تالعات كەڭەسبايەۆ. لەنيننىڭ باتەڭكەسى - اڭگىمە
وسىعان وتە ۇقساس قورقىنىشتى ءتۇستى بۇرىن دا كورگەن.
بەس جىل بۇرىن وبلىستىق ءماسليحاتقا دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەر بولعاندا. ناقتىسى سايلاۋشىلارىنا قىتايدىڭ قانتىن تەگىن تاراتىپ جۇرگەن كاسىپكەرمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ مارەگە جەتكەن كەزدە.
سەگىز ادام. التاۋى توبە باسىنا شىعا الماعان. كوتەرىلگەن كاسىپكەر مەن جازۋشى. الدا ەكىنشى اينالىم. شەشۋشى. سايلاۋ كوميسسياسى مەن ءتوراعاسىنىڭ شەشىمى باسپا سوزدە جاريالاندى.
جازۋشى ءوزىن جەڭىسكە جەتكەندەي سەزىندى. كاسىپكەرمەن تەڭ ءتۇستى. ءتىپتى، ءبىراز داۋىس ارتىق الدى. قولداۋشى، تىرەگى جوق جازۋشى ەكىنشى اينالىمعا شىقتى. تەلەديدار، گازەت، راديو كۇندىز- ءتۇنى اقشا شاشقان كىشكەنتايدى ماقتادى. بۇل جاياۋ جۇرگەن. توڭعان. ءاۋ باستا رەسپۋبليكالىق بەدەلدى گازەتتىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى، ءبىر پروزالىق كىتاپتىڭ اۆتورىن جىگىتتەر، ستۋدەنتتەر قولداۋعا كەلگەن. اقشاسى جوق ەكەنىن ءبىلىپ ءبىرازى كىشكەنتايدىڭ كومپانياسىنا كەتكەن، قالعاندارى تەرىس اينالعان. بۇل جالعىز قالدى. ءبىراق... ءبىراق.. . ەكىنشى اينالىمعا شىققان. حالىق قولداعان. سول كۇنى قورقىنىشتى ءتۇس كورگەن.
بۇگىن تاعى كوردى. ءتۇستى. شوشىپ ويانعان. باياعى سول بازار ەكەن دەيدى. اعىل- تەگىل ادام ەكەن دەيدى. جالاڭ اياق، جالاڭ باس قالىڭ ساۋداگەرلەردىڭ الدىندا قايىر سۇراپ سۇڭقىلداپ وتىر.
تەرىساققان. ادامدار. الا قاپ ارقالاعان، اراق، تەمەكى ساتقان وڭكەي جايسانداردىڭ ورتاسىندا جازۋشىنىڭ جالعىز ءوزى. دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ الدى دا، انگە باستى.
ءبارى اڭتارىلىپ ءبىر ساتكە قارادى. قارادى. ءان سالعان شەرلى قايىرشى جازۋشىعا. جۇلىم- جۇلىم جۇدەۋ ادامعا.
دەرتىمدى مەنىڭ قوزعاما
ونسىزدا عۇمىر از عانا،
ءبارى كۇبىرلەپ سويلەي باستادى. «اپىر-اۋ، داۋىسى تانىس». «مىناۋ، الگى...».
اداسىپ جۇرگەن اقبوكەن،
قايجاققا اۋىپ باراسىڭ،
قاي جەردەن پانا تاباسىڭ.
وزەگى وكسىك دۇنيە-اي،
ورتەنىپ ىشتەن جاناسىڭ.
اقبوكەن- اۋ، اقبوكەن...
«ەي، بەيشارا-اي».
«وسى جىگىتتى قايدان كوردىك...»
«پوليگوندا اقبوكەن قىرىلىپ جاتىر دەپ العاشقى دابىل قاققان وسى جىگىت ەمەس پە؟»
«ءبىر كەزدە جاپ- جاقسى جازۋشى ەدى».
«ءيا، الگى ميلليونەردىڭ كارماننىي جازۋشىسى ەمەس پە؟»
ءبارى بۇعان مۇسىركەپ ءبىر- ءبىر دوللاردان تاستادى. مىڭ- ميلليون ادام. كوك قاعاز اسپاننان جاپىراقتاي جاۋدى. بايقاپ تۇر، تۇپ- تۋرا 30 كگ بولدى. بۇنداي قۋانباس. «ماماما ءۇي اپەرەم» . قايدان شىققانى بەلگىسىز، باستىعى جەتىپ كەلسىن. «سەن سياقتى بيچكە دوللاردىڭ كەرەگى نە، سەن مەنىڭ يدەولوگيالىق قۇلىمسىڭ...»
جازۋشى باسىن يزەدى.
«مەن ساعان بەس جىل بويى ايلىق تولەگەم».
باسىن شۇلعىدى.
«سەن مەنى ساتىپ كەتتىڭ، وڭباعان ساتقىنسىڭ، جاقسىلىقتى بىلمەگەن ءيتسىڭ».
بىردەڭە ايتقىسى كەلگەن. ءتىلى كۇرمەلدى. كىشكەنتايدىڭ مىسى باستى. كىر- كىر تىرناعىمەن جۇلىم- جۇلىم كەۋدەسىن تىرنالاي بەردى.
- حا، حا، جىلاساڭشى، سەنىڭ كوز جاسىڭدى، جالىنعانىندى كورسەم، جانىم راقاتتانىپ قالادى. جالىن كانە، جىلا، جىلا.
ءبىر تەپتى دە، الدىنداعى دوللاردىڭ ءبارىن جيناپ الىپ كەتىپ بارادى.
جازۋشى زار يلەدى: «ماماما ءۇي اپەرەيىن دەپ ەدىم. تىم قۇرماسا ءۇش كيلوسىن تاستاپ كەتشى... بەس جىل كۇندىز- ءتۇنى شاپقىلاعانىمدا ءۇش كيلوگرامدىق ەڭبەگىم جوق پا؟».
تاعى تەپتى. «مەن ساعان ايلىق تولەگەم».
جازۋشى زار ەڭىرەپ جىلادى.
كىشكەنتاي ۇزاپ بارادى...
شوشىپ ويانعان. اعىل- تەگىل جىلاپ جاتىر ەكەن. قۋاندى. ءتۇسى بولعانىنا. تۇنەمەلدەن شىعىپ مۇزداي سۋعا جۋىنىپ الدى. گۇلىم مەن ۇلى ديۆاندا جاتىر. بىجىلداپ تۇرعان تەليەۆيزوردى ءوشىردى. «مەن جامان ءتۇس كورىپ جاتقاندا، شەشەسىنىڭ باۋىرىنا تىعىلىپ ۇيىقتاپ جاتقانىن قاراشى» دەپ ۇلىنا ىشتەي كىجىنىپ الدى. كەلىنشەگى وقۋشىلارىنىڭ داپتەرىن قاراپ تاستاپتى. اس ۇيگە كىرىپ، سۋىق ءشاي ءىشتى. راديونىڭ قۇلاعىن بۇراپ ەدى، گيمندى باياعىدا ويناپ كەتكەن سياقتى. ءۇنسىز.
جىلى جامىلعى جاپتى. گۇلىم ۇيقىسىرادى. «ەرتەڭ ايلىق بەرە مە ەكەن؟» جۇرەگى شىم ەتتى. «اينالايىن، گۇلىم مەنىڭ، مەنى سەن عانا تۇسىنەسىڭ» . گۇلىم - كۇنىم سەنەن باسقا كىمىم بار؟ » جۇرەگى شىم- شىم ەتتى. قاپسىرا قۇشاقتادى. «پاپاسى، قويشى، تاڭەرتەڭ ءبىرىنشى ساباعىم بار» . قويمادى. گۇلىمدى قۇشاقتاپ جاتىپ ۇزاق ويلاندى. «مەن نەگە وسىنداي بەيشارا بولىپ قالدىم، ادال جۇمىس ىستەمەدىم بە، ەڭبەگىم نەگە جانبايدى» . جۇرەگى شانشىپ- شانشىپ كەتتى. دۋمان شەشەسىن ىزدەپ قىڭقىلداپ جىلادى. «بار، تۇنەمەلگە بارىپ جات، مەن قازىر...» سۇيرەتىلىپ ورنىنان تۇردى. بالكونعا شىقتى. اسپاننان سول ءسات بۇنى توسىپ تۇرعانداي جاپالاقتاپ قار جاۋدى. العاشقى قار. ءاپپاق. ەسىنە ءتۇستى. باياعىدا الماتىدان «دەن ۆالەنتينادا» گۇلىمگە حات جازعان. جاۋاپ جوق. تەلەفون شالعان. «اعا، ءسىزدى تىڭداپ تۇرمىن» . «اعا، ءبىر قۇربىمنىڭ تۋعان كۇنىنە بارا جاتىر ەدىم.. .» قاتتى قىزعاناتىن. سول گۇلىمگە ەكى جىلدان سوڭ قولى جەتكەن. دۋمان دۇنيەگە كەلگەندە جەر بەتىندە بۇدان باقىتتى ادام جوق ەدى. ۇلىن پەرزەنتحانادان كوتەرىپ الىپ شىققان. سول كەزدەگى قۋانىش. جۇرەگى بۇلقىندى.
- پاپاسى، توڭاسىڭ عوي.
ەكەۋى اپپاق قار قۇشاعىنا قۇس بولىپ بىرگە ۇشاتىنداي. قالىقتاپ، سوناۋ عاجاپ الەمگە ۇيا سالاتىنداي. كەلىنشەگى ونىڭ يىعىنا كۋرتكاسىن جاپتى دا، كۇشاعىنا ەنە ءتۇستى.
گۇلىمنىڭ شاشىنان سيپادى. كوزىنەن، ەرنىنەن ءسۇيدى.
- اقىلدىم مەنىڭ.
- نە ويلاپ تۇرسىڭ؟
- كىمدى دەشى؟ سەنى، گۇلىم! تەك سەنى عانا!
- قويشى.
- راس ايتام، باياعىدا «دەن ۆالەنتينادا» ساعان جازعان حاتىمدى ويلاپ تۇرمىن.
- جانىم مەنىڭ!
گۇلىم كۇيەۋىنىڭ موينىنا اسىلدى. ەركەلەدى. «قويشى، سەنىڭ الماتىدان جازعان حاتىڭ ەسىمدە جوق كۋرستاستارىڭنىڭ بىرەۋىنە جازعان حاتىندى ايتىپ تۇرعان جوقسىڭ با؟»
جازۋشىنىڭ جۇرەگى تۋلاپ- تۋلاپ كەتتى. زىمىراعان ۋاقىت- اي. كەشە عانا ەكى بولمەلى ءۇي العان سياقتى ەدى. دۋمان بيىل مەكتەپكە باردى. تەك جۇمىس.. . ءبارى جاقسى ەدى، باستىعى.. .
قار. اپپاق. ادەمى. مومىن. سونشا نازىك. اقىرىن- اقىرىن جاۋىپ تۇر. ماڭگىلىك تىنىشتىق. سۇلۋلىق. وسىنىڭ ءبارىن ءوزى بۇزدى. ءبىر- اق اۋىز سوزبەن.
