازاق ارحەولوگيا ءىلىمىنىڭ عانا ەمەس، الەمدىك ارحەولوگيا ءىلىمىنىڭ ىندەتىپ زەرتتەيتىن سيرەك ولجاسى.

ەجەلگى تاريحتىڭ ەجىكتەۋىنشە، قازىرگى باتىس-ءسىبىر ويپاتىندا ەرتەدە تولقىعان تەڭىز بولعان سىپاتتى. «تورعاي قولاتى» دەپ اتالاتىن، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي سوزىلا جاتقان كەڭ ويىس كاينازوي داۋىرىندە باتىس ءسىبىر تەڭىزىن تورعاي تەڭىزىمەن جالعاستىرىپ تۇرعان بۇعاز بولعانعا ۇقسايدى. ەگەر تورعاي قولاتىن شۇپىلدەگەن سۋعا تولتىراتىن بولساق، الگى كومبە-بەلگىلەر بىرنەشە جارتى ارالدارعا اينالادى ەكەن. 1768-1774-جىلدارى تورعايدا ەكسپەديتسيادا بولعان ورىس وفيتسەرى نيكولاي رىچكوۆ، «قاراتورعاي وزەنى بويىنان ەجەلگى ارىق-كانالداردىڭ ارنالارىن، تاس پەن كىرپىشتەن قالانعان الىپ قورعانداردىڭ قالدىعىن كورگەنىن» ءوزىنىڭ «جازبالارىندا» سۋرەتتەپ كەتكەن.

كاپيتان كورگەن يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە قاتىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن عوي. كاپيتان رىچكوۆ قاتىسقان ەكسپەديتسيانى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن كەلگەن نەمىس وقىمىستىسى، اكادەميك پەتر سيمون پاللاس باسقارعان. ەكسپەديتسيا اياقتالعان سوڭ، پاللاستىڭ ورتالىق ازيانى ادامزات دامۋىنىڭ وشاعى دەپ ەسەپتەيتىنىن جاريا ەتكەنى بەكەر بولماسا كەرەك. ءتىپتى ارىعا كەتسەك، تاريح تەرەڭىنەن سىر شەرتەتىن تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ عاجايىپ ورنالاسۋى كەزىندە ءىلىم-ءبىلىمى دامىعان شۋمەرلەردەن نەمەسە ارييلەردەن قالعان بەلگى بولۋى دا مۇمكىن.

ۇلى دالامىزدىڭ قۇبا بەلىندە جوعارىداعىداي ءالى دە قانشاما ەرتەگى- قالانىڭ، قۇپيا وشاقتاردىڭ بۇعىپ جاتپاسىن كىم بىلەدى؟..

تاشەنوۆ تورەعالي

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى