مۇحتار اۋەزوۆ. كوكسەرەك
ۇزىن كەڭ ولكەنى قاپتاي باسقان قاراعاننىڭ ورتاسىندا تەرەڭ، قۇر جار بار. سونىڭ باس جاعىندا ءيتمۇرىندى قالىڭ جىنىستىڭ اراسىندا قاسقىر ءىنى بار. جاقىن ەلگە ءمالىم ەسكى ءىن. جازعا سالىمنان بەرى سونى ەكى قاسقىر كەلىپ مەكەن ەتتى. بۇرىن ءيتمۇرىن جانىنداعى كىشكەنتاي الاڭدا كەڭدىگى كىسى سىيعانداي ءۇش ۇلكەن ءىن بولاتىن. بيىل جاس توپىراعى جاعاسىندا دوڭكيىپ، تاعى ءبىر جاڭا ءىن شىققان. ءبارىنىڭ اۋدانى ءبىر، جەر استىنان قاتىناسى بار.
ماڭايى قاسقىردىڭ ويناعى. جاس شوپتەر باسىلىپ، تاپتالىپ قالعان. جاقىنداعى قاراعانداردا قاسقىردىڭ اق جۇندەرى كورىنەدى. قىستان قالعان ءتۇبىتى كازىر دە ءار جەردە ءسويتىپ جۇلىنىپ قالىپ ءجۇر. ىندەردىڭ ورتا جەرىندە ەكى قالىڭ ساسىر شايقالىپ ءوسىپتى. قازىر سونىڭ تۇبىندە قىسقى ءجۇنى ابدەن تۇلەپ بولماعان اق قاسقىر جاتىر. باۋرىندا كىشكەنتاي كوك كۇشىكتەرى قىبىرلايدى. جارقىراعان قىزۋلى كۇن بويىن ەرىتەدى. كوزى ءبىر سىعىرايىپ اشىلىپ، ءبىر جۇمىلىپ قالعۋعا كە-تەدى. يىگەن ەمشەكتەرى جىبىر-جىبىر تارتىلادى. توبەسىندە ساسىر شايقالىپ ىرعالادى. ماڭايداعى قاراعان مەن ءيتمۇرىن باستارى قوزعالاكتايدى.
ءبىر مەزگىلدە باس جاعىنان ساتىر-سۇتىر، سىرت-سىرت سىنعان شي، توبىلعى، قۋ شومشەكتەر دىبىسى كەلدى دە، ەسىن جيعانشا بىردەمە قاسىنا تاسىرلاتىپ كەلىپ قالدى. اتىپ تۇردى... باۋرىنداعى كوك كۇشىك شاشىلىپ-توگىلىپ، ۇمار-جۇمار دومالاپ قالدى. تۇرعاندا "ارس" ەتىپ، ازۋ تىستەرى اقسيىپ، ىرىلداي تۇرەگەلدى.
ءدال سول كەزدە تۇپ قاراعاننان اسا بەرە، الدىنا جاس قىزىل قوزى توپ ەتە ءتۇستى. سونىڭ ارتىنان سەكىرىپ شىققان - كوك شولاق. ەنتىككەن، كوبىك اققان تۇمسىعىمەن اق قاسقىردى اينالا يىسكەپ، ءار جەرىن جالاپ الدى. سودان سوڭ جەردە ۇيەلەپ قالىپ، تىپىرلاپ جاتقان قوزىنى كورە سالا - "ىرر" ەتىپ بارىپ باس سالدى.
قوزى ەكى قوماعاي اۋىزدىڭ كەرگىسىندە قان جوسا بولىپ دار-دار ايرىلدى. سىرت-سىرت ەتىپ جاس سۇيەك سىندى. قاپاش-قۇپاش، قورق-قورق ەتىپ قوماعاي قاندى اۋىزدار اسايدى. تۇمسىعى مەن باستارى، مويىن جۇندەرى قىپ-قىزىل بولعان قاسقىردىڭ جاسىل كوزدەرى وت شاشادى.
از ۋاقىتتا ەكەۋى قوزىنىڭ ورنىن عانا يىسكەلەپ قالدى. ەندى ءبىرازدا كوك شوپتە ءارلى-بەرلى اۋناپ-اۋناپ، كەرىلىپ تۇرىپ، جەگەندەرىن قۇسا باستادى.
الدىمەن تۋعان، كوزى اشىلعان كۇشىكتەر جەمدەنىپ جاتىر. ەڭ سوڭعى تۋعان ەكى كۇشىك باۋرىن كوتەرە الماي، تىربىڭداپ جاتىر ەدى، ەندى ولاردى باۋرىنا الىپ ەمىزە باستادى.
ІІ
ەرتەڭىنە تۇستە جات ءىيىس شىقتى، الىستان الدەقانداي دابىرلاعان داۋىستار ەستىلىپ، جاقىنداپ كەلە جاتتى. كۇشىكتەردى جوتالارىنان تىستەلەپ، ىندەرگە تىعىپ-تىعىپ تاستاپ، اق قاسقىر قاراعان ىشىنە كىردى.
ءىن ۇستىنە ءمۇيىز تۇياقتار تاسىرلاپ دۇبىرلەتىپ كەلدى، ايقاي-دابىر مولايدى. ءبىرى ۇستىنە ءبىرى كەلىپ، جيىن كوبەيدى. جەرگە ات ۇستىنەن تاستاعان اعاشتار سارت-سارت ءتۇسىپ جاتتى. ءىن اۋزىنا ەكى اياقتىلار جىبىرلادى. كورگىش كوزدەر ءىن تۇبىنە قادالدى. كۇشىكتەر ءبىرى ۇستىنە ءبىرى ءۇيىلىپ، باۋرىن كوتەرىپ قىبىرلاي الماي، جاقىن جەردە جاتىر ەدى.
جىپ-جىلى مىقتى تۇساۋلار موينىنان، جوتادان ۇستاپ بار كۇشىكتى سىرتقا الىپ شىقتى. جەتى كۇشىكتىڭ بەسەۋىن كوزدەرىنە قاراپ وتىرىپ ءولتىردى دە، ەكى كىشكەنەسىن ءتىرى قالدىردى. كەتەردە بۇنىڭ بىرەۋىنىڭ تىرسەگىن قيىپ قالدىردى دا، ەكىنشى بىرەۋىن - ەڭ كەنجەسىن الىپ ءجۇرىپ كەتتى. قالعان جالعىز كۇشىكتى تىستەلەپ الىپ، ەكى قاسقىر جوق بولدى. ءىن قاڭىراپ قالدى...
وسىدان سوڭ ءبىر جۇما بويى ماڭايداعى ەل كۇندىز-ءتۇنى ۋ-شۋ بولىپ جاتتى. قوي جارالاندى. قوزى الىپ قاشىلدى. بۇزاۋلار ءولتىرىلدى. دالادا قۇلىنداعان بيەلەردىڭ بىرنەشە قۇلىندارى جەلىندى.
تۇتقىن بولىپ كەتكەن كوك كۇشىك اۋىل تۇرعىنى بولدى.
ІІІ
كوزىن اۋىلعا كەلگەسىن ەكى كۇننەن سوڭ اشتى. جۇرت اسىراۋعا كونەدى دەستى. كىشكەنە قۇرماش كوكسەرەك دەپ ات قويىپ الدى. ەرتەندى-كەش اينالاسىنان شىقپايدى. وزىنە جەكە اسقۇيعىش - ءيتاياق ءازىر بولدى. باۋرىن كوتەرىپ، تىربانىپ جۇرۋگە اينالعان سوڭ، موينىنا ءجىپ تاعىلدى.
ءۇي ىشىنەن شىقپايدى. ءتۇن بالاسىندا قۇرماش قاسىنا الىپ جاتادى. سول ءۇشىن كارى اجەسىنىڭ قوينىنان دا شىعىپ كەتتى. بولەك جاتادى. قاسىندا نە اياق جاعىندا، كورپەنىڭ استىندا كوكسەرەك جاتادى.
جاز ورتاسىنا جاقىنداعان كەز بولدى. كوكسەرەك ۇلكەيدى. سەمىرىپ جوندانعانداي دا بولدى. ءبىراق ۇلكەيىسى دالاداعىداي ەمەس، باسەڭدەۋ. اۋىلداعى ءوزى قۇربى كۇشىكتەردەن سونشا ۇلكەن ەمەس.
بۇل ۋاقىتقا شەيىن كوكسەرەك اۋىل يتىنەن كورەسىنى كوردى. بىردە-ءبىر ءىيت مۇنى دوس كورمەيدى، ماڭىنا جاقىنداتپايدى. قاسقىرعا شاباتىن باتىل توبەتتەر بۇنى تالاپ تا تاستايدى. وزگە كوپ ءىيت تە ىرىلداپ ءۇرىپ، كەيدە تاپ بەرىپ، ءار جەرىنەن تىستەپ تارتىپ كەتەدى.
قۇرماش قاسىندا بولعاندا تاياق جەمەيدى. ءبىراق ەرجەتە باستاعان سايىن بۇدان ءيەسى كوز جازىپ قالا بەردى. سونداي كەزدە كوكسەرەككە ىلعي جاۋ يتتەر كەزدەسەدى.
ءبىر ۋاقىت ۇلكەن ءۇيدىڭ ۇلكەن قارا الا توبەتى وڭاشادا بۇنى الىپ سوعىپ، كوپ ەزگىلەدى. بۇنى تالاپ جاتقانىن كورىپ، وزگە يتتەر دە كەلىپ شابىنان الىپ، بوربايىنان سوزعىلاپ ولتىرۋگە اينالىپ ەدى. شاڭ-شۇڭمەن بالالار، ۇلكەندەر جيىلىپ كەپ، يتتەردى ۇرىپ، زورعا ايىرىپ الدى.
ءبىراق كوكسەرەك ءالى كۇنگە ەشبىر ۋاقىتتا "قىڭق" ەتىپ اۋىر-سىنعان دىبىسىن شىعارعان ەمەس. تالايمىن دەپ ءيت ۇمتىلسا، جوتا ءجۇنى ءۇرپيىپ، ۇدىرەيىپ تۇرىپ الادى. ءتىسى باتىپ، قيناپ بارا جاتسا، دىبىسسىز عانا ەزۋىن ىرجيتادى.
- كاپىر، قىرىس، تاعى ەمەس پە! كەۋدەسىن بەرمەيدى، جاسىمايدى! - دەپ اۋىل اڭىز قىلادى.
سونىمەن قاتار كوكسەرەك جايىندا اۋىل-ۇيدىڭ قاتىندارى ءار الۋان وسەك تە تاراتىپ ءجۇردى.
- ۇرى. اسىراساڭ دا مال بولمايدى. تۇقىمى جاۋ ەمەس پە! - دەستى.
كەيبىرەۋلەر: "تۇندە قوزىنىڭ قۇيرىعىن يىسكەلەپ جۇرەدى. قويدى ۇركىتە بەرەدى. تۇندە دالانى جاقسى كورەدى. يتتەن قورىققاننان عانا ۇيدە جاتادى" دەسەدى. قۇرماش بۇل وسەكتىڭ ءبارىن ەلەمەيدى.
شىنىندا، كوكسەرەك تاماققا ولگەنشە اشقاراق ەدى. الدىنا قۇيىپ قويعان استى ءالى كۇنگە قاسىندا كىسى قادالىپ تۇرسا، جالامايدى، جەمەيدى. جالعىز-اق كىسى كوزى تايسا بولدى، قازىر جوق قىلادى. ءبىراق ەگەر ءتىپتى قارنى اشىپ كەتسە، وزىنە بەرمەگەن استى دا جەپ قويادى. كورنەۋ شي ىشىنە كىرىپ كەتىپ، كەرەگەگە اسۋلى تۇرعان ەت بولسا، جاس تەرى بولسا، قازاندا ىركىت، قاتىق بولسا - بارلىعىن دا ءوزىنىڭ ىدىسىنا قۇيىپ قويعانداي كورىپ، يىسكەلەپ جالاپ، جەپ كەتەدى.
كەيدە سونداي جەردە ۇستالىپ، تاياق تا جەيدى. تالاي رەت وقىستا توبەسىنە تاڭق ەتىپ تيگەن وقتاۋ بويىن تىزىلداتىپ، شىپىرتىپ تيگەن قامشىنى دا تاتتى. بۇنىڭ جاۋابى - ەزۋىن عانا ىرجيتادى.
قۇرماش قانشا تاربيەلەسە دە، كوكسەرەك ۇرلىق پەن ادال استىڭ ايىرماسى نە ەكەنىن ۇعا المادى. بىرەسە وزدەرى بەرىپ تۇرىپ: "جە" دەيدى. بىرەسە سونداي تاماقتى ءوزى تاۋىپ الىپ جەپ جاتسا، ۇرىپ سالادى. سول سەبەپتى كەي كەزدەرى الدىنا دايىنداپ قويعان تاماقتى دا جەمەي، كوزىنىڭ استىمەن جالت-جالت قاراپ جاتۋشى ەدى.
قالاي دا بولسا ءۇزىپ-جۇلا ءجۇرىپ، كوكسەرەك اش بولمايتىن. كۇنىنە ەكى مەزگىل تاماق ءىشۋ، مۇنىڭ شارتى بولىپ الدى. ەكى رەت قولدان اس قۇيىلماسا، ول كۇنى كوكسەرەك ءوز بەتىمەن بارىپ بىردەمەنى جەپ جاتاتىن.
وسىمەن ءجۇرىپ جاز ورتاسى اۋعان كەزدە كوكسەرەك زىڭگىتتەي كوك شولاق قاسقىر بولىپ شىقتى. ەندى قارا الا توبەت تە تالاي المايدى. جوتا ءجۇنى ءۇرپيىپ، كوزدەرى جاسىلدانىپ، بار تىستەرىن كورسەتىپ، اۋزىن اقسيتىپ اشىپ جىبەرىپ، تاپ بەرگەندە تالاي بۇرالقى توبەت، بىجىل قانشىق قاڭسىلاي، شاۋىلدەي قاشاتىن بولدى.
مىناداي كەزدە قۇرماشتىڭ ءوزى دە قورقاقتاي بارىپ، قوي-قويلايتىن ەدى.
ІҮ
جەتىلمەي كەلە جاتقان ءتىسى عانا. كوكسەرەك ارلان ەدى. سوندىقتان بۇنىڭ بويى بيىكتەنە بەردى. ءالى تۇرقى شىعىپ ۇزارعان جوق. بارلىق ءجۇنى قارا كوك، جوتاسى كۇدىرەيىپ، اۋىز ومىرتقا مەن قۇيرىعىنا شەيىن تۇپ-تۇتاس بولىپ، كۇلدىرەۋىشتەي بۇگىلەدى. اتىلىپ كەلە جاتقان ساداق وعىنداي ۇڭىلگەن، سۇيىرلەنگەن ءبىر ءبىتىمى بار.
ءوزى ەشكىمگە ىزدەنىپ سوقتىقپايدى. ءيت بالاسىنا زاتى قاستاي جىبىمەيدى. ءالى كۇنگە ءبىر رەت جادىراپ ويناپ كورگەن ەمەس. تاتۋلىق جوق، سۋىق. جالعىز-اق اتىن بىلەدى. قۇرماش پەن اجەسى شاقىرسا، كەلەدى. وندا دا جۇگىرىپ كەلمەي، قۇيرىعىن سولەكتەتىپ، بۇكەڭدەپ قانا كەلەدى. بۇنى دا اشىققان ۋاقىتىندا ىستەيدى. ايتپەسە، كوبىنەسە اناداي جەردە قىرىستانىپ، كوزىنىڭ استىمەن جالت-جۇلت قاراپ جاتىپ الادى. بارىپ تۇرتكىلەپ، ورنىنان تۇرعىزىپ جىبەرگەن سوڭ عانا ۇيگە جۇرەدى. وسكەن سايىن سىزدانىپ، سۋىقتانىپ كەلەدى. سول مىنەزىن بايقاعان ۇلكەندەر:
- ەندى بۇنى ءولتىرىپ، تەرىسىن الۋ كەرەك وسى كاپىر تۇبىندە ەل بولمايدى،- دەيتىن دە بولىپ ەدى. ءبىراق قۇرماش كونبەدى.
وسىمەن تاعى ءبىراز جۇرگەندە ءبىر كۇنى كوكسەرەك قارا الا توبەتكە مايدان بەردى. قارا الا توبەتتىڭ يەسى جۇماش بالا جاز بويى قۇرماشقا:
- قاسقىرىڭ بولسا، قايتەيىن، مەنىڭ قارا الا توبەتىم ءبىر-اق بۇراپ سوعادى. اراشالاماساڭ، الداقاشان ءولتىرىپ تاستار ەدى،- دەي بەرەتىن.
ءبىر كۇنى تۇستە قۇرماش كوكسەرەكتى تىسقا الىپ شىعىپ، اس قۇيىپ جالاتىپ تۇرعاندا، انادان شىلاپشىننىڭ سالدىرىن ەستىگەن قارا الا توبەت ءۇيدىڭ كولەڭكەسىنەن شىعىپ الىپ، ادىمدى قويىپ ەدى. ەكپىندەگەن بەتىمەن، جولىندا جاسقاپ تۇرعان قۇرماشقا قاراماستان، كەلە - كوكسەرەكتى بۇيىر جاعىنان كەلىپ ارس ەتىپ قاۋىپ ءتۇستى.
بۇرىنىراق كەزدە بۇندايدا اسىن تاستاپ، كىسىگە قاراپ جالتاقتاپ شىعىپ كەتەتىن كوكسەرەك ەندى زور داۋىسپەن "گۇرر" ەتىپ، قارا الا توبەتتى القىمىنان الا ءتۇستى. ۇستاعان جەرى قۇلاق شەكەگە جاقىن ەدى. توبەتتىڭ موينىن بۇرعىزباستان قاپسىرا تىستەپ، جۇلقىپ-جۇلقىپ جىبەرگەندە، ۇلكەن توبەتتىڭ ارت جاعى بۇلعاڭ-بۇلعاڭ قاعىپ بارىپ، كوكسەرەكتىڭ جانىنا ءدۇرس ەتىپ سۇلاپ ءتۇستى. ماڭايدان جۇرت دابىرلاپ جيىلىپ قالىپ ەدى. كوكسەرەك قارا الانى تاماعىنان قىسىپ بۋىندىرىپ تۇرىپ-تۇرىپ قويا بەردى دە، جوتاسى ۇدىرەيىپ توپتان شىعا بەردى.
جەڭگەن جاۋدىڭ سىعىمىنان زورعا قۇتىلعان قارا الا قاڭسىلاپ، ءجۇنى جىعىلىپ، ءبىر جاققا كەتتى.
وسى وقيعانىڭ ەرتەڭىندە كەشكە جاقىن اۋىل جانىندا جاتقان قويعا قاسقىر شاپتى. ءدوڭ باسىنداعى قويشىنىڭ ايعايىمەن قاتار اۋىلداعى كارى-جاس، اتتىلى-جاياۋ يتتەردى ايتاقتاپ تۇگەل جۇگىرىپ ەدى. كوپ ىشىندە "كوكسەرەك تە كەتتى" دەپ قۇرماش تا جۇگىردى.
ءبىراق قاسقىرعا ەشبىر ءيت جەتە المادى. ءدوڭ اسپاي، ءيتتىڭ ءبارى دە، ادام اتاۋلى دا توقتاپ قالدى. سام جاقتاعى الىستاعى سارى جوتادان ەرەۋىلدەپ، ەكى زور قارايعان استى. ول ەكى قاسقىر ەدى. سولاردىڭ ارتىندا تۇمسىعىن جەرگە سالىپ توقتالماي اعىزىپ، كوكسەرەك كەتىپ بارا جاتتى. ءبىر كەزدە جوتادان و دا استى. ارتىنان قۇرماش پەن وزگە بالالار ءبىرى ارتىنان ءبىرى: "كو-و-ك-و-ك-سە-رە-ك! كو-و-ك-س-ە-رە-ك!" دەپ، شاقىرىپ ايقايلاپ جۇگىردى.
ابدەن قاس قارايۋعا اينالعان ۋاقىتتا كوكسەرەك جالعىز ءوزى باياۋلاپ باسىپ اۋىلعا كەلدى. ءبىراق ۇيگە كىرگەن جوق، انادايدا تۇرىپ قايتا-قايتا شاڭداتىپ، جەر تىرنايدى. سارى جوتاعا قاراپ-قاراپ قويىپ، ارلى-بەرلى ءجۇرىپ جەر يىسكەلەيدى. تىنىشتالا الماعانداي.
كوكسەرەكتىڭ بۇل جايىن بايقاپ اپ، قۇرماشتىڭ اكەسى:
- تۇۋ، مىنا كاپىردىڭ ەكى كوزى جاپ-جاسىل بوپ كەتىپتى-اۋ، تۇقىمىن سەزگەن ەكەن مىنا ءجۇزى قارا قوي بالام، ەندى مۇنى ءولتىرىپ، تەرىسىن الايىق،- دەپ ەدى.
قۇرماش بۇل سوزگە كونبەدى. ءبىراق وسى كەشتەن ەكى كۇن وتكەن سوڭ، كوكسەرەك ءبىر ءتۇن ىشىندە جوق بولدى. قۇرماش قاشىپ كەتتى دەۋگە قيماي، اينالاداعى شي-قاراعاندى، جار-جىرالاردى تەگىس ارىلتتى. تابا المادى. وسىمەن جۇرتتىڭ ءبارى كەتتىگە ەسەپتەپ قويىپ ەدى، ءۇش كۇن وتكەندە ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ويدا جوقتا كوكسەرەك ءوز-وزىنەن ساپ ەتە ءتۇستى. قۇرماش پەن اجەسى قاسقىردىڭ بۇل مىنەزىنە ءسۇيسىنىپ، قۋانا قارسى الدى. بۇل كەلگەندە كوكسەرەك ەكى بۇيىرى سۋالىپ اشىققان. ءوزىنىڭ ءۇستى-باسى باتپاق بولىپ سىباعىسقان سوبالاق جۇدەۋ پىشىنمەن كەلدى. قايتا تۇرىپ قالدى. تاعى دا بۇرىنعىسىنشا كۇيلەنىپ، نىق سەمىرىپ، ەندى وراسان بوپ وسە باستادى.
بۇل سوڭعى كۇيلەنۋى شىنىمەن ۇلكەن قاسقىر بوپ ۇلعايۋىنىڭ بەلگىسى ەدى. سونىسىن سەزگەن بولۋ كەرەك، كۇزدىڭ ءبىر قارا داۋىلدى قارا تۇنىندە كوكسەرەك تاعى جوق بوپ شىقتى. بۇل جولعىسى شىن بولدى. ەندى قايتىپ ورالماستاي بولىپ كەتتى. سول كوك قاسقىر سارشۇناق پەن قوياننىڭ كوجەگى سياقتىنى ازىق قىلا ءجۇرىپ، ولمەستەي بوپ الدى. قىسقا دا جەتكەن ەدى.
جارىق ايلى تۇندە تۇمسىعىنان بۇرقىراپ بۋ شىعادى.
ايازدى تۇندە تابانىنىڭ استىنداعى قار شىقىر-شىقىر ەتەدى.
جوتادان-جوتاعا جورتتى. تالاي جەردەن قاراۋىل قاراپ، جەلگە تۇمسىعىن توسەپ، الىستان تارتقان ءبىر يىسپەن ءجۇرىپ وتىرىپ، ءبىر قىستاۋدىڭ جەلكەسىنەن كەلىپ شىقتى. تاۋ جەلكەسىندەگى بوز قاراعاندى، قارلى ادىردان ارلى-بەرلى ءجۇرىپ كوپ اڭدىدى.
شاشاۋ شىققان مال جوق. اينالاسى قاراۋىتىپ، قىستاۋ تۇر. بادىرايىپ قاراعان كوزدەردەي بولىپ، ءار جەردەن ءتورت بۇرىشتى قىزىل وتتار كورىنەدى. پىشەن توبەسى مەن قورانىڭ ىعىندا جاتقان يتتەر ۇرەدى. ساق، مازاسىز...
ءبىراق سول قورادان كەش بويى مۇرنىن جارىپ وزىنە تارتقان قوي ءىيسى دە كەلەدى.
قوراعا جاقىندايىن دەپ ەدى، كوپ يتتەر شۋلاپ ءۇرىپ، ماڭايلاتپادى. قاتتى ايازدان تۇمسىعىنىڭ ۇشى، ەزۋى اشىپ، شىداتپاي توڭا باستادى. تابانىنا وتكەن ىزعار دا اياقتارىن قارىپ، قاتىرىپ بارادى. قايتا جورتىپ ادىرعا شىقتى.
العاشقى رەت امالسىزدان كوككە قاراپ اۋزىن اشىپ ىشقىنعاندا، ىشىنەن زور داۋىس شىقتى. كۇتپەگەن داۋىس. كوكسەرەكتىڭ ەڭ اۋەلگى ۇلىعانى وسى ەدى.
قارلى ەلسىز ادىردى باسىنا كوتەرىپ داۋىس سالدى. تىنباي، ۇزاق-ۇزاق ۋاقىت ۇلىدى. مۇنىڭ داۋسى شىققان سايىن، سايداعى اۋىل جاقتان كوپ يتتىڭ ارس-ۇرس، شاۋ-شاۋ ەتىپ ۇرگەنى ەستىلەدى.
كوكسەرەك قۇيرىعىن ارتقى ەكى اياعىنىڭ اراسىنا تىعىپ الىپ، اش بەلى بۇگىلىپ، ءىشى قايتا-قايتا سولق-سولق ەتىپ ۇلىپ تۇر ەدى. ءبىر مەزگىلدە ءدال جانىنان ءوزىنىڭ داۋىسىنداي داۋىس ەستىلدى. ول دا ءدال وسى سياقتى ۇليدى...
كوكسەرەكتىڭ داۋسىن ەستىپ، ماڭايدا جۇرگەن قانشىق قاسقىر مۇنى ىزدەپ كەلەدى ەكەن. ەكەۋى ەكى بەتتەن ءبىرىن-ءبىرى كورىسىمەن - قارسى ۇمتىلىستى. ەتپەتتەپ بىرىنە-ءبىرى جاقىن كەلگەندە "ىرر"، "ىرر" ەتىسىپ، تىستەرىن تيگىزىسپەي قاعىسىپ ءوتىستى. اشقاراق ازۋلارى ساق-ساق ەتتى. كوكسەرەك گۇرىلدەڭكىرەپ، ماڭىنا كوپ دارىتقىسى كەلمەي، ءارلى-بەرلى ورتقىپ ءتۇسىپ، جىلدام ورالىپ، اشۋ شاقىرعىسى كەلىپ ەدى. اق قاسقىر اينالا قىڭسىلاپ بۇنىڭ ءىزىن يىسكەلەدى. ازدان سوڭ قۇيرىق جاعىنان ءبىر يىسكەپ، سيراعىن جالاپ ءوتتى. ەكەۋىن يىستەرى تابىستىردى. كوكسەرەك تە اينالا يىسكەدى. ءبىر-ءبىر رەت جاقتارىن جالاستى.