- دۋمانعا قىسقى ەتىك.. .
كەلىنشەگى قۇشاعىنان شىعىپ، ۇيگە كىرىپ كەتتى. جازۋشى العاشقى قارعا قاراپ ويلانىپ تۇر. «ادام قىزىق، ءبىر سۇلۋلىقتى كورسە، ءبىر بايلىقتىڭ شەتى كورىنسە ماڭگىلىك ەكەن دەپ ويلايدى. مىنا جاۋعان قاردى بوران ۇشىرادى، اياز قاتىرادى، كوكتەم كەلىپ ەرىتەدى. جاز بولادى. ماسا، شىبىن- شىركەي. كۇزدى اڭسايدى. ودان قايتادان قىس كەلەدى. ءوستىپ بىجىرىنىپ- تىجىرىنىپ جۇرگەندە، ءومىردىڭ وتكەنىن دە بىلمەي قالادى» . وزىنە- ءوزى ىزا بولادى. «وسى مەنىڭ باسىم ىستەمەيدى، ايتپەسە جۇمىستان بوسايمىن با؟ » . شاشىنا قونعان قاردى سىلكىپ تاستاپ ەدى، مۇرنىنا جارعان قاۋىننىڭ ءيسى كەلدى. توڭىپ كەتتى. ىشكە كىردى. كەش بولسا دا گۇلىم تەلەفونمەن سويلەسىپ جاتىر.
- ماما، رەنجىمەڭىز، پاپام ۇيىقتاپ جاتىر ما؟ جو، جو- جوق.. . ەرتەڭ ءبىرىنشى اۆتوبۋستان اقشا، ەت، كۇرىش، ەگەر بار بولسا، ءبىراز ماي بەرىپ جىبەرشى. دۋمانعا ەتىك...
تۇنەمەلگە كىرىپ كەتتى. باسىن جاستىقتىڭ استىنا تىعىپ، ەشتەڭە ەستىگىسى كەلمەدى. ءبىراق كەۋدەسىن تىرناعان ىزا- كەك مازا بەرمەدى.
«باياعىدا، - دەپ ويلاندى جازۋشى، - جەڭىسكە جەتىپ تۇرعانىمدا اعالارىم الدىما كەلگەسىن، كىشكەنتايعا جولىمدى بەردىم عوي. بۇل جولىن بەرمەسە، ناۋكە اعاسى پارلامەنتكە وتە المايدى ەكەن. ەكى كۇش، ەكى كانديدات ناۋكەڭ مەن كىشكەنتاي بىرىگۋى كەرەك. ايتپەسە داۋىس بولىنەدى.»
سايلاۋ بىتكەسىن جازۋشى ونسىز دا سۇرقى كەتىپ تۇرعان قالانى الاباجاق قىلعىسى كەلمەي، ءوزىنىڭ سۋرەتتەرى، باعدارلاماسى ىلىنگەن جەرلەردىڭ ءبارىن تازالاپ شىققان.
وي. وي. ويلار.. .
كۇن- ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەدى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمنىڭ بارىنە شىعاردى. ماقتادى. بولاشاعىنا سەندى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە بۇكىل ەل ءبىلدى. «قايىرىمدى. ءبىلىمدى قازاقتىڭ ازاماتى وسىنداي بولسىن. قالاي باعاسىن بىلمەي جۇرگەنبىز» . تاندايىن قاققانداردىڭ قاتارى كوبەيدى. كىشكەنتايدىڭ ءيميدجى كوتەرىلدى. مەرەكەلى، داتالى كۇندەردە باستىعى تەلەديدار مەن راديو، گازەت بەتىن بوساتقان جوق. وسىنىڭ ءبارىن جازۋشى جازعان. جازۋشى جاساعان. ونى ءبىر قۇداي مەن باستىعى عانا بىلەدى. ەندى، مىنە، جۇمىستان بوس. ەشكىمگە كەرەگى جوق. بەس جىل. باقانداي بەس جىل كۇندىز- ءتۇنى شاپقىلاعان. وزىمەن بىرگە ىستەگەن جىگىتتەر ءبىر ءۇي، ءبىر ماشينە العان. جازۋشىعا ۆەلوسيپەد تە بۇيىرمادى. ەندى، مىنە، بالاسىنىڭ اياعىنا ەتىك الىپ بەرۋگە شاماسى جوق. جۇمىسسىز. «جوق. جوق.. .»
دالادا العاشقى قار جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇر.
جازۋشى ءۇنسىز جىلادى.
قورلانىپ...
***
جازۋشى كۇيىكتەن ءىشىپ كەتتى. باسقا امالى قۇرىعان. وزگەرگەن. نۇر شاشىپ تۇراتىن كوزدەرى كىرتيىپ، سويلەگەن سوزدەرى بۇزىلىپ كوشەدە كەزدەسكەن تانىسىنا تۋرا قاراماي العا تارتا بەرەتىن بولتان. توزعان. ءبىر جاقسىسى تاڭەرتەڭ كەلىپ، كەشكە سۇرىنە- قابىنا توسەگىنە كەپ قۇلايتىن كورىنەدى. ايىقتىرعىشتىڭ بوساعاسىنان اتتاپ، حالىق اندەرىنىڭ ءبىرازىن سوندا ورىنداپتى. تانىس پوليتسەي ۇيىنە اكەپ تاستاپتى. بىردە ۇرلىق جاسادى. كادىمگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ۇرلىق. وعان ءوزى ۇيالعان دا جوق. ول بىلاي بولعان. ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى كۇن كوسەم لەنيننىڭ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرەۋىن الدەكىمدەر كوتەرىپ الىپ كەتىپتى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا ءتۇرلى- ءتۇستى مەتالل سىنىقتارىن قابىلدايتىن جەردە وڭدەلىپ، قىتاي اسىپ كەتەتىن كورىنەدى. ۇرلاعاندار ءوزى سياقتى تاجىريبەسىز ەكەنىن جازۋشى سەزگەن. ويتپەي شە، كۇن كوسەمنىڭ ەكى ۇلكەن باتەڭكەسىن قالدىرىپ كەتىپتى.
