ا ق ش- تىڭ قۇتى قاشتى. نەگە؟
ويتكەنى ءبىر ەلدىڭ اقشاسى وزگەگە قۇت-بەرەكە بولىپ جارىتپايتىنى بەلگىلى. دۇرىسى، دوللار باعامىنىڭ سوڭعى كەزدە قىرىق قۇبىلۋى وزگە جۇرتتىڭ تيتىعىن شىعاردى. ەندى قايتپەك كەرەك؟
دوللاردى تەپكىلەۋدى الدىمەن قىتاي قولعا الدى. «الەم ەكونوميكاسىنا ۇستەمدىك جۇرگىزۋگە بايلانىستى ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىك ۋاقىت وتكەن سايىن كۇشەيىپ كەلەدى. ا ق ش ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىس بىتكەننەن كەيىن، كەشەگە دەيىن الەمگە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلدى. ويتكەنى دۇنيە جۇزىلىك بانكپەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورنالاستى.
ەندى سول قاتىپ قالعان برەتتون-ۆۋد جۇيەسىن جاڭا قارجىلىق ينستيتۋتتار قۇرۋ ارقىلى قىتاي بۇزۋعا ۇمتىلۋدا. بۇل جۇيە قىتايعا ازيا - تىنىق مۇحيت جانە وزگە دە وڭىرلەرگە ساياسي، ەكونوميكالىق ىقپالىن جۇرگىزۋگە كومەك بەرمەك» دەپ جازادى Financial Times باسىلىمى.
باسىلىمنىڭ ايتپاعى، وتكەن جىلدىڭ باسىندا قىتاي تۇرعان، ازيانىڭ 24 مەملەكەتى «ازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىن» (ا ي ي ب) قۇرىلۋى جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويعان ەدى. سودان بەرى ا ي ي ب قاتارىنا قوسىلعان ەلدەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
ا ق ش- تىڭ ەۋروپا مەن ازياداعى كوپتەگەن وداقتاستارى قۇرىلتايشى بولۋعا كەلىستى. ۇلى بريتانيا، گەرمانيا، فرانسيا، يتاليا، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەر ازيا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا قارجى بولەتىن، 50 ميلليارد دوللار قورى بار بانككە مۇشە بولامىز دەستى. ەندى وعان رەسەي دە قوسىلعىسى كەلەدى. ادەتتە عالامدىق بانككە ءبىر ەلدىڭ قوسىلعانى تۋرالى جاڭالىق توسىن ەستىلمەيدى.
ءبىراق وسى جولى ە و- نىڭ قىتاي باسشىلىق ەتەتىن بانككە مۇشە بولۋى ا ق ش- قا قىر كورسەتۋ ءتارىزدى قابىلداندى. امەريكا باسىندا دوستارىن بۇل شەشىمنەن باس تارتۋعا نەمەسە كەيىنگە شەگەرۋگە ۇگىتتەدى. ءبىراق ودان تۇك شىقپادى. ا ق ش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى ماري حارف حانىم «ا ي ي ب وسى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ساقتاسا، عالامدىق ماڭىزعا يە بولادى» دەدى. ءبىراق ساراپشىلار ۆاشينگتوننىڭ ىشتەي بۇعان قاتتى قوبالجيتىنىن، قىتاي وركەندەپ، بولاشاقتا الەمدىك ەكونوميكالىق جەتەكشى ەلگە اينالا ما دەپ قورقاتىنىن ايتادى. حالىقارالىق كونسالتينگتىك IHS كومپانياسىنىڭ ازيا ىستەرى بويىنشا باس ەكونوميسى رادجيۆ بيسۆاس «ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستان بەرى الەم ەكونوميكاسىندا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان ا ق ش- قا ا ي ي ب باسەكەلەس بولۋى مۇمكىن» دەيدى. شىندىعى سول، حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (ح ۆ ق) جانە دۇنيە جۇزىلىك بانك سياقتى ۇيىمداردىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان برەتتون- ۆۋدس جۇيەسى سوڭعى 70 جىل بويى الەمدىك ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى بولدى.
بيسۆاستىڭ پىكىرىنشە، ەندى ا ق ش جاڭا ازيالىق بانك دۇنيە جۇزىلىك بانك سياقتى ينستيتۋتتارمەن باسەكەلەس بولا ما دەپ قاۋىپتەنەدى. ب ا ق- پەن سالىستىرعاندا قىتاي شەنەۋنىكتەرى بۇل ماسەلەگە ەداۋىر ۇستامدىلىقپەن قارايتىنىن كورسەتتى. قىتاي قارجى ءمينيسترى لوۋ تسزيۆەي «ا ي ي ب دۇنيە جۇزىلىك بانك پەن ح ۆ ق- مەن باسەكەلەسپەيدى، كەرىسىنشە ونى تولىقتىرۋعا تىرىسادى» دەيدى. ال ح ۆ ق- نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستين لاگارد «ا ي ي ب- نىڭ باستاماسىن قولدايمىز. ءبىزدىڭ ارامىزدا باسەكەلەستىك بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەسە دە، ا ق ش ا ي ي ب- ءتى ۇلكەن قاۋىپتىڭ كوزى رەتىندە قاراۋدا.
«ايقىن»