قوسىلىپ الىپ سايعا قاراي سالدى. ەكەۋى دە ەندى شيراق، قاتتى جورتادى.
قورا جانىنداعى دۇڭكيگەن سارى جوتانى قۇلداپ تارتا بەرگەندە، قالىڭ ءجۇندى بارقىلداق قارا الا توبەت سوندارىنا ءتۇستى. بۇل كوكسەرەكتىڭ جاز بويى ىرىلداسىپ وسكەن الا توبەتى بولاتىن. قاسقىرلار بوي سالىپ قاشقان جوق. اق قاسقىردى الدىنا سالىپ، كوكسەرەك ارت جاعىنا وڭدى-سولدى جالت-جالت قاراپ، ويعا، تاساعا تامان ءتۇستى. ارتىنداعى يتتەردى ىلەستىرمەك بولىپ، ءۇرىپ قۋىپ كەلە جاتقان الا توبەت بۇلار ويعا تۇسكەندە توقتالۋعا اينالىپ ەدى. قالعان يتتەر جوتا باسىندا سەرەيىپ-سەرەيىپ تۇرىپ قالىپ، سول ارادان كار جىبەرىپ تۇرعان. ەندى قارا الا توقتاۋعا اينالعاندا، كوكسەرەك بۇرىلا سالا تاپ بەردى.
اق قاسقىر دا اينالىپ جىبەرىپ، اعىزىپ كەلىپ الدىنا ءتۇستى. ەكەۋىنىڭ بەتىنە شىداي الماي، جالت بەرە قاشقان الا توبەت قۇيرىعى شوشانداپ، باربانداپ بەتكە قارسى ۇزاي المادى. اق قاسقىر بۇرىن جەتىپ جۇلىپ كەتتى. ارتى كوتەرىلىپ بارىپ تۇسسە دە، الا توبەت جىعىلماي قارسى قاراپ، ىرىلداپ تۇرا قالىپ ەدى.
سول كەزدە عانا بۇلارعا جەتكەن كوكسەرەك كەلە قۇلاق شەكەدەن قاۋىپ ءتۇسىپ، كوز ىلەسكەنشە قارا الانى جۇلىپ سوعىپ، استىنا جۇمارلاپ باسىپ الدى.
قاسقىردىڭ ەكەۋىنىڭ دە جوتالارى دۇڭكيىپ، ءجون جۇندەرى ءۇرپيىپ العان. اۋىزدارى باسىندا قالىڭ جۇنگە تولىپ-تولىپ شىقسا دا، ارتىنان ىستىق قانعا، جۇمساق ەتكە، سىرت-سىرت سىنعان سۇيەككە دە ارالاستى. اياقتارىنىڭ استىندا ويىلىپ قالعان قالىڭ قار، بۇرق-بۇرق بورايدى. جىلى-جۇمساققا تۇمسىقتارى كىرىپ الىپ، ەكەۋى دە وزگە دىبىس شىعارماي، قورق-قورق اسايدى. سۋىق قار ارالاسقان جىلى تاماقتى قوماعايلانىپ، قىلق-قىلق جۇتادى.
اياقتاپ كەلگەندە ەكى ساندى ەكەۋى ورتاسىنان دار ايىرىپ جۇلىپ-جۇلىپ اكەتىستى. ازدان سوڭ قارا الانىڭ قارا تاباندارى مەن قۇيرىعى عانا قالدى. ودان باسقا ءار جەردە شاشىلعان جۇندەر عانا جاتىر.
ەكەۋى ايعا قارسى قاسقايىپ، قايتادان قاراادىرعا تارتتى. الدىنا - كوكسەرەك، ارتىنا سونىڭ ىزىمەن اق قاسقىر ءتۇسىپ، ادىرعا كىرە بەرە ءبىر ىق جارتاستىڭ باۋرىندا ەكەۋى بىردەي اۋناپ-اۋناپ الدى.
Ү
وسىدان سوڭ ەكەۋىنىڭ جۇبى جازىلعان جوق. قاسىنا سەرىك ەرگەننەن بەرى كوكسەرەك زورايىپ قاتتى ءوستى. اياقتارى جۋانداپ، جۇندەرىنىڭ ءبارى دە قالىڭداپ ۇزارىپ، ءوزى جۋان، ءوزى مىقتى كوكجال بولىپ الدى. قىس ءىشى بولسا دا ءجونى شىعىپ، القىمى ءتۇسىپ سەمىرىپ كەتتى.
ونىڭ ەسەبىنە، بەلگىلى اتى شۋلى ەكى قاسقىردان قاراادىردىڭ ءىشى-تىسىنداعى ەل تۇگەل كورەسىنى كوردى. دالادان قويشى الدىنان قوي تارتىپ جەيتىن، جايلاۋداعى سيىرعا شاۋىپ، تايىنشادان باستاپ، ۇلكەن سيىرعا شەيىن جەيتىن - وسى ەكەۋى. فەۆرال، مارت كەزىندە ءۇش-ءتورت تۇيە دە جەلىندى. "كىسىدەن قورىقپايدى. اسىرەسە، ءبىر كوك شولاق بار. قويدى الىپ سوعىپ جارىپ جاتقاندا، قاسىنا سويىل-سالىم جەرگە كەلگەنشە قاشپايدى.
دالاداعى قويعا تيگەندە، اۋەلى بىرەۋى كەلىپ شابادى، سوعان قويشى الدانىپ جۇرگەندە، ءبىر جاقتان كەلىپ، ەكىنشىسى شابادى" دەسەتىن بولدى.
بوراندى، ايازدى تۇندەردە بىرەن-ساران قوراعا دا ءتۇسىپ كوردى. ءبىر كەدەيلەۋ اۋىلدىڭ قوي قوراسىنا ءتۇسىپ، ون شاقتى قويىن جالعىز كوكسەرەك ءوزى ءولتىرىپ، قۇتىلىپ شىققان ۋاقىتى دا بولدى. بىرنەشە اۋىلدىڭ "قاسقىرمەن تالاسۋعا جارايدى - ەر، ساق" دەپ جۇرگەن الدەنەشە يتتەرى دە جەلىندى.
جانە شىرەت جاساعانداي، قاراادىردىڭ قىستاۋلارىنا كەزەكپەن سوقتىعادى. بىرەر كۇن ءبىر-ەكى اۋىلدىڭ اينالاسىندا قاتتى قيمىل قىلىپ ءجۇرىپ-ءجۇرىپ، سونىڭ ارتىنان ءبىر جۇما، ون كۇندەي بۇل ماڭايدا جوق بولىپ كەتەدى.
ونىڭ ەسەبىنە، ەكىنشى، ءۇشىنشى اۋىلدار الگىنىڭ كورگەنىن كورىپ جاتادى. ءار اۋىلدىڭ تۇستارىندا وزدەرىنىڭ كورىنىس بەرىپ كەلەتىن قاراۋىل جوتالارى، جىعىلىپ كەلەتىن ساي، وزەكتەرى بار. تورۋعا مەزگىل تاڭدامايدى: تاڭەرتەڭى، تۇسى، ءتۇنى - ءبارىبىر. كۇنىنە ءبىر ماردىمدى جەم الماي، قاناعات قىلمايدى.
كەلگەندە: انا كەزەڭ جاقتان، اناۋ شيدەن، انا قاراعاندى سايدان كەلەدى دەسە، سول جەرلەردەن ايتقانداي شىعادى. بۇلار اينالدىرىپ جۇرگەن ەلدەر مالىن شاشاۋ شىعارماي كوزدەن تاسا قىلماي، قيا باستىرماي-اق ساقايعان بولادى. ءبىراق كۇندىز-ءتۇننىڭ بىرىندە نەعىلسا دا ءبىر قاپىسى بولماي تاعى قويمايدى. كوكسەرەك ءدال سوعان كەز كەلگەندەي ءداپ-دايىن بولادى.
قىس قاتتى. قار قالىڭ. قاسقىردى قار كوتەرەدى. اتتى كوتەرە المايدى. سوندىقتان تالاي رەت ات جاراتىپ، شوقپار قامداپ، قۋامىن دەگەن جىگىتتەر بولسا دا، ەشنارسە قىلا المايدى.
ءبىر رەت قانا بەلگىلى بايگى جيرەن اتىمەن ارىستانبەك شىعىپ، سوندارىنان ءتۇسىپ ەدى. ونى ادىردان ادىرعا سالىپ، اداستىرىپ كەتتى.
ماڭايلامايتىن جەردەن، الىستان مىلتىق اتىپ قورقىتپاق بولعاندار دا بار ەدى. ودان دا جاسقانبادى. ۋ سالعانداردىڭ ۋلارىن دا جەمەدى. ول ۋلاردان يتتەر جەپ، قىرىلىپ قالعان ۋاقىتتار دا بولدى.
مۇنىڭ ءبارى ەكى قاسقىر جايىنداعى قاراادىر ەلىنىڭ اڭىز-اڭگىمەسى ەدى. سوڭعى بىرەر ايداي ءبىر اۋىلدىڭ كىسىسى ءبىر اۋىلعا قاتىناسسا، جيىن بولىپ كوپشىلىك باس قوسسا، كوپ اڭگىمەلەرى ەكى قاسقىر جايىندا بولاتىن.
كوكسەرەك سەمىرگەندە، ىرىلەپ وسكەندە - وسىنداي داڭق، اتاق ىشىندە سەمىرىپ، ءوسىپ كەلە جاتىر ەدى.
وسى كۇيلەردىڭ بارىمەن قاتار، كوكسەرەك وڭاشادا ەلسىزدە قاتتى ويىنشى بولاتىن. ءتۇس كەزىندە، يا تاڭەرتەڭ ءبىر مالدى تاسادا اۋناتىپ جەپ الىپ، ەلسىزدەگى قاشانداۋ جاتاقتارىنا قايتادى. سوندايدا اق قاسقىر جۇرىستەن تالىپ كەلىپ تىنىعىپ جاتسا، كوكسەرەك اينالاسىندا قار بوراتادى. جۇگىرىپ ەكپىندەپ كەپ تىستەپ وتەدى. باسىنان اسىپ اۋناپ تۇسەدى، كەيدە اق قاسقىر ىرىلداپ تىسىن ساقىلداتىپ، قۇلاعىن جىميتىپ، اشۋمەن تاپ بەرەدى. وندايدا كوكسەرەك تە قاتتى قورىلداپ گۇر-گۇر ەتەدى. كەيدە سەكىرىپ كەپ اق قاسقىردىڭ جەلكەسىنەن قاپسىرا تىستەپ الىپ، قىسىپ تۇرىپ-تۇرىپ بارىپ قويا بەرەدى. ەكەۋى وسىدان ءارى ۇزاسىپ بارىپ تالاسپايدى. ارتىنان كوكسەرەك قايتا وينايدى.
كۇن جىلىنا باستادى. بىرنەشە رەت شاعىرماق جاقسى كۇندەر بولىپ، ءار جەردىڭ قارى تەسىلدى. ويدىم-ويدىم قارا جەرلەر كورىنە باستادى.
جىلى كۇن ۇيقىنى كوپ كەلتىرەدى، تاماقتىڭ ارتىنان بويدى كوپ سەرگىتەدى، ەتتى شىمىرلاتادى. اق قاسقىر دا ويىنشى بولا باستادى. ءوزى كەلىپ كوكسەرەكتى يىسكەپ، جالاي بەرەتىن بولدى. قايتا-قايتا كوكسەرەكتىڭ ۇستىنە ارتىلا بەرەدى، ىڭىرسىپ تىستەلەپ تە قويادى. بوي تارتتى... ەكەۋى قالىڭ قاراعان اراسىندا ۇيىعىپ تا الدى.
كوك مولايىپ جاز شىققان سوڭ، ەكى قاسقىردان قاراادىردىڭ ەلى ساپ بولدى.
قاراادىر سىرتىندا ەلسىزدە ەكى ۇلكەن اششى كول بار. سونىڭ ارالىعىنداعى قالىڭ شيدىڭ ىشىندە ەسكى ءىن بولاتىن. كوكسەرەك پەن اق قاسقىر سوندا. جاقىن جەردە - قامىس، ودان ءارى - كول. قاۋىپسىز. ادام كوزىنەن الىس جاي، باستاپ كەلگەن - اق قاسقىر.
بۇل كەزدە كوكسەرەك باسقا جاقتاعى ەلدى توريدى. اق قاسقىر ءىن ماڭىندا بولادى. قامىس اراسىندا كوپ قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىن جەيدى.
ءبىر كۇنى كوكسەرەك ىنگە سالىپ كەلىپ، اۋزىنان كەسەك-كەسەك قۇيرىقتاردى قۇسىپ-قۇسىپ تاستادى. ءبىراق بۇرىنعى داعدى بويىنشا اق قاسقىر قارسى شىعۋشى ەدى. ونى ىستەمەدى. كوكسەرەك ءىن اۋزىن تىرنالاپ، شاڭ بوراتقان سوڭ عانا سۇيرەتىلىپ زورعا شىقتى.
ءىن ىشىنەن جات يىس سەزىپ، كوكسەرەك باسى مەن كەۋدەسىن سۇعىپ "ىرر" ەتىپ بارىپ، كىشكەنە كۇيكى كۇشىكتى تىستەپ سۋىرىپ الىپ شىقتى. بۇل بۇنى ىستەگەندە، اق قاسقىر ارسىلداپ تاپ بەرىپ ەدى. كوكسەرەك سوندا دا توقتاماي، كوك كۇشىكتەردى جەرگە جۇلقىپ-جۇلقىپ سوعىپ، قابىرعالارىن كىرت-كىرت سىندىرىپ، ءولتىرىپ تاستادى.