ول ۇزاق ويلاندى. باتەڭكەگە قاراپ. تازا مىس. ءتاپ- ءتاۋىر اقشا. راسىندا مول اقشا ەكەن. قول شاناعا سالىپ الىپ، قابىلداۋ پۋنكتىنە تاپسىرعاندا وعان كوزى انىق جەتتى. سودان بەرى اۋزى اققا ءتيىپ، قولى ۇزارىپ، پاركتە ساياسي اڭگىمەلەردى بىرگە ايتىپ، باس جازاتىن جىگىتتەردىڭ الدىندا بەدەلى ءوسىپ- اق قالدى.
تاعى ءبىر بايقاعانى - ەشكىمنىڭ ەشتەڭەدە جۇمىسى جوق ەكەن. لەنيننىڭ باتەڭكەسى سالىنعان شانانى كوشەدە سۇيرەتىپ كەلە جاتقاندا ءبىر ادام «شىراعىم، مىناۋىڭ نە؟ » دەگەن جوق قوي.
كەشە دراماتۋرگيانى قولعا الىپ جۇرگەن ءبىر جىگىتپەن كەزدەسىپ قالعان. ءاي، ءبىر جاقسى ازامات. جازۋشىنى كەرەمەت سىيلايدى. بۇل دا ونىڭ 50 بەتتىك پەساسىن باستان- اياق قايتا جازىپ، تىڭنان كەيىپكەرلەر قوسىپ، جوندەپ بەرگەن. ەكەۋدەن- ەكەۋ وتىرىپ ءبىر سىلتەگەن. ارعى جاعى بۇلىڭعىر. ەسىندە قالعانى.. .
- «اعا، مەنىڭ پەسامدى ۇستىنەن قاراپ شىققانىڭىزدى ەشكىمگە ايتپاڭىزشى.. . ءسىزدى جۇمىسسىز قالدىرمايمىن. جىگىتتەرگە ايتىپ بىردەڭە قىلارمىز.
- «راحمەت، باۋىرىم، ماعان سەنىڭ جانىڭ اشىماعاندا كىمنىڭ جانى اشيدى. قاي جەرگە بارسام دا «كىشكەنتايدىڭ سوۆەتنيگى ەدىڭ عوي» - دەپ بەتىمە باسادى.
- «سىزگە ۆولگا بەرىپ ەدى عوي» .
- «ءاي، اكەڭنىڭ»... - دەپ ىزا بولعانى سونشالىق، الدىندا تۇرعان قىرلى ستاقانداعى كوكپەڭبەك اراقتى تارتىپ جىبەرگەن.
.. . شولدەپ جاتىپ وياندى. تۇسىنبەي قالدى. ءوز قۇلاعىنا ءوزى سەنبەدى.
«جاي شاقىرتتىڭ با؟»
«قايدان جاي بولسىن، اناۋ ءالى جاتىر، ايدان استى جۇمىسسىز. ونى قويشى، كۇندە ۇيگە ماس.. .» ەكى بەتى دۋ ەتە ءتۇستى. ورنىنان تۇرماق ەدى، ونىسىنان ەشتەڭە شىقپادى. ءبىر قىرىنا اۋناپ ءتۇسىپ، جاتا بەردى. مۇرنىنا سالدەن سوڭ تاماق ءيىسى كەپ، جۇتىنىپ قويدى.
- سەنى شاقىرادى، - دەپ ۇلى تۇنەمەلگە كىرىپ شىقتى. سوڭعى ۋاقىتتا اكەسىنە بۇرىنعىداي ەركەلەۋدى قويعان. جازۋشى سوعان ىزا بولادى. ىشكەن كەزدە ءبىر- ەكى رەت قۇلاعىنان تارتىپ: «سەن مەنىڭ ۇلىم ەمەسسىڭ»، - دەپ جىلاتىپ قويعان. ورنىنان زورعا تۇرىپ، ۆانناعا كىرىپ ءبىراز بوگەلىپ شىقتى. «قايدان عانا جەتىپ كەلىپ ەدى؟ »
- سالەمەتسىز بە؟ - دەدى قارسى كەزدەسكەن ەنەسىنە.
- بالام، قالىڭ جاقسى ما؟
- ؟
داستارقاننىڭ شەتىنە بارىپ وتىردى. بۋىن- بۋىنى ءدىر- ءدىر ەتەدى.
ەنەسى ۇلكەن كەسەگە قۇرت قوسىلعان كوجە قۇيىپ اكەپ بەردى. قارا بۇرىشتى سەۋىپ- سەۋىپ جىبەردى. «شىركىننىڭ ءيىسى، ءبىر ءجۇز گرامم بولسا».
ويىن ۇعا قويدى ما، ەنەسى ورتاعا ءبىر بوتەلكە اراق قويدى.
- جاقىندا ومىرتقاعا كورشىلەردى شاقىرعانبىز، سارقىت قوي، ءوزىڭ قۇيىپ ىشەرسىڭ، بالام.
«مولودەتس، تەشا». باتا الماي ءبىراز وتىردى.
- ءويبۇي، گازعا ءسۇت قويىپ ەدىم، - دەپ ەنەسى اس ۇيگە قاراي كەتتى.
جازۋشى ءبىر كەسە اراقتى ءبىر- اق توڭكەردى. بورشا- بورشا تەر كەتسىن.
- نەناۆيجۋ تەبيا! - گۇلىم كۇيەۋىنە جيىركەنە قارادى. - الكاش نەسچاستنىي.
جازۋشىنىڭ بەتى بۇلك ەتپەدى. كوجەنى باپپەن ءىشىپ وتىر.
- كانە، بالام، ىستىقتاي قۇيىپ اكەلەيىن، تەرىندى ءسۇرتشى، - دەپ اس ۇيدەن قايتىپ كەلگەن ەنەسى گۇلدى ورامال بەردى. جازۋشى بەلۋارىنان تۇرعان بوتەلكەنىڭ ءتۇبىن ءاپ- ساتتە كورسەتىپ تاستادى. اعىل- تەگىل تەرلەسىن.
- دۋمانتاي، تاماق ىشپەۋشى مە ەدىڭ؟
- جوق، اپا، ەرتەڭ ەكەۋىمىز «سوباچيي بويعا» بارايىقشى.
- ونىسى نەسى، تاعى؟
- ستاديوندا يتتەردى توبەلەستىرەدى.
- اكەڭ ەكەۋىڭ بارمايسىڭدار ما؟
- وندا اقشا جوق.
- قوي، ۇلكەن كىسىنى مازالاما، - دەپ جازۋشى بالاسىنا زەكىپ تاستادى.
ەنەسى ەكەۋى شاي ءىشىپ وتىر. باعاناعىداي ەمەس، ول ءوزىن ەركىن سەزىندى.
- تايماس قالاي، ۇرە مە؟
- ەندى، ءيت بولعاسىن ۇرەدى عوي.. . ايتەۋىر قوراعا ۇرى- قارىنى جولاتپايدى. سوعان شۇكىر دەيمىز. ءقازىر نە كوپ، ەكى اياقتى قاسقىر كوبەيدى عوي.
اۋىلدىڭ ادامدارىنا قيىن بوپ تۇر.
دۋمان شيقىلداپ كۇلدى. اكەسىنە قاراپ. جازۋشى ىڭعايسىزداندى. اتاسى ەسىنە ءتۇستى.
- اعام قالاي؟
- اعاڭ سول، ءجۇر، شال بولعاسىن ەپتەپ اۋىرىپ قويادى. جاقىندا پەنسيا بەرگەن، وتكەن ەكى- ايدىڭ.. . سوسىن وزدەرىڭە كەلىپ كەتەيىن دەگەنىمىز عوي.
ءشايدى ۇزاق ءىشتى. ەكەۋدەن ەكەۋ. گۇلىم مەن ۇلى ءوز بولمەلەرىندە. تىم- تىرىس.
- گۇلىم ۆاننا دايىنداپ قويىپتى. ءقازىر كۇن اياز، جاستىقپەن بايقامايسىندار، اياقتان وتكەن سۋىق قيىن بولادى، - دەدى ەنەسى.
سول كۇنى جازۋشى تۇياق سەرىپپەي ۇزاق ۇيىقتادى.
***
ستاديون تولى قازاق. شۋ- شۋ ەتەدى. كوبىنىڭ قولىندا كوك بوتەلكەگە قۇيىلعان قىتايدىڭ سىراسى. جازۋشى جۇتىنىپ قويىپ، ناعىز يتشە تالاسىپ جاتقان يتتەرگە قاراپ وتىر. جەتى اتاسى شىڭعىستاۋدىڭ قاسقىرىنان قاسقىر قويماعان ءداۋ توبەتتىڭ نەمىس وۆچاركاسىنان جەڭىلىپ قالعانى. جەڭىلگەندە قان جوسا بولدى. قان. قىپ- قىزىل. ءبىراق توبەت قىڭسىلاعان جوق. قۇلاق شەكەسىنەن قان سورعالاپ جاتىر. يەسى ودان دا وتكەن نامىسقوي ەكەن، قونىشىنان جارق ەتكىزىپ كەزدىكتى سۋىرىپ، توبەتتىڭ ءدال جۇرەك تۇسىنان ءبىر- اق ۇردى.
قازاقتار ال كەپ شۋلاسىن.
«ناعىز ازامات، جاقسى يت ولىگىن كورسەتپەيدى دەگەن وسى».
«جەڭىلگەن ءيتتىڭ كەرەگى نە؟»
«سول ءۇشىن الىپ قويالىق...»
جازۋشى جۇتىندى. «ءجۇز گرامم بولسا عوي». ءبىر كەز شۋىلداپ وتىرعان ادامدارعا كوزى ءتۇستى. تانىدى. اعالارى. جەرلەستەرى. كىشكەنتايدى جەڭىپ تۇرعاندا ءبارى كەزەك- كەزەك كەلىپ: ء«بىزدى تىنداساڭ، كىشكەنتايعا جولىندى بەر. ەلدەن ۇيات. كەيىن وزىڭە ءبارىن جاسايمىز» . كانديداتۋراسىن العان. اعالارىن سىيلاعان.