ءبىراق ءبىر ەمەس، ەكىنشى، ءۇشىنشى، تاعى الدەنەشەۋى پايدا بولدى. اياعىندا، جىلىدى. كۇشىكتەردى جالاپ، يىسكەلەپ، كەيدە قاستارىنا دا جاتادى. اق قاسقىرعا جەم تاسيتىن بولدى.
ازدان سوڭ سەرىگى قايتا قوسىلدى. كوپ ۇزاپ شىقپايدى. سوندا دا تالاي جەرگە ەرەتىن بولدى.
ءبىر كۇنى ەكەۋى ءبىر قوزىنى جەپ كەلە جاتىر ەدى. ىندەرىنىڭ ۇستىنەن كوپ ۇلكەن جاۋلار كەتىپ بارادى ەكەن. قامىس اراسىنا بۇقتى. جاۋ وزعان سوڭ ىنگە كەلدى. ءبىر-اق قانا كۇشىك قالعان، بۇرالىپ تۇرا المايدى، ارت جاعىن باسا المايدى. اق قاسقىر تىستەپ اكەلىپ قامىسقا تىقتى. ەكەۋى قايتادان قاراادىرعا بەت قويدى. جارىسىپ، كەزەك-كەزەك وزىسىپ وتىرىپ كەلىپ، دالاداعى قويعا ءتيدى. ءتۇن بالاسىندا قۇلىن جەدى، تاي جەدى.
تىنىم الماي باياعى ىزدەرىمەن باياعى ەلدى قايتا قان قاقساتتى. بۇرىنعىدان جامان قۇتىردى...
اق قاسقىر وينامايدى، قىڭسىلاي بەرەدى. جەسە دە، سەمىرمەيدى. كەي ۋاقىتتا جالعىز قاڭعىپ كەتەدى. كوكسەرەك ارتىنان ىزدەپ ءجۇرىپ، زورعا تابادى. كەيدە كوكسەرەك قاتتى ءجۇرىپ كەتكەندە، بۇل جۇرمەي تۇرىپ تا قالادى. كوكسەرەك قايتا اينالىپ كەلەدى.
كەي ۋاقىتتار ءبىر-ەكى كۇندەر اش تا قالىسادى.
ءبىراق قاراادىر ەلى ەكى قاسقىردى ۇمىتقان جوق. الدە بولسا دا سول ەكەۋىن كورە بەرەدى. ەندى جەر كەپتى. جازعىتۇرعى كوكپەن كوبەڭ سەمىرگەن جەلقۋىق ايعىرلار قايتا ءمىنىلدى.
ءبىر كۇنى زور قۋعىن بولدى.
ۇش ۇلكەن جاۋ قاراادىردىڭ ويىندا توبىلعىلى شۇباردان شىعارىپ الىپ، ەكى قاسقىردى ساتىرلاتىپ، باستىرمالاتىپ قۋىپ بەردى. ەكى ايرىلا قاشتى. اق قاسقىردىڭ جەلىنى تۇگەل قاتقان جوق ەكەن. ءبارى بىردەي سونىڭ سوڭىنا قاراي ءۇڭىلدى.
كوكسەرەك ەرىكسىز ويىسىپ كەلىپ، ۇشەۋىنىڭ الدىنا ءوزى ءتۇستى. ەكەۋى قاتار قاشتى. بەتتەرى قاراادىر ەدى. ەرىككە قويماي، جانداي شاۋىپ، تاۋعا جىبەرمەي قايىرىپ الدى. اق قاسقىر ويعا قاراي قاشتى. كوكسەرەك ەرەگىسىپ تاۋعا قاراي تارتىپ ەدى.
مۇنى بىرەۋى عانا قۋىپ، ەكەۋى انانىڭ سوڭىنان كەتتى. ىقتيارسىز ايرىلىپ كەتتى. ارتىندا جەردى ءدۇرس-ءدۇرس باسقان قاتتى تۇياقتار بۇنى ەندى اق قاسقىرعا قوسپادى. سونان سوڭ بۇل ادىرعا كىرىپ، ءبىر-ەكى بەل اسقان سوڭ قۋعىنشىنى اداستىرىپ، قۇتىلىپ الدى. ءبىراق سەرىگى جوق.
سونىمەن قۋعىن كۇنى كوكسەرەك ءتۇنى بويى اق قاسقىردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ جورتىپ ەدى. ءبىر توبەنىڭ ويىنا كەلگەندە يىس تە، ءىز دە ءبىتتى. سەرىگىنىڭ ءيىسى جوق ونىڭ ورنىنا ات، ادام ءيىسى مول بىلىنەدى. اعىپ، ۇيىپ قالعان قان كورىندى. از عانا يىسكەلەپ، ءبىر رەت جالاپ ءدامىن دە كوردى.
ءتۇن بويى كوپ-كوپ ۇلىدى، تاڭ اتقانشا جەر تارپىپ، شاڭ بوراتتى، ىڭىرسىدى، اۋنادى. اي استىندا ارلى-بەرلى سەندەلىپ، كوپ اياڭدساپ ءجۇردى. قاسىندا كولەڭكەسى عانا جۇرەدى.
تاعى دا جالعىز جورتۋىلعا ءتۇستى...
ҮІ
جاز بويى جالعىز تىرشىلىك ەتتى. اششى كولدىڭ سولتۇستىك جاعىن جايلاعان بەس-التى اۋىل كوكسەرەكتەن تاعى دا كورەسىنى كوردى. كۇندىز كەلىپ كول جاعاسىنداعى قامىستا جاتادى.
ءتۇن بالاسىندا ءبىر اۋىلدىڭ شۋىن ءبىر اۋىلدىكىنە قوسىپ، بىقپىرت تيگەندەي قىلادى. جازداي جەگەن قوزى، بۇزاۋىنىڭ سانى ەلۋ-الپىسقا جەتتى.
ەكى رەت قۋعىن بولدى. ءبىراق ەكەۋىندە دە كولگە ءتۇسىپ كەتىپ، سۋدىڭ تاپ ورتاسىنا بارىپ، دۇڭكيىپ جاتىپ الدى. ساياز سۋلى، اينالاسى زور باتپاق، باتپاقتى اششى كول بۇعان ۇلكەن قورعان بولىپ الدى. اسىرەسە، جاڭبىرلى، جەلدى تۇندەردە، اي قاراڭعىدا، اق جاۋىنداردا كوكسەرەك قاتتى قۇتىرادى.
تۇنگى اۋىلدىڭ قوراسىنا شاپقاندا كۇزەتشىنىڭ ايتاعى، يتتەردىڭ ءۇرىپ تۇرعانى - بارلىعى دا بۇعان بوگەت ەمەس. كەي-كەيدە ارا-تۇندە جارق ەتىپ، كۇرس بەرىپ مىلتىق تا اتىلادى. داۋسىنان عانا ءبىراز سەسكەنەدى. ازعانتاي ۇزاپ كەتەدى دە، ەل تىنىشتالا بەرگەندە قايتا سوقتىعادى.
جاسىنان ءبىر كۇندە ەكى رەت اس جەپ اشقاراق بولىپ ۇيرەنگەن كوكسەرەك اۋىلعا جاقىنداپ كەلگەندە كوزى تۇنىپ، ەسى شىعىپ كەتەدى.
سوندىقتان اۋىلعا تاقاي بەرە-اق اعىزىپ ات قويادى. قورانى ءورت شىققانداي، جەر سىلكىنگەندەي ءدۇر-ءدۇر ەتكىزىپ كەلىپ، قاق جارىپ شىققاندا، اۋزىنا كەم بولسا ءبىر-ەكى باتپان قۇيرىق ىلىنبەي قالمايدى.
بۇل جازدا كوكسەرەك قاتتى سەمىز بولدى. الداقاشان تۇلەگەن تاقىر ءجۇن كۇزەلگەن جىلقىنىڭ جالىنداي قايراتتى، قاتتى. دەنەسىنىڭ تولۋى، بويىنىڭ بيىكتەۋى، قايراتىنىڭ مولايۋى - بيىلعى جىل ەرەكشە بولدى.
كۇزدىڭ ۇزاق تاڭىندا ءبىر داۋىلدى قارا تۇندە توپ جىلقىعا ارالاسىپ ەدى. سوندا قىسىردىڭ سەمىز اساۋ تايىن باستىرمالاتىپ قۋىپ جەتىپ، قۇيرىعىنان الىپ تابانداپ تۇرىپ قالعاندا، تاي تاپجىلا المادى. از تىرمىسىپ-تىرمىسىپ تۇرىپ، قويا بەرىپ قالعاندا-تاي ەكپىنىمەن بارىپ توڭقالاڭ اسا ءتۇستى. سوندا اعىزىپ كەلىپ باس سالىپ القىمىنان "گۇرر" ەتىپ قابا تۇسكەندە، تاي كوتەرىپ تۇرا الماي، كوكسەرەكتىڭ استىندا اجال تاپتى.
قايتادان قارلى، بوراندى قىس كەلدى. ايازدى، ەلسىز ۇزاق دالالاردا اشتىق تۇندەرى باستالدى. اشۋمەن جەر تارپىپ، قار بوراتىپ، كوپ ۇلىدى. ءبىر مەزگىلدە اي استىندا اعاراڭ-اعاراڭ ەتكەن كوپ توپتى كوردى. بۇرىلىپ ءبىر جاققا قاراي جالتارعانشا، تاسىرلاتىپ، قار بوراتىپ، قاسىنا اعىزىپ كەلىپ قالىپتى.
بۇلار: تىلدەرى سالاقتاعان، اۋىزدارى ارانداي اشىلعان، جۇگىرىپ كەلە جاتقاندا ءبارى تەگىس ىرس-ىرس ەتەدى. يىستەرى كوكسەرەكتىڭ مۇرنىن جاردى. قارسى اياڭدادى. قالىڭ توپتىڭ الدىندا زور كارى شولاق مۇنىڭ جانىنان "ارس!" ەتىپ جەلدى قاۋىپ ءوتتى. كوكسەرەك تە تۇمسىعى اشۋمەن ىرجيىپ، تىستەرىن ساق-ساق ەتكىزدى. ەكەۋى قايتا بەتتەسىپ كەلگەندە بىرىنە-ءبىرى ۇمتىلماي، قۇر عانا جاناسىپ قور-قور ەتىپ، ىرسىلداپ تۇردى.
ارتىنان جەتكەن كوپ اق قانشىقتار كوكسەرەكتى اينالا يىسكەلەدى. ءبىر ۇلكەن اق قاسقىر كەلىپ جاعىن جالادى، بۇ دا جالادى. ءبارىن يىسكەلەپ الدى. ۇلكەن كوك شولاق قانا يىسكەلەپ جاناسقان جوق. ءبارى دە اۋناپ-اۋناپ، قاردى قاۋىپ-قاۋىپ الىستى. كوكسەرەك تە سونى ىستەدى. بۇل قوسىلعان توپ جاڭا عانا وتارداعى جىلقىدان ءبىر تايدى جەپ كەلە جاتىر ەدى.
بىرىگىپ الىپ، ادىرعا قاراي جارىسىپ جونەلىستى. بۇل توپتىڭ سانى - ون شاقتى. ازىرگە باسشىسى - كوك شولاق. قالعاندارى قانشىق قاسقىرلار. ۇشەۋ-تورتەۋى كۇشىك، ونىڭ ىشىندە ءبىر-ەكى ارلانى بار. ءبىراق ولار كوك شولاق پەن كوكسەرەكتەن قايمىعادى، كوپ وينايدى. ۇلكەندەرىمەن ىرىلداسىپ، تالاسپايدى.
كوكسەرەكتى قانشىق قاسقىرلار كوپ جاعالايدى. توپ ىشىندە كوكسەرەكتەن كۇيلى قاسقىر جوق. بويعا، دەنەگە بۇنىمەن كوك شولاق قانا تالاسادى. ونىڭ موينى كوكسەرەكتەن دە جۋانىراق. جالعىز-اق جوتاسى عانا بۇنىكىنە ۇقسامايدى، مۇنداي دۇڭكيگەن كۇدىر ەمەس، جازانداۋ. شابىسقا ارتىق بولسا دا، الىس-قا مىناداي سەنىمدى سياقگى ەمەس.
قۇتىرىنىپ شاپقان مىقعى، قوماعاي توپتىڭ بەتىنە ەشتەڭە قارسى تۇرا المادى.
بوراندى كۇنى ىعىپ كەلە جاتقان قويعا ارالاسىپ، بەت-بەتىمەن بولىپ-ءبولىپ اكەتىپ، تالاي قويدى جارالاپ، جەپ، قىرىپ شىقتى. كوكسەرەك قوسىلعاننان بەرگى العاشقى شابۋىل وسى ەدى. تاماقتى، ەمىن-ەركىن ارالاسقاندىقتان، ارقايسىسى جەكە-جەكە، تالاسپاي، قاعىسپاي جەسىپ الدى.
قار قاۋىپ، اۋناپ-اۋناپ، تاعى بىرىگىپ الىپ، ىلگەرى قاراي سالدى. ارتىنان ادام كەلىپ ايىرىپ العان قويلاردىڭ تالايى تاۋسىلىپ بىتكەن، تالايى جارالى. ءار جەردە سيراعى، باس ءجۇنى شاشىلىپ قالعان كوپ جەمتىكتەر كورىنەدى.
توپتانىپ كەلىپ جىلقىعا دا شاپتى. ءبىراق قوڭىن ويىپ العان، جاعىن سىندىرىپ قالعان تاي بولماسا، ەشبىرىن جىعىپ الىپ، ەمىن-ەركىن جەي العان جوق. كوپ جىلقىشى قۋعىن سالىپ جەگىزبەدى.
ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇن اشتىق بولدى. دالادا، سارى جوتانىڭ باسىندا شۋلاسىپ ۇلىپ-ۇلىپ الىپ، كۇنباتىس جاقتا ءتۇتىنى شىعىپ قاراۋىتىپ جاتقان اۋىلعا قاراي تارتىپ بەردى.
ەل ورىنعا وتىرار كەزدە اۋىلعا قايتىپ كەلە جاتقان ەكى-ۇش جىلقىعا كەلىپ ارالاستى. جىلقىنىڭ ەكەۋى قاشىپ اۋىلعا جاقىنداپ قالدى دا، بىرەۋىن كوكسەرەك ومبى قارعا قاماپ كەپ، بەلگىلى ادىسىمەن جىعىپ الدى. كىشىلەۋ قۇنانشىعار ەدى.
بار قاسقىر اينالا تۇرا قالىپ، اشقاراق اۋىزدى قويىپ-قويىپ جىبەردى. الداقاشان ءىشى جارىلعان قۇناننىڭ بۋى اسپانعا شىعادى. قان-جىن باسى-كوزدەرىن جاۋىپ، جوتا جۇندەرى ءۇرپيىپ، ەستەرى شىعىپ اساپ جاتىر.
كوكسەرەك بۇرىنعى داعدىسىمەن جەمتىكتىڭ كەۋدەسىنە تۇمسىعىن تىعىپ جىبەرىپ، جۇلىپ اساپ جاتىر ەدى. جەلكەسىنەن "ىرر" ەتىپ ءبىر اۋىز تىستەي ءتۇستى. بۇل ورىن كوك شولاقتىڭ ورنى بولۋشى ەدى. جەمتىكتەن باسىن سۋىرىپ الىپ، كوك شولاقتىڭ اسىلىپ تۇرعان اياعىنان قاتتى تىستەپ الىپ، ۇستىنەن جۇلىپ تاستادى. ەكەۋى دە جەمتىكتەن شىعىپ، بىراز گۇر-گۇر ەتىسىپ تۇرىپ، قايتادان قىزىلعا ۇمتىلىستى.
تالاسا-تارماسا جەسىپ الدى. سوڭعى ءبىر-اق سانى قالعان ۋاقىتتا كۇشىك قاسقىرلار مەن قانشىقتاردىڭ كوبى شىعىپ كەتىپ، ەكى كوك شولاق قانا جەمتىكتى جۇلمالاسىپ قالدى.
وزگەلەر بۇلار جەپ بولعانشا قاردا اۋناپ-اۋناپ الدى. ءبىرتالايى توستەرىن قارعا توسەپ كۇتىپ جاتىر ەدى.
جەم ءبىتتى. تاعى دا ادىرعا قاراي تارتتى. توپ الدىندا ەكى كوك شولاق قاتار جورتادى. بىرىنە-ءبىرى جول بەرمەيدى. ءبىرىنىڭ الدىنا ءبىرى تۇسسە، تىرسەكتەرىنەن تىستەپ ىرىلداسىپ قالادى. ازۋ ءتىسىنىڭ ءبىرى سىنعان كوك شولاق ىزالى، دولى. گۇرىلدەپ سىزدانا بەردى. ەكى كۇندەي اش بولىستى.
جىلقى بۇرىنعى جەرىندە جوق. بوران بولعان، قالىڭ قار جاۋىپ، ىزدەر دە باسىلىپ قالعان. ەلسىز ءبىر جاردى جاعالاپ كەلە جاتقاندا، كەۋەگىنەن شىعىپ قويان قاشتى. جاردىڭ ەكى جاعىنا قاق جارىلىپ ءبولىنىپ الىپ، ۇمتىلىپ قۋدى. ازدان سوڭ قويان جاردان شىعىپ، كوكسەرەك جاققا قاراي دالاعا شىعا، ادىرعا بەتتەي قاشتى. بۇل توپتىڭ الدىندا كوكسەرەك ەدى. قويانعا جاقىنداپ كەلەدى. ءبىر كەزدە توتەدەن اعىنداپ جەكە دارا بولىپ، كوك شولاق اعىزدى. قويانعا جاقىنداپ قىسىپ كەلىپ، كوكسەرەكتىڭ الدىنا ءتۇستى. ارتقى قاسقىرلار شۇباپ الىستا قالدى.
ادىرعا كىردى. بىرنەشە توبەلەردەن ءوتتى. كوكسەرەك كەيىندەپ قالىپ ەدى. ءبىر ىلديدا كوك شولاق قوياندى جۇمارلاپ جاتىر ەكەن. كوكسەرەك كەلە اۋىزدى قويدى. ەكەۋى جۇلقىسىپ تارتىسقاندا قوياننىڭ باسى مەن كەۋدەسى كوك شولاقتىڭ اۋزىندا كەتتى. وزىندە قالعاندى قاپاش-قۇپاش اساپ، كوكسەرەك قايتا تاپ بەردى.
كوك شولاق قوياننىڭ باسىن تاستاي بەرىپ، ارس ەتىپ كوكسەرەكتى اياقتان الا ءتۇستى. ويدا قار بوراپ، اياقتارىنىڭ استى اتكوپىر بولدى. شاپشىپ كەلىپ گۇرىلدەسەدى. تىستەرى ءبىر-بىرىنە ساتىر-ساتىر ءتيىسىپ، قارش-قارش شايناسادى. تىكەيىپ شاپشىعان بويدا ۇستاسىپ تۇرعاندا، كوكسەرەك باسىن بۇرىپ جىبەرىپ كوك شولاقتى قۇلاق شەكەدەن الا ءتۇستى. جاسىنان اۋىل يتتەرىنەن ۇيرەنگەن ءادىسى ەدى. اۋزى تيىسىمەن جۇلقىپ بۇراپ جىبەرگەندە، كوك شولاق مايىسىپ بارىپ استىنا توپ ەتە ءتۇستى.
جىعىسىمەن ۇستىنەن باسىپ تۇرىپ، قۇلاق شەكەدەن اۋىزدى جىلجىتىپ كەلىپ، القىمعا سالدى. تاماعىنان قاپسىرا قىسىپ بۋىندىرىپ الىپ، مويىن سۇيەگىن قىرت-قىرت شاينايدى. كوك شولاقتىڭ اۋزى ارانداي اشىلىپ، تىنىسى قۇرىپ، تىپىرلاۋعا شاماسى كەلمەي قالدى.
سول ۋاقىتتا ارتقى قاسقىرلار توپىرلاپ كەلىپ جەتىپ، كوك شولاققا اۋىز سالىستى. بىلبىراپ اققان قىزىل قاننىڭ ءيىسى اش قارىندارعا ماس قىلعانداي بەلگى بەرگەن ەدى. شاپتان، قولتىقتان، جالاڭاش توستەن مىقتى، وتكىر تىستەر جۇلقىپ-جۇلقىپ تارتقاندا، كوك شولاقتىڭ قانى جوسىلىپ اعىپ، ىشىنەن بۇرقىراپ بۋ دا شىقتى. بۇل ارادا بار اۋىز تۇگەلىمەن جابىلىپ كەتىپ ەدى. از ۋاقىتتا كوك شولاقتان بۋدىراعان جۇن مەن ءتورت تابان عانا قالدى.
قالعان توپتىڭ جالعىز داۋسىز باسشىسى كوكسەرەك بولدى. ىزدەپ ءجۇرىپ، وتارداعى جىلقىنى تاۋىپ الدى. تاعى دا اتى شۋلى توعىز قاسقىر دەگەن داڭقى شىقتى.
كۇندىز-ءتۇنى جىلقىشى اتاۋلىنى كۇزەتتەن بوساندىرماي، سوندا دا دامىل بەرمەي، تاي-قۇناندى جەپ تۇردى.
ارتىنان ەرگەن توبى اشتىق كورگەن جوق. ءبارى دە جوندانىپ، قۇتىرىنىپ، مىقتى جۇرگىش بولىپ الدى. شەتىنەن كوكسەرەكشە باتىل. سول نە ىستەسە، سونى ىستەيدى. ارا-تۇرا جىلقىنى تاستاپ، ماڭايداعى اۋىلدارعا دا سوعىپ كەتەدى. توعىزى ارالاسقان جەردە سەل قاپتاعانداي، جاۋ تيگەندەي قىلادى. ات، سيىر سياقتى ءىرى قارالار ءبىر-اق جەممەن تاۋسىلىپ، جوق بولىپ قالاتىن بولدى.
ءبىر ۋاقىت كەرۋەن جولىندا دا بولدى. كەشەدەن بەرى اس جەمەي، اشىققان، ايازداعان ۋاقىت ەدى. جالعىز اتتى شانالى جۇرگىنشىنى قامادى. اينالاسىنا قار بوراتادى. بىرەسە جولىنا بارىپ جاتىپ الادى. جارتىسى ارتىنا، جارتىسى الدىنا ءتۇسىپ، قاشپاي، مەزگىل سايىن جاقىنداپ، اياڭ سالىپ وتىرادى.
ەسى شىققان كەرۋەن اتى جۇرە الماي قالعان سوڭ، ايقاي سالىپ قاشىپ ەدى. اتتى توپتارىمەن جىعىپ سالىپ تالقانداپ، ءولتىرىپ، تالاپ جەسە باستادى. توپ وسىعان ارالاسىپ جاتقاندا، كوكسەرەك مۇنى تاستاي بەرىپ، قاسىنا ءبىر-ەكى قانشىقتى ەرتىپ الىپ، كىسىنىڭ ارتىنان قار بوراتىپ، بۇرقىراتىپ سالىپ ەدى، جاقىنداپ قالعاندا، كىسى شوشىپ جىعىلدى. ءبىراق الدارىنان ايقايلاپ، ساتىرلاپ شاپقان اتتىلار شىعىپ قالىپ، ايىرىپ الدى.
وسىدان سوڭ كوكسەرەك قاتتى دولى، ىزالى بولىپ، سىزدانىپ الدى. ىرقىنا كونبەگەن كۇشىكتەردى، جۇرىسكە ەرە الماعان قارتاڭ قانشىقتاردى كەيدە باس سالىپ تالاپ تا تاستايدى.
تاعى ءبىر رەتتە قالىڭ شيلى قورىقتا وتىرعان بەس-التى اۋىلدىڭ ۇستىنە كەلدى. كۇندىز بولاتىن. كۇن شاڭىتقان اياز ەدى.
شەتكى اۋىل بۇلاردى كورىپ قالدى. شي شەتىندە قاردا اۋناپ جاتقاندا ءبىر تۇيە شىقتى. ۇستىندە كىسى بار. باسىنا اق ورانعان. تۋرا قاسقىرلارعا قاراي ءجۇردى.
ات ەمەس، قاشپاسا دا بولادى. ءبىراق تۇيە جاقىنداپ كەلگەندە، بار قاسقىر تۇرىپ، دالاعا قاراي اقىرىن بۇلكەكتەي بەردى. توپتىڭ ارتىنان كوكسەرەك كەرەناۋلاپ زورعا تۇرىپ، قىرىستانىپ ارتىنا قاراپ، ول دا اياڭدادى. تۇيە باقىرىپ قويادى دا، شۋداسى جەلكىلدەپ جەلەدى. بەتتى ەلسىزگە قاراي تۇزەپ قاسقىرلار بۇلكەكتەدى. ارتىندا كوكسەرەك.
تۇيە بۇرىلىپ كەتەر دەپ، باقىلايدى. بۇرىلمايدى. كوكسەرەك اشىعىپ قالىپ ەدى. دامەلەنە باستادى. بىرەسە جورتىڭقىراپ بارىپ، الدىڭعىلارعا جەتەدى دە ءبارىن توقتاتىپ، ءوزى جۇرەسىنەن ءتۇسىپ، تۇيەگە قاراپ جاتادى. تۇيە جاقىنداپ كەلگەندە وزگەلەر جىلجي بەرەدى. بۇل دا ارتىنان تۇرىپ اياڭدايدى.
اياعىندا، اۋىلدان ابدەن ۇزاپ شىقتى. كوكسەرەك وزگەلەردى ىلگەرى جىبەرىپ، ءوزى ءبىر كۇشىك قاسقىرمەن بولىنە، وڭ جاق بۇيىرگە قاراي تارتتى. تۇيەلى قيىستاپ، توپ پەن بۇل ەكەۋىنىڭ ارالىعىنا قاراي بەتتەدى. ءالى دە تۇيە باقىرادى. ءيىسى، ءدامى قىزىقتىرىپ، اسىقتىرىپ بارادى. كوكسەرەك تۇيەنىڭ ارتىنا ءتۇستى.
ءبىراق ءالى ونشا جاقىنداعان جوق. تۇيە ەندى اقىرىن جۇرە باستادى. كەيدە توقتاپ، الدى-ارتىنا قارايدى. اقباس ارلى-بەرلى بۇرىلىپ قوزعالاقتايدى.
تۇيە توقتاعاندا - كوكسەرەك تە توقتايدى. تۇرعان جەرىنەن قار بوراتىپ، تارپىنا باستايدى. ءسويتىپ كەپ، ءبىر مەزگىلدە اعىنداپ شاۋىپ، تۇيەنىڭ جانىنا جاقىنداي كەلىپ، قيىس وتە بەردى.
سول كەزدە تۇيە ۇستىنەن ءبىر ۇزىن نارسە شوشايىپ سوزىلدى دا كۇرس ەتتى. ولگەنشە قاتتى اششى داۋىس دالانى سىلكىندىرىپ، شوشىتىپ جىبەردى. بار قاسقىر قار بوراتىپ ىتقىپ، قاشىپ جونەلدى.