...كىشكەنتايدىڭ بانكەتىنە وسى اعالارى قاۋقاۋلاپ بۇنى اپارعان ەدى. جومارت ەكەن. كىشكەنتاي: «جازۋشى ىنىمە ءبىر - «3129»، قىزمەتكە شاقىرامىن» . بۇل بالاشا قۋاندى. اكەسىنە بەرەم دەپ قۋاندى. اۋىرادى عوي. قالاعا اۋرۋحاناعا كەلىپ جۇرسە بولدى. كەرەمەت قۋانعان. ءبىراق... ءبىراق سول «ۆولگانىڭ» ءوزى تۇگىلى دوڭعالاعى ءالى كۇنگە دەيىن جوق. باستىعىنا ءبىر- ەكى رەت ايتىپ ەدى، «كرەديتتى جابا الماي جاتىرمىن» - دەگەن. بەس جىل كۇندىز- ءتۇنى جۇمىس ىستەگەن كىشكەنتايعا. راس، ايلىق الدى. بىرگە ىستەگەن جىگىتتەر دە ايلىقپەن بىرگە... بۇعان تۇك تە جوق.
وسى قورلىقتىڭ بارىنە جازۋشى ءتوزدى. شىداماي كەتكەنى دە بار. «مەنىڭ ەڭبەگىمدى قايسىڭ باعالاپ جاتىرسىڭ؟ » - دەگەن. باستىعى: «قوي، جازۋشى مىرزا، ءويتىپ ايتپا، سەن ءبىز ءۇشىن كەرەكسىڭ» ، - دەدى.
«سەن حالىققا كەرەكسىڭ، - دەدى كومەكشى بالا. جازۋشى ولارعا سەنگەن. افەريستەرگە. الدانىپ قالعان. ۇرىسقان. وزىنە- ءوزى. «وسى مەنىڭ جوق جەردەن بالا سياقتى بولىپ كەتەتىنىم- اي.. .»
قازاقتار شۋ- شۋ ەتەدى.
يتتەر قان- جوسا بولىپ تالاسىپ جاتىر.
ول اعالارىنا قارادى.
- ناۋكە، ناۋكە، ءسىزدى قايتادان سايلايمىز، - دەدى بىرەۋى.
- ناۋكە، بۇكىل پارلامەنتتە سىزدەن العىر ەشكىم جوق، - دەدى ەكىنشىسى.
- ناۋكە، ناۋكە، كوپتەن بەرى كەلمەي كەتىپ ەدىڭىز، بىزگە وكپەڭىز بار ما؟ - دەدى ءۇشىنشىسى.
- كەشكە ءبىزدىڭ شالدىڭ ۇيىنە بارىپ وسى ماسەلەنى جاقسىلاپ تۇرىپ اقىلداسامىز، - دەدى جىلپ- جىلپ ەتكەن قارا جىگىت.
- وزدەرىڭە سەنىپ كەلدىم عوي، - دەپ ناۋكەسى ساقالىن ءبىر سيپاپ، كوزىلدىرىگىن ورامالمەن ۇقىپتاپ ءسۇرتىپ، جان- جاعىنا قاراعان كەزدە ءبىر بۇرىشتا ءبۇرىسىپ وتىرعان جازۋشى ءىنىسىن كورىپ ءجۇزى جالتارىپ كەتتى.
يتتەر تالاسىپ جاتىر.
ىر- ىر...
جازۋشىنىڭ باسى اينالدى. و، قۇدىرەت، قۇلاعىنا شۋ- شۋ ەتكەن كوپ قازاقتىڭ داۋسى ەمەس، مارقۇم جانىبەك اعاسىنىڭ ءۇنى كەلدى.
اعالار- اي،
كوڭىلىن ىنىلەردىڭ جارالاماي،
بىرگە ۇشىپ، بىرگە قونىپ جۇرسەڭدەرشى،
قاتارىن بۇزبايتۇعىن بال اراداي
وزدەرىڭ قوناقتايتىن بايتەرەكتىڭ،
تامىرىن بالتالاماي، ارالاماي
اتتەڭ، اتتەڭ، اعالار- اي!
... كەشكىسىن تەاترعا بارۋ ويىندا جوق- تىن. ونىڭ ۇستىنە جازۋشى دەل- سال كۇيدە ەدى. وعان ەنەسى بولدى ما؟ بيلەت العان. باياعىدا دەپۋتاتتىققا كانديدات بوپ تىركەلگەندە كۇيەۋ بالاسىنا اپەرگەن كوستيۋمدى ۇتىكتەپ، جارقىراتىپ قويىپتى.
باسىنان اق ورامالىن تاستامايتىن، جۇزىنەن ۇنەمى ءبىر مەيىرىمدىلىك شۋاعى ءبىلىنىپ تۇراتىن ەنەسى ۇلكەن- كىشىنى سىيلايدى. سوندىقتان جازۋشى ەنەسىنە جاقىن. اتاسى دا جاقسى. ءبىراق كىسى جۇمساعىش. سوسىن بۇل دا جولامايدى. تەاترعا بارۋىن بارعانمەن ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا وتىردى. ءوزى جازعان دراما. دۇرىسى قايتا جازىپ شىققان دۇنيەسى.
شىمىلدىق جابىلاردا كورەرمەندەر «اۆتور، اۆتور!» - دەپ ساحناعا القىزىل گۇلدەر لاقتىردى.