كۇرس ەتىپ جوتەلگەن كوك تۇتىنمەن قاتار كوكسەرەكتىڭ ارتقى ءبىر سانى شىج ەتە ءتۇستى. ءارى ىستىق، ءارى سۋىق بىرنارسە قادالىپ شانشىپ قالدى. سانىن "ارس" ەتىپ قاۋىپ قالىپ، تۇيەنىڭ ءۇستى تاعى دا سىرتىلداپ قامدانىپ جاتقاندا، بۇ دا ىتقىپ قاشىپ جونەلدى.
توقتالعان جوق، كوپ قاشتى. بىرنەشە قىرقادان، ءبىر-ەكى جازىقتان قۇلاش ۇرىپ شاۋىپ ءوتتى. وزگە قاسقىرلار ءبىر بولەك، بۇل جالعىز - ءبىر بولەك.
تۇيە قالىپ قويدى. جۇگىرىپ-جۇگىرىپ كەلىپ، ءبىر جارتاستى سايعا كىرە بەرە، ارت جاعى قيرالاڭداپ بارىپ قۇلاپ ءتۇستى. جول بويى توقتاماي اققان قان ءالىن كەتىردى. جاراسىنىڭ اۋرۋىن دا جاڭا توقتار الدىندا عانا سەزە باستاعان.
قىڭسىلاپ جاتىپ سانىن جالايدى. قان شىعادى. ءبىر تۇرادى، ءبىر جاتادى. تۇرعاندا ەندى ءبىر اياعىن كوتەرىپ تۇرادى. ءۇش اياعىمەن سەكەكتەپ اياڭدايدى.
ارادا بىرنەشە كۇن ءوتتى. وسى سايدان شىققان جوق. اشىعىپ بۇرالۋعا اينالدى. ءبىراق اياعى ەپتەپ باسۋعا كەلدى. ءبىر-ەكى قىرقادان استى. ءبىر سايدا ءۇش-ءتورت ات جايىلىپ ءجۇر ەكەن. بۇعىپ قاسىنا كەلدى. شەتتە ارىقتاۋ ءبىر كوك شولاق ات تۇر ەدى. تاپ بەرىپ، قۋىپ وتىرىپ، قالىڭ ومبىعا اكەلىپ قامادى.
وسقىرىپ، قورقىپ تۇرعان اتتى القىمىنان الىپ، باۋىزداپ ءتۇستى. سانىن جۇلدى، قوڭىن ويدى. ومبى قاردان شىعارماي تۇرىپ، جىعىپ الدى. تويا جەپ الىپ، سايىنا قايتتى. كۇندە كەشتى كۇتەدى. ءتۇن بولعان سوڭ، جەمتىگىنە كەلىپ، اسىن جەيدى.
وسىمەن بەس-التى كۇن ءوتتى. قايتادان جونى شىعىپ، تىڭايىپ الدى. اياعى دا ابدەن باسۋعا كەلدى.
كۇدىرەيگەن جوتالى، اشۋلى كوكسەرەك تاعى دا جورتۋىلعا شىقتى. بەلگىلى جەمتىك بىتكەنىنە ەكى كۇن بولعان. سودان بەرى اش ەدى. جورتا-جورتا، باياعى قاراادىردان شىقتى.
تۇسكە جاقىن مەزگىل ەدى. جوتا-جوتادان قاراۋىل سالدى. جەلگە تۇمسىعىن توسەپ، بەلگىلى ءيىس كۇتتى. الىستان تانىس ءيىس كەلىپ، مۇرنىنا جەتتى. ماڭايعا جالت-جالت قاراپ الىپ، قىردان-قىردى، ادىردان-ادىردى كەزىپ وتىرىپ، كۇنباتىسقا قاراي شىرقاپ سالدى.
كوپ ىزدەدى. اياعىندا، كۇن كەشكە جاقىنداعاندا، ءبىر جوتانىڭ باسىندا شوشايعان اتتىلى قويشىنى كوردى. اينالاسىندا، سول توبەنىڭ بەتىندە قوي شاشىلىپ جايىلىپ ءجۇر. تەرىپ جەۋگە شاشقان شاشۋداي. ءبىراق جاقىندا اۋىل بار. الىستان اعىنداپ بەت تۇزەدى. جالعىز-اق قاراسىن كورىپ قالعان قويشى ايعايدى سالىپ، بۇعان قارسى شاپتى.
قويشى ۇلكەن ەمەس، بالا داۋسى شوشىتپايدى. قوي دۇركىرەپ ۇركىپ، قويشىعا قاراي قاشتى. قاسقىر جاقىنداپ، ءبىر قىزىل قويعا اۋىزدى سالعالى ەنتەلەپ كەلىپ قالىپ ەدى، باعانادان ايعايلاپ كەلە جاتقان قويشى قاسىنا كەپ قالىپتى. ەرىكسىز جالتارىپ بۇرىلا بەرىپ ەدى، قويشى باستىرىپ قۋىپ جونەلدى.
بوي سالىپ قورقىپ قاشقان جوق. سودان با، بولماسا تەگى جۇيرىك پە، ايتەۋىر بوز ات باستىرمالاتىپ جەتىپ كەلىپ، كوكسەرەكتىڭ جوتاسىنا جەڭىل اعاش سارت ەتىپ تيىپ قالدى.
سول-اق ەكەن، قارسى بۇرىلىپ الىپ، اتتىعا قاراي "ارس!" ەتىپ شاپشىپ قالدى. ارانداي اشىلعان اۋىز بىردەمەنى جۇلىپ تۇسپەك ەدى. ىڭعايىنا بالا تونىنىڭ ءوڭىرى ءىلىندى. سونى بوكسەرىپ جۇلىپ تۇسكەندە، بوز ات وسقىرىپ اتقىپ كەتتى.
بالانىڭ شوشىعان ايعايى شىقتى. قاسقىر ارتىنا اينالىپ تاپ بەرگەندە، موڭكىپ جۇرگەن بوزدان بالا اۋدارىلىپ قۇلاپ ءتۇستى. كوكسەرەكتە كازىردە بۇرىن ەشقاشان بىلىنبەگەن دولىلىق، جايىندىق بار ەدى. تۋعاننان بەرگى بارلىق كورەسى وسىدان - ەكى اياقتىدان دەگەندەي، جىعىلىپ دومالاپ جاتقان بالاعا تاپ بەردى. وقىس سەكىرگەندە، سانىنىڭ جاراسى اشىلىپ، تىز ەتىپ اشىپ قالىپ ەدى. ول بۇرىنعىدان جامان ىزالاندىرىپ، قۇتىرتقانداي. بوز ۇزاپ قاشىپ كەتتى. قوي دا جوق. ەكپىندەپ سەكىرىپ، ىرىلداپ كەپ بالانى باس سالدى.
بۇل بالا قۇرماش ەدى. قويشى اۋىرىپ قالىپ، اكەسى ءبىر كۇنگە قويعا جىبەرگەن ەدى. استىنا مىنگەنى ءوزىنىڭ جۇيرىك بوز دونەنى بولاتىن. ۇستىنە گۇرىلدەپ قاسقىر تونىپ كەلگەندە، كوزى ءبىر اشىلىپ، ءبىر جۇمىلادى. باسىنا تامان ارانداي اشىلىپ كەلە جاتقان اۋىزدىڭ جوعارعى جاعىندا ءوزىنە تانىس قۇلاق كورىندى. سول جاقتاعى تىلىك قۇلاقتىڭ جارتىسى سالپىلداپ تۇر. اقىرعى سەزگەن-بىلگەنى - سول...
سودان ءارى بالانىڭ ءۇنى ءوشتى. قاسقىردىڭ اۋزى تيمەستەن بۇرىن ءولىپ كەتتى. كوكسەرەك ىرىلداپ تۇرىپ، تىسىنىڭ ۇشىمەن قاعىپ جۇلىپ الىپ، باسىن شايقاپ وتكەندە، بالانىڭ ءبىر جاق كوزىن قوپارىپ الىپ كەتتى. ءجۇرىپ بارا جاتىپ، قىلعىپ سالدى... تۇندە بالانىڭ ولىگىن تاۋىپ الىستى. جانىندا تايدىڭ ىزىندەي بولىپ، ۇلكەن قاسقىردىڭ ءىزى جاتىر ەكەن.
ҮІІ
قۇرماشتىڭ جانازاسىنا جينالعان قاراادىر ەلى كوكسەرەك جايىنان نەشە الۋان اڭگىمەلەر قۇردى. كوپشىلىك مۇنى قورقاۋ قاسقىر دەدى. كەيبىرەۋ قۇتىرعان قاسقىر ەمەس پە ەكەن دەپ كۇدىك ايتتى. ءبىراق قۇتىرعان دەۋگە ورىن جوق. ونداي بولسا، ءبىر بالامەن توقتاماس ەدى. اۋىلعا دا شابار ەدى. قويدى دا قۋالار ەدى. سول جيىندا بۇنى نە قىلسا دا ىزىنە ءتۇسىپ سوعىپ الۋعا، ولتىرۋگە ءسوز بايلاستى. بۇل اڭگىمەنىڭ ورتاسىنداعى قاسەن ەدى. ول - بەلگىلى اڭشى. باياعىدان قۇس سالىپ، ءيت جۇگىرتكەن. ءوزى - وسى ماڭايدىڭ اۋقاتتى، ءالدى جىگىتى قاراادىردىڭ مىرزاسىماعى. قالادا قىزمەتتە تۇراتىن ءىنىسى بار. سول ارقىلى بيىل كۇزدىگۇنى بۇنىڭ اۋلىنا شەتەلدەن قاسقىر الاتىن ءبىر ءىيت كەلگەن. قازىر بارلىق قاراادىرعا دا، ماڭايداعى وزگە ەلگە دە داڭقى شىققان اققاسقا - وسى قاسەننىڭ ءيتى.
كەلىسىمەن اققاسقا كۇزدىگۇنى ءبىر كۇننىڭ ىشىندە ءبىر بولتىرىك، ءبىر ۇلكەن قاسقىر العان. ءوزى ەكى قار باسقان ەكەن. قازىرگى ۋاقىتقا شەيىن التى قاسقىر الىپتى.
از كۇندە ءبىر بولىس ەلدىڭ اڭگىمەسى بولعان اققاسقانىڭ ارعى تەگىن تەكسەرۋشىلەر دە كوپ ەدى. ءتۇبى ەرەيمەن ءيتىنىڭ ءناسىلى دەپ كەپ، ارعى زاتىن ەرتەگىگە اينالدىرۋ ءۇشىن: "بۇل قانجىعالى قارت بوگەمباي ءيتىنىڭ تۇقىمى" دەيتىندەر دە بولعان.
جيىن كوكسەرەكتى ىزدەۋگە ءسوز بايلاعان سوڭ، جانازادان تاراي سالا، قاسەن ءوز اۋلىنا كەلىپ، بەس-التى جىگىتپەن بىرگە اققاسقانى ەرتىپ الىپ، ادىرعا شىقتى.
كۇن كەشكى بەسىن كەزى ەدى. سوندىقتان ەرتەڭگە قاراپ، ايال قىلىسقان جوق. ەڭ بولماسا ءىزىن كورىپ، بەتىن اڭعارماق. جانە جاڭادا قار جاۋعان. سونان ەندى تاعى قار جاۋىپ قالماي تۇرىپ، ىزىنەن، بەتىنەن كوكسەرەكتى تانىپ الۋ كەرەك.
قاسەن قۇرماشتىڭ اكەسىمەن اعايىنداس جاقىن بولاتىن. جالعىز بالاسى - ەركە قۇرماشتىڭ ولگەنى اكەسىنە ەرەكشە باتىپ ەدى.
بۇنىڭ ءۇي ىشىمەن بوتاداي بوزداپ، بەيىت باسىندا دا قاتتى كۇڭىرەنىپ جىلاعانىن كورگەندە، ءتىرى جاننىڭ ءبارىنىڭ ساي-سۇيەگى سىرقىراعان. قۇرماشتىڭ اكەسى قاسەنگە:
- سول جالعىزىمدى ولتىرگەن قاسقىردى قولىما اكەلىپ بەرىپ، كوزىن ويعىزباساڭ، سەن ماعان تۋىسقان ەمەسسىڭ، - دەگەن. وزگە ەل دە قاسەنگە: "بۇگىن اققاسقا نە ءولسىن، نە ءولتىرسىن! وسىدان باسقا جەرگە يتىڭنىڭ كەرەگى جوق، ءتىپتى!" دەسكەن. وسى سوزدەردىڭ بارلىعى قاسەندى دە اسىقتىرىپ، شيرىقتىرىپ ەدى.
قۇرماش اۋلى مەن قاسەن اۋلىنىڭ اراسى جاقىن بولاتىن. سوندىقتان كوپ ۋاقىت وتپەي-اق، اڭشىلار كەشەگى بالا ولگەن جەرگە جەتتى.
اقشا قاردىڭ ۇستىندە بادىرايىپ ۇلكەن ءىز جاتىر. بەتى ەلسىزگە، تاستىقۇدىققا قاراي كەتىپتى. بارلىق اڭشى ىزگە قاراپ، قاسقىردىڭ ۇلكەڭدىگىنە قاتتى قايران بولدى.
اققاسقا بۇرىنعى ەرىنشەكتەۋ ادەتى بويىنشا ىزگە جەتكەنشە جاي ءجۇرىپ، تارتىنشاقتاپ كەلىپ ەدى. ءىزدى كورىپ، ءبىراز يىسكەلەپ العان سوڭ، باستى تومەن سالىپ جىبەرىپ، تۇمسىعىن ىزدەن الماي وتىرىپ، جوندى ادىرعا قاراي شاۋىپ جونەلدى.