جازۋشىنىڭ ماڭايىنان پانا ىزدەگەندەي قاناتتارىن ساتىر- سۇتىر قاعىپ، مىڭ- ميلليون كەپتەر پايدا بولدى. تەڭسەلىپ بارىپ تۇزەلدى. ەنەسىنىڭ يىعىنا باسىن سۇيەپ:
- تاتە، تاكسي ۇستاڭىزشى، - دەدى. ۇيگە كەلىسىمەن سۇلق ءتۇستى. قاي جەرى اۋىراتىنىن بىلمەيدى. بىرەسە دەنەسى كۇيىپ- جانىپ، بىرەسە ءتىسى- تىسىنە تيمەي قالش- قالش ەتەدى. ەنەسى بايەك بولىپ ءجۇر. جازۋشى بالاسىن جانىنا الىپ جاتىپ: «ۇلىم مەنىڭ» ، - دەدى. ماڭدايىنان يىسكەدى. «ق ۇلىنىم. ءومىرىمنىڭ جالعاسى.. .» ۇلىن باۋىرىنا باسقان اكەدەن باقىتتى كىم بار؟ ! دۋماندى قاتتى قۇشاقتادى. ءارى قاراي.. .
«پاپا، ساعان نە بولعان؟»
يتتەر تالاسىپ جاتىر.
«اتتەڭ، اتتەڭ، اعالار- اي.»
- اپا ، اپا، پاپامدى قا- ر- ا- ااا» .
«قارا، قارا، قا- ر- ا- ااا».
دۋمان قول- اياعى مۇزداپ بارا جاتقان اكەسىن قۇشاقتاپ جۇلقىلاپ جاتىر:
ولمەشى، پاپا، ولمەشى.. .
***
جازۋشى ەكى كۇننەن كەيىن اۋرۋحانا توسەگىندە كوزىن اشقان بولدى. گۇلىمدى كوردى. انىق. جاعى سۋالىپ جۇدەپ كەتىپتى. بوتا كوزدەرىنەن ءمولت- ءمولت ەتىپ جاس تامدى. جازۋشىنىڭ كەبەرسىگەن ەرنىنە ءبىر تامشى جاس تامدى.
- پاپاسى، ەسىڭدى جيناشى.
گۇلىم كۇيەۋىن قولىنان مىقتاپ ۇستادى.
- گۇل.. .
جازۋشى سويلەي المادى. ءبىراق ەسىن جينادى. ءبىر تامشى جاس. شولدەگەن جۇرەگىنە ءنار بەردى. ءتىلى كۇرمەلىپ قالعان. كوزى باقىرايىپ كەلىنشەگىنە قاراپ جاتىر. ەنەسى كەلدى. سويلەدى. بۇل ۇقپادى. انە، گۇلىم بىرنەشە ءدارى- دارمەكتىڭ قورابىن شەشەسىنە كورسەتىپ جاتىر. ەكەۋى باستارىن شايقاپ- شايقاپ قويادى. ءبىر كەز ەنەسى قولىنان ساقينا، بىلەزىگىن شەشىپ قىزىنا بەردى. گۇلىم جىلدام شىعىپ كەتتى.
جازۋشىنىڭ كوز الدى بۇلدىرادى.. .
ەكى كىسىلىك پالاتاعا كوشىرىلگەننەن بەرى جاعدايى جاقسارا باستادى. جانىنداعى ورىستىڭ شالىمەن ءبىر- ەكى پارتيا شاحمات وينادى. شال مىقتى. ويىنشى. ويلى. كۇرسىنە بەرەدى. ول بىردە سۇرادى جازۋشىدان.
وسى قازاقتا ءيتتىڭ كيەسى دەگەن ۇعىم بار ما؟
- بار، - دەدى جازۋشى.
- وندا مەنى قۇداي اتتى، - دەپ شال ءوز- وزىنە «مات» جاساپ، ورنىنان اتىپ تۇردى. - پرەستاۆلياەش، مەنى اتىپ ولتىرەتىن ادام جوق.
- نەگە؟
شال ايتتى. ءبارىن. ستاديوندا ءداۋ توبەتكە السىرەتەتىن ءدارى سالعان. تەكتى يتكە. وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسىل تۇقىم قازاقى توبەتكە. تالاستىرۋدىڭ الدىندا يەسى كوپ وتىنگەن. «مەنىڭ ءيتىم ءبارىن جەڭەدى. ءبىراق بىرەۋدىڭ وۆچاركاسىنان جەڭىلۋى كەرەك» . كوپ اقشا بەرگەن. بۇل سالعان. ۋكولدى. ەندى، مىنە، سول اقشاعا ءدارى- دارمەك ۋكول الىپ، ءوزىنىڭ جانى قالعان.
جازۋشىنىڭ بەزگەگى ۇستاعانداي قالتىرادى. شالعا: ء«يتىڭ جامان دەسە، نامىستانعان قازاق، بۇگىندە.. .» - دەپ ايتپاق بولعان. ايتپادى.
شال سويلەپ وتىر، سويلەپ وتىر. «اتتەڭ، اتتەڭ، اعالار- اي» .
***
جازۋشى جۇمىسقا شىقتى. ون كۇننەن كەيىن. اۋرۋحانادان جازىلىپ شىققان سوڭ، اۋىلدان اناسى كەلگەن: - قۇداعي، ءسىزدى قورقىتىپ الامىز با؟ - دەپ، حابار بەرمەگەنىمىزگە رەنجىمەڭىز. اناسى جىلاعان. ۇلىنىڭ ماڭدايىنان سۇيگەن. «جارىعىم، امان ءجۇرشى، سوڭعى ۋاقىتتا تۇسىمە ءجيى كىرىپ ءجۇردىڭ. جۇرەگىم سەزىپ ەدى» . ماعان ءۇي اپەرمەي- اق قوي، بالام، ءوزىڭ امان بولشى» . جىلاعان. اناسى. جۇباتتى. ەنەسى. شاي ۇزاق ءىشىلدى. جازۋشى بايقاماي ءجۇر ەكەن. دۋمان سۋرەتشى. ءتاپ- ءتاۋىر. اسىرەسە، ەرتىس جاعاسىنداعى بالىقشىلاردى سالعانى ۇنادى. ءشايدى كەلىنى قايىرا ءبىر دەمدەپ اكەلگەندە، «قۇداعي، كۇلاعىڭا ءتاۋىر سىرعاندى نەگە تاقپاي ءجۇرسىڭ؟» - دەپ سۇرادى.