بار اڭشى ارتىنان ىلەسە جەلە-تەكىرەكتەپ شاۋىپ وتىردى. اققاسقا توقتامايدى، ارتىنا قارامايدى، تىنباي جورتادى. ءالى قار بەكىگەن جوق. قالىڭ دا ەمەس، قىستىڭ ورتا كەزى بولسا دا، بيىل قار جۇقا بولاتىن.
اڭشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا، قاسقىر، تۇلكىگە ءيت قوساتىن ۋاقىتتىڭ ناعىز ءوزى ەدى.
قاسەن قولىنا كەلگەلى اققاسقا بارلىعى ءۇش قاسقىر الدى. بۇنىڭ ەكەۋىن ءبىر كۇندە كۇزدىگۇنى جەر قارادا العان. ءۇشىنشىسىن قار تۇسكەننەن كەيىن اۋىل ۇستىنەن الىپ ەدى. قاسەن ءوزىنىڭ ءبىر-ەكى جىگىتىمەن جانە باسقا دا اڭدى سۇيەتىن ءتورت-بەس قۇربىسىمەن سوڭعى ۋاقىتقا شەيىن ات جاراتىپ جۇرگەن-دى.
الىس جەردەن ەتى ويانداپ كەلگەن اققاسقانىڭ قىستىگۇنى قاردا جۇگىرۋگە قىزىلى تولىق بولسىن دەپ ەتەيتىپ، باپتاپ قايىرىپ ءجۇر ەدى. بۇدان بۇرىن اققاسقانى از-ازداپ قويانعا جۇگىرتىپ، ەكى-ۇش سۋىتىپ العان. سوڭعى ۋاقىتتارداعى تاماعى كوبىنەسە قۇرت ارالاسقان سۇيىقتاۋ اس بولاتىن. قوياسىن دا ەكى رەت تاستاتىپ الىپ ەدى. سودان بەرى قىسقى ءجۇنى جەتىلىپ، ءوڭى اجارلانىپ، قاتتى قۇلپىرىپ العان.
جالعىز-اق بۇگىن تاڭەرتەڭ از عانا اس قۇيىلعان ەكەن. سونىڭ توعى قاشا قويمادى ما دەگەن كۇدىك بار.
ودان باسقا ءجونى جۇمىرلانىپ، ەتىن سىرتىنا تەۋىپ، بويداعى مايدان، ىشتەگى قىل-قىبىردان ارىلعان كەزى ەدى.
اققاسقانىڭ بويى قاسقىردان كىشى ەمەس. اياقتارىنىڭ جۋاندىق سومدىعى دا سودان كەم ەمەس. ءوزىنىڭ بارلىق تۇلعاسىندا قاسقىرعا ۇقسايتىن ءبىتىم بار. ءتۇسى تازىلار تۇسىندەي ەمەس، قاسقىر ءتۇس. دەنە جۇنى اق سارىلاۋ كەلگەندە، ماندايى شاڭقيعان اق ماڭعىل قاسقا بولاتىن. ەكى كوزى شاتىناپ شاراسىنان شىعىپ تۇرعانداي ۇلكەن. ۇنەمى وت شاشىپ تۇراتىن قىپ-قىزىل كوز. اشۋ دا، ەرلىك تە ءبىر وزىندە.
ەكى شەكەسى "تورسىقتاي" دەپ اڭىز قىلارلىق. بۇنىڭ دا جوتاسى كۇلدىرەۋىشتەي. قۇيرىقتان اۋىز ومىرتقاعا شەيىن دوڭ سياقتانىپ، كۇدىرلەنىپ، دۇڭكيىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە، شەكە مەن مويىن تۇپ-تۇتاس بولىپ كەلىپ، شەڭبەر توسكە قوسىلعان. الدىڭعى جاعى ارىستان بەينەسىنە ۇقسايدى.
اققاسقا وتە قاباعان. سىركەسى سۋ كوتەرمەيتىن دولى، ىزالى. سوندىقتان اۋىلعا كەلگەندە شىنجىردان بوسامايدى. دالاعا الىپ شىعىپ، اڭنىڭ ىزىنە سالعانشا، جا قاراسىن كورسەتكەنشە، ۇزىن كەندىردەن بوسامايدى. ايتپەسە، جولدا كەز كەلگەن يتتەرگە دە سوقتىعا بەرەدى.
يتكە كەلگەندەگى جالپى ادەتى: ءوزى بارىپ تالاسپايدى، ءبىراق اۋىلدىڭ كوپ ءيتى الدىنان شىعىپ، بىجعىلداپ ۇرە بەرىپ، اينالاسىن قاماي بەرگەندە، ياكي بىرەۋىنىڭ جۇلىپ قاشقان تىسى تيگەندە قۇتىرىپ كەتەدى. وندايدا توپ ءيتتىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن توبەتتى سەكىرىپ بارىپ قۇلاق شەكەدەن الىپ، توپ ەتكىزىپ سوعىپ، جانشىپ-جانشىپ جىبەرەدى. كىسى ايىرماسا، استىنا تۇسكەن ءيتتى شىقپايدى. ءوزى جۇرگەن جەردە وزگە ءيتتىڭ ەركەلىگىن كوتەرمەيدى. كۇزدەن بەرى قاسەن اۋلىنىڭ ەكى-ۇش ساق توبەتىن ءولتىرىپ سالدى.
قاتتى اشۋلانىپ، اشقاراقتانىپ كەتكەندە، يەسىن دە قاۋىپ جىبەرەدى.
كۇزدىگۇنى ءۇي ىشىندە سويىپ جاتقان قويدىڭ ەتىن جەگىزبەي ۇمتىلعاندا قاسەندى دە ءبىر-ەكى رەت قولىنان الا ءتۇسىپ، قاۋىپ العان.
ҮІІІ
كۇن ەكىندىگە جاقىنداپ قالدى. اققاسقا ىزبەن ءالى ءجۇرىپ كەلەدى. جەردەن باس المايدى، توقتامايدى. اڭشىلار قاراادىردان بەس-التى شاقىرىمداي ۇزاپ شىقتى. قاسقىردىڭ بۇل كۇنى بەتى تاستىقۇدىقتان دا ءوتىپ، اقسوراڭداعى جىلقىعا قاراي تارتتى. اقسوراڭدا ەكى قوس جىلقى جاتىر ەدى. اينالاسى - الاسا بەلەس، قالىڭ توبىلعىلى ۇلكەن شۇبار ەدى. سونىڭ ورتاسىنداعى جاداعاي جالعىز بيىك - اقسوراڭ. قاسقىردىڭ وسىلاي بەتتەگەنىن بىلگەن سوڭ اڭشىلار اقىلداسىپ تۇرىپ، اققاسقانى شاقىرىپ توقتاتىپ الدى.
مۇنىڭ موينىنا كەندىر تاعىلعان سوڭ، بارلىق جۇرت ايانداپ اقسوراڭداعى قوسقا تارتتى. بۇگىن تۇندە سوندا قونىپ، ەرتەڭ ەرتە جىلقىشىلاردى جۇيرىك ات-ايعىرعا مىنگىزىپ الىپ، قالىڭ توپ بولىپ قۋىسپاقشى بولدى.
ەكى قوستىڭ بىرىندە قاسەن اۋلى مەن بارلىق قاراادىردىڭ دا جىلقىسى بار ەدى.
جىگىتتەر سول ءوز قوستارىنا كەلىپ قوندى. قوستا ءتۇنى بويى تىنىمسىز قىزۋلى، لاۋلاعان اڭگىمەلەر بولدى. مول اسىلعان سەمىز ەت قوناققا دا، جىلقىشىلارعا دا كوڭىلدى جەلىكتىڭ شارتى ەدى. قۇرماشتىڭ ءولىمى دە كوپ ۋاقىت اڭگىمە بولدى.
قاسەندەر كەلىسىمەن-اق بارلىق جىلقىشى ءمالىم ەتتى: وتكەن تۇندە كوك شولاق جىلقىعا شاۋىپ، ءبىر جاباعىنى جەپ كەتىپتى.
جالعىز ءوزى ءبىر سەمىز جاباعىنىڭ جارتى ەتىنە جاقىنىن جەپتى. بۇل نە دەگەن جالماۋىز ەكەنىن بىلمەيمىز، اكەڭنىڭ... دەپ، قوس باسشىسى سويلەپ ەدى.
- ول ۇزاعان جوق. ول بولسا، وسى اقسوراڭنىڭ اينالاسىنان تابىلادى.
- سوڭعى ۋاقىتتا قاسقىردان تىنىش ەدىك. وسى جالعىز قاسقىر كەشەدەن كەلىپ ارالاستى. ءىزى تايدىڭ ىزىندەي. انەۋگۇنى دە كەلىپ، ءبىر تاي جەپ كەتىپ ەدى.
- ىزدەگەندەرىڭنىڭ ءوزى - سول. ەل مەن قوسقا كەزەك تيەدى. ءبىر كاپىر سارقىندى. ءبارىن ىستەپ جۇرگەن سول. ەندى، اتتەڭ دۇنيە، سونى عانا ءبىر قولعا بەرسە-اۋ! - دەپ جاباعىسى جەلىنگەن بەيسەمباي جىلقىشى كىجىندى.
جاتاردا اققاسقاعا ازىن-اۋلاق قۇرت پەن جىلى-جۇمساق ەت بەرىلدى. جۇرتتىڭ ءبارى اينالا ءۇيىرىلىپ، سونى كۇتتى.
ءبىراق تار ۇيدە، كوپ بوتەن كىسىنىڭ ورتاسىندا اققاسقا جيى اشۋ شاقىرادى. شىنجىرمەن بايلاۋلى جاتىپ، كەي ۋاقىتتا "ارس" ەتىپ، وت اينالاسىنداعىلارعا تاپ بەرەدى. كوپ ۋاقىت قورىلداپ گۇر-گۇر ەتىپ تۇرىپ الادى.
وتقا قارسى قاراعان كوزدەرى اشۋمەن قانتالاپ شاتىناپ كەتەدى. قاراڭعى الا كولەڭكەدە جاتقاندا ەكى كوزى قىپ-قىزىل شامشا جانادى. اققاسقا ىرىلداعاندا الدىندا وتىرعان بەيسەمبايدىڭ جوتاسى مۇزداپ، ەتى تىتىرەپ كەتەدى ەنتەلەپ ىلگەرى جىلجىپ، وتقا قاراي مىنبەلەي بەرەدى.
تاڭ قىلاڭداپ كەلە جاتقاندا بارلىق اڭشى مەن كوپ جىلقىشى اتقا ءمىندى. جاراپ جۇرگەن بەدەۋ بيەلەر مەن جۇيرىك ايعىرلار ءتۇن ورتاسىندا ۇستالىپ، توعىن قاشىرىپ الىپ ەدى. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ قولىندا سويىل، شوقپار. ساتىر-سۇتىر ەتىسىپ، قوستان جەلپىنە شىعىستى.
اقسوراڭنىڭ ەتەگىنە تامان كەلگەندە، قاسەن ون ءبىر-ون ەكى كىسىلىك جيىندى ءتورت ءبولدى. ءوزى اققاسقانى الىپ اقسوراڭنىڭ ءدال بيىگىنىڭ باسىنا شىعاتىن بولدى. وزگەلەردى تاۋ مەن ۇساق ادىر، قالىڭ شۇباردى اينالا قورشاپ الىپ، جان-جاعىنان قاۋمالاپ، اقسوراڭنىڭ بيىگىنە قاراي قاعىپ شىق دەپ، تاراتىپ-تاراتىپ جىبەردى.
قىستىڭ كۇنى الىستاعى اق جوتادان قىزارىپ شىعىپ كەلە جاتقاندا بارلىق اتتىلار جان-جاققا قاراي شاشىراي جونەلدى. اقشا قار جەلە شاۋىپ جونەلگەندە، جۇيرىكتەردىڭ اياقتارىمەن ەسىلىپ-ۇگىلىپ، بوراي ءتۇسىپ جاتتى.
قاسەن اياڭداپ، بيىكتىڭ باسىنا قاراي تارتتى. جولشىباي ەكى-ۇش جەردە اققاسقانى سارىتىپ، اۋناتىپ، باپتاندىرىپ الدى. سونىمەن جارتى ساعاتتان ارتىق ۋاقىت وتكەڭدە، بيىكتىڭ باسىنا كەلىپ شىقتى. ءدال بيىكتىڭ ءبىر يەك ارتپا يىعىنا اتىن تاستاپ، ءوزى اققاسقامەن بىرگە جاياۋلاپ كەلىپ، ءبىر ەكى-ۇش وبانىڭ ىعىنا كەلىپ وتىردى. اينالاسىنىڭ ءبارى دە كورىنەدى.
تاۋ باسىندا جەلدەتىڭكىرەپ ىزعىرىق سوعادى. كۇن، ازىرشە سۋىقتاۋ. اققاسقانىڭ استىنا ەرتەدەن قامداپ العان كيىزىن توسەپ، ءوزىنىڭ ىعىنا جاتقىزدى. اينالاعا اققاسقا دا اندا-ساندا بويلاپ-بويلاپ جاعالاي قارايدى.
قاسەن بۇنى باۋلىعان يەسىنە ىشىنەن باس يىپ العىس ايتادى. قۇرمەتپەن ەسكە الادى. ويتكەنى اققاسقا تاۋ باسىندا قازىرگى وتىرىستىڭ نە ءمانى بارىن ابدەن ءتۇسىنىپ، ۇعىنىپ وتىرعان سياقتى. تىنىشتىققا بوي ۇرىپ، جاتۋدى ويلاپ تۇرعان جوق. كۇتىپ وتىر. بيىكتەن توماعاسىن تارتقان قىرانداي ىزدەنىپ، باعىپ وتىر. جان-جاقتاعى قاعۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە الدىنا قاراپ وتەدى. كەيدە تۇرەگەلىپ تە جان-جاققا كوز جىبەرەدى.
كەشەگى جاباعىنى جەگەن كوكسەرەك ەكەنى راس ەدى. كەشە جارتىسىنا جاقىنىن جەسە، بۇگىن وتكەن تۇندە سول جەرىنە بارىپ، تاعى قالعانىن تويا جەپ الىپ، ەندى اقسوراڭنىڭ ەتەگىنە كەلىپ، ءبىر جارتاستى، بوزقاراعاندى قيىنداۋ سايدا ۇيىقتاپ جاتىر ەدى.
قۇلاعىنا الىستان ءبىر سارىن ەستىلدى. ەلسىز تىنىش تاۋدا تاڭەرتەڭگى اۋا دىبىس اتاۋلىنىڭ بارلىعىن ەكىلەندىرىپ كوتەرىپ تۇرعان.
ويانىپ، جۇرەسىنەن جاتىپ، قار قاپتى. سويتكەنشە، ساتىر-سۇتىر ەتكەن اعاش داۋسى مەن تاستاق جەردى تاسىرلاتىپ باسقان ات ءدۇرسىلى ەستىلدى. تۇرەگەلىپ، بارىنشا كەرىلىپ الدى. ەكى اياقتىلاردىڭ يىسى سەزىلدى. بۇلكەكتەپ جوتاعا شىقتى. سول-اق ەكەن، ارعى بەتتەن قۇلاپ كەلە جاتقان ەكى ۇلكەن قارا ايعايدى سالىپ، تاپ بەردى.
كوكسەرەك جالت بەرىپ، جوتانىڭ تاساسىنا تۇسە سالا، سايدى جالبىلاپ، جوعارى قاراي سالدى. قولىندا شوشايعان سويىلى بار، استىندا قاتىپ قالعان اق بەدەۋى بار بەيسەمباي اعىزىپ جوتاعا شىعىپ، تاعى ايعاي سالىپ، ورگە قاراي تاسىرلاتىپ شاپتى. بۇل ۋاقىتتا كوكسەرەك سونشا ساسپاسا دا كەيدە كوسىلە شاۋىپ، كەيدە قۇلاعى جالبىراپ سولەكتەي ءتۇسىپ، اقسوراڭنىڭ جونىنا قاراي اسىپ ەدى.
ايعاي جاقىن جەردەن شىعىپ قالعاندا، اققاسقا اتىپ تۇردى. قاسەن بۇنى كەندىرىنەن سۇيرەتە بارىپ، اتىنا شاپشاڭ مىنە سالا، ايعاي شىققان بەتكە قاراي اعىزىپ وتىرىپ، سول جاقتاعى جوتاعا شىقتى.
قارسى الدىندا وق بويىنداي جەردە سارى جوتانىڭ ءدال ۇستىندە ارتىنا بۇرىلىپ قاراپ، تاق تايىنشاداي ءبىر كوك شولاق تۇر ەكەن.
جوتاسى كۇدىرەيگەن، قۇيرىعى شوپ-شولاق، بويى تاۋ باسىندا تايداي كورىندى. ەرتەگىنىڭ كوكجالى. جوتاعا شىعا بەرە، اققاسقا دا كورىپ، اتىلىپ، سەكىرىپ كەپ كەتتى.
اقىرىن عانا "ايت!" دەپ قالىپ، بايگى كەرگە قاسەن دە قامشىنى باستى.
كوكسەرەك ارتىنا قاراپ تۇرىپ، بايقاماي قالىپ ەدى. ءبىر ۋاقىت الدىنان شىعا قالعان ساتىر-سۇتىرعا جالت قاراعاندا اعىنداپ كەلە جاتقان اققاسقا مەن اتتىنى كورىپ، سول جاقتاعى ويعا قاراي ىتقىپ، قاشىپ جونەلدى. ءبىر سايعا ءتۇسىپ جوسىلىپ بارىپ، ەكىنشى وڭ جاقتاعى جوتادان اسىپ ءتۇستى. سونىڭ ويىنا تامان جاقىنداعاندا اتتىنىڭ ءدۇبىرى باسىلىپ قالىپ ەدى. مۇنىڭ قۇلاپ تۇسكەن سايى تىپ-تىك جار بولاتىن. ءبىراق ءدال سول كەزدە ارتىنداعى قار جيى-جيى، شىقىر-شىقىر باسىلىپ، بىردەمە جاقىنداپ كەلىپ قالدى.
قاشىپ كەلە جاتىپ ارتىنا قاراي المادى. سول-اق ەكەن جارالى سانىنان ءبىر مىقتى اۋىز قاۋىپ ءتۇسىپ، ويعا قاراي قاتتى جۇلقىپ كوتەرىپ تاستادى. سول ساتتە بۇنىڭ جاۋى قاسىنان اعىپ ءوتىپ كەپ، الدىڭعى ومبىعا ەكپىندەپ بارىپ، سوقتىعىپ ءوزى دە قۇلاپ ءتۇستى.
اققاسقانىڭ جۇلىپ كەتكەن ەكپىنىمەن ەتپەتىنەن ءتۇسىپ قالعان كوكسەرەك ەندى اتىپ تۇرىپ، تاپ بەردى.
بۇرىن اققاسقا بۇنداي جۇلىپ وتكەندە، اسىرەسە، ويدان تومەن جۇلعاندا، قانداي قاسقىر بولسا دا وماقاتىپ، تۇمسىعىنان شانشىلا ءتۇسۋشى ەدى. سوندايدا قاپىسىز مىقتى اۋىز تۇرعىز-باستان كەلىپ، القىمىنان جابىسىپ قالاتىن.
بۇل جولى ولاي بولمادى. اققاسقا وزىنەن بۇرىن تۇرىپ، كۇرىلدەپ ىرعىپ كەلە جاتقان كوكجالدى كوردى. بۇ دا قارسى تاپ بەردى. سول ۋاقىتتا قۇلاق شەكەسىنەن تيىپ قالعان قىشقاشتاي قاتتى تەمىر اۋىز جۇلقىپ كەپ جىبەرگەندە، وي جاققا قاراي ىتقىپ بارىپ ءتۇستى. ءبىراق اققاسقا جىعىلعان جوق، تىك ەتىپ بارىپ، ءتورت تاعانداپ تۇرا قالدى.
ەپتىلىك، ىڭعايلىلىعىمەن عانا كوك شولاقتىڭ اۋزىنان شىعىپ كەتتى. كوكسەرەك تىستەنگەندە، قامتي تىستەي الماي، كوبىنەسە تەرىسىنەن الا جۇلقىپ ەدى.
سول بەتىمەن كوكسەرەك جوتاعا جۇرە بەرمەكشى بولدى. ويتكەنى ارتىنداعى ءدۇسىر تاعى ەستىلىپ قالدى.
ءبىراق اققاسقا دا قالمادى. اعىنداپ كەلىپ، ارجاققا شىعىپ الىپ، كولدەنەڭنەن شاپشىپ-سەكىرىپ كەلىپ، كوكسەرەكتى قۇلاق شەكەدەن الا ءتۇستى.
كوك شولاق بۇل جولى دا جىعىلمادى. اققاسقانى كوتەرە جوعارى شاپشىدى. العاشقى العان جەردەن اققاسقانىڭ اۋزى بوساپ كەتتى. ەكەۋى بەتپە-بەت كەلىپ شاپشىپ تۇرىپ، قارشىلداسىپ ۇستاستى. ەندى بىرىنەن-ءبىرىنىڭ بوساپ كەتۋىنە جول جوق. بۇل كۇي نە قىلسا دا بىرەۋىنىڭ استىنا تۇسۋىمەن ءبىتۋ كەرەك.
جانە ەتىنە ءتىس ءتيىپ، اشىنىپ العان اققاسقا قازىردە دولىلىقتان ورتەنگەندەي ەدى. قاسقىرمەن كوپ كەزدەسىپ، قىرقىلجىڭ تارتا باستاعاننان بەرى قاراي اققاسقا بويىنا تىس تيگەنشە، ونشا ولەرمەندەنبەۋشى ەدى. ءدال قازىرگى كۇي جالعىز تال قىلىنا شەيىن قوزدىرىپ، كۇيدىرىپ-جاندىرعانداي.
كوكسەرەك تە باعانادان قالىسپاعان يتكە ەندى شىن ويىندى باستاعان. ەكەۋى شاپشىسىپ تۇرعان بەتتە بىرىنە-ءبىرى قۇلاق شەكەدەن دە، القىمنان دا العىزبايتىن بولدى. الدىڭعى اياقتارىمەن ۇستاسىپ تىرەسىپ تۇرىپ، سول ءساتتى اڭدىعاندا ەكەۋى دە تەز ءىس بىتپەيتىنىن ۇققانداي بولدى.
قوزدانعان قان تولقىنىپ كەپ، تاعى ءبىر دەم باسقا شىققاندا، اققاسقا قارسى الدىندا ارانداي اشىلىپ تۇرعان اۋىزعا ساق ەتكىزىپ تىستەرىن سالىپ جىبەردى. بۇل قاسقىردىڭ تومەنگى تىستەرى مەن ءتىلىن قوسا شايناعاندا، قاسقىردىڭ جوعارعى ازۋلارى اققاسقانىڭ تۇمسىعىنىڭ ەكى جاعىنان جوعارعى ۇرتتارىنا كەلىپ، كىرش-كىرش كىردى.
اشۋلى تىستەر سىتىر-سىتىر، قارش-قارش شايناسادى، ءالى شاپشىسىپ تۇر.
ءدال سول ۋاقىتتا جوعارعى جوتادان شىعا سادا تومەن قاراي كەر ات پەن اق بيە دە اڭىراپ ەدى. قاسەن مەن بەيسەمباي "ا، قۇدايلاپ" سويىلدارىن وڭتايلاپ كەلە جاتتى.
ءور جاقتا اققاسقا. شايناسىپ تۇرعان اۋىزداردان سىلەكەي مەن قان ارالاس اعىپ، سىرىلداپ تۇر.
اققاسقا قاسەن داۋسىن ەستي سالا، ويعا قاراي جۇلقي بۇراپ قالعاندا، كوك شولاقتىڭ بەلى بۇراڭ ەتىپ بارىپ، ءدۇرس ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى. اۋىزدارى ءبىر-بىرىنەن ايرىلعان جوق. ەكەۋىندە دە ءۇن جوق.
شايناسۋ ۇستىندە جەلىمدەي قايناسىپ قاتىپ قالعان سياقتى. ەڭ اياعى، بولىمسىز بولسا دا، تىنىس العان دىبىس تا بىلىنبەيدى.
- ا، قۇداي!.. ا، قۇداي!.. ءيا، ءسات! ءيا، ءسات!.. ءيا ارۋاق! ءيا اقسارباس!.. - دەي بەرە، ەكى اتتى ۇستەرىنە جىعىلا-جىعىلا ۇيىلە ءتۇستى. اتتار بوسانىپ شىقتى.
- وپىر-اي!.. وپىر-اي!.. اۋزىن!.. - دەپ كەلىپ، قاسەن جۋان قامشىنىڭ سابىن كوكسەرەكتىڭ كومەكەيىنە تىعىپ جىبەرىپ، مىقتاپ باسىپ تۇرىپ، جاۋىنىڭ تۇمسىعىن جوعارى قاراي قايىرىپ جىبەردى. اققاسقانىڭ قان باسقان تۇمسىعىنان كوك شولاقتىڭ تىستەرى ءبىر-بىرلەپ شىعىپ كەتتى. اققاسقا سوندا عانا بۇيىرىن تارتىپ تىنىس الدى.
بىراق ءالى دە جانىن شىعارعانشا قاسقىردىڭ تومەنگى جاعىن كۇرت-كۇرت شايناپ جاتىر. بۇل كەزدە بەيسەمباي دا قارا پىشاقتى كوكسەرەكتىڭ وكپەسىنە سالىپ-سالىپ جىبەرىپ ەدى.
- وسى... وسى... وسى ءيت! - دەستى. كوكسەرەكتىڭ جانى ابدەن شىققان سوڭ، اققاسقانى قاسەن، بەيسەمباي ەكەۋلەپ وتىرىپ، زورعا دەگەڭدە ايىرىپ الدى. قۇيرىقتان قىسىپ الىپ، الىسقا سۇيرەپ اپارعان سوڭ عانا اققاسقا ەسىن جيدى. ءبىراق ابدەن ءالسىرەگەندىكتەن، سول اپارعان جەرگە سىلەيىپ جاتا كەتتى. بارىنشا شارشاپ، تالعان ەكەن.
ەس جيعان سوڭ جۇرت كوك شولاقتىڭ قۇلاعىنا قاراپ وتىرىپ، بۇرىنعى كەتكەن كوكسەرەك اتتى كۇشىكتى تانىدى. قۇرماشتى ويلاپ، كەيبىرەۋلەردىڭ كوزدەرىنەن جاس تا شىقتى. اۋىلعا اكەلگەندە، قۇرماشتىڭ اجەسى بوزداپ كەلىپ:
- قۋارعان-اي، نەڭدى الىپ ەم؟!.. نە جازىپ ەدىم؟.. باۋرىنا سالىپ وسىرگەننەن باسقا نە قىپ ەدى مەنىڭ قۇلىنىم؟!.. - دەپ ەلدى تەگىس ەڭىرەتىپ، كوكسەرەكتى باسقا تەپتى.
1929 ج.