- قۇداڭىزدىڭ ءبىر جاس كەلىنشەككە كوزى ءتۇسىپ، سوعان سىيلاپ كەتتىم، - دەپ جاۋاپ بەردى جازۋشىنىڭ ەنەسى.
كۇلدى. ءبارى. ءۇيدىڭ ءىشى شاتتىق. جىلىلىق. جازۋشىعا وسىنداي تۋىستىق جىلىلىق ەرەكشە ۇنايدى. ەنەسىنىڭ جاۋابىنا ەرەكشە ريزا بولدى. باسقا بىرەۋ بولسا: «سەنىڭ ۇلىڭ اۋىرىپ جاتقاندا دارىگە اقشا تابا الماي ساتىپ جىبەردىك» ، - دەپ ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت ايتار ەدى. ەنەسى ويتپەدى. ازىلگە بۇردى. جاسىردى. سىيلاستىق. شىنايى. بىرلىك. تاتۋلىق. ەكى جاستىڭ شاڭىراعىن ساقتاپ تۇرار تۋىسقاندىق قاسيەت.
ەكى كەمپىر جارىسىپ ءان ايتتى. بالالارىنىڭ ۇيىندە. سوسىن. ەكەۋى ەكى باعىتتاعى اۋىلدارىنا قايتقان.
جازۋشى جۇمىسقا شىقتى.. .
***
جانىن سالعان. جۇمىسقا. ءبىر كۇنى قىزىق بولدى. تۇسكى ۇزىلىسكە تامان قاعازدارىن رەتتەپ وتىر ەدى، اق تەلەفون شار ەتتى. گۇلىم. «تەز كەل» . تاستاي سالدى. قۇستاي ۇشتى. ۇيگە . كىرىپ باردى. ەنتەلەپ. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەدى. اعالارى. ءدال ءبىر اكەلەرىنىڭ ۇيىنە كەلگەندەي تايراڭداپ ءجۇر. جازۋشىنىڭ جۇرەگى توقتاپ قالا جازدادى.
- و، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز كەلدى!
- وي، ساعىندىق قوي سەنى!.. - بارمىسىڭ، باۋىرىم - دەپ قۇشاقتادى دەپۋتات اعاسى. حالىڭ قالاي، كوپتەن كورمەدىك قوي.. .
- جازۋشى اس ۇيدە جۇرگەن كەلىنشەگىنە شۇيلىكتى.
- مىنالاردى كىم شاقىردى؟
- مەن قايدان بىلەم.. .
- نەگە كىرگىزدىڭ؟ - دەدى كىجىنىپ.
- اعالارىڭ عوي.. .
- بولسا قايتەيىن.
- پاپاسى، قويساڭشى، ودان دا ماعان كومەكتەسىپ جىبەر.
- مەن ساعان.. .
- دوعار ەندى، - گۇلىم كۇيەۋىنە تىكتەپ قاراپ. - مەنىڭ ءقايبىر توركىنىم كەلىپ جاتىر، كەلسە ءوزىڭنىڭ اعالارىڭ.
- جازۋشى جىم بولدى. داستارقانعا وتىردى. تۋىستارىمەن. ءىشتى. اراقتى. اعالارى ايتتى.
- سەن بىزگە جاقىن ءجۇر.
- سەنى ماقتان ەتەمىز.
- سەن ناعىز تالانتسىڭ.
- اكەڭ جارىقتىق، قانداي كەڭ ەدى، وسى وتىرعان بارىمىزگە ستۋدەنت كەزىمىزدە كومەكتەسكەن. سەن ناعاشىلارىڭا تارتقانسىڭ با، ناشارلاۋسىڭ، - دەپ ناۋكە كوزىنە جاس الدى. جازۋشى اعاسىنىڭ بەتىنەن ءسۇيدى. - اعالار، - دەدى تولقىپ، - سىزدەر ءۇشىن، امان بولىڭىزدار!
ءبارى ورنىنان تۇرىپ، الىپ قويدى.
- باۋىرىم، راحمەت!
تۋىستار. تارتىپ- تارتىپ جىبەردى. اراقتى.
دۋمان ساباقتان كەلدى.
ارقاسىنداعى ارقالاعان سومكەسىن جەرگە قويىپ:
- اسسالاۋماعالەيكۋم!- دەپ جاعالاي ۇلكەندەرمەن قول بەرىپ امانداستى.
- شالدىڭ ۇلى، - دەدى جازۋشى ماڭعازدانىپ. - اتاسىنا تارتقان.
- التىننىڭ سىنىعى، اسىلدىڭ تۇياعى عوي، - دەپ ناۋكە اعاسى بالانىڭ قولىن الدى. ءبىراق. يىسكەمەدى. ماڭدايىنان.
- گۇلىم، اعالارىڭا بىردەڭەڭ بار ما؟ - دەپ ايعاي سالدى جازۋشى.
- جوق- كەرەگى جوق، - دەدى اعالارىنىڭ بىرەۋى. - كەلگەن شارۋالارىمىزعا كوشەيىك، مىنا اعاڭ كەلەر جىلى قايتا سايلاۋعا تۇسپەك، سەنىڭ ويىڭ قالاي، قولدايمىز با؟ نامىسىمىز قايدا؟ ەلدىگىمىز.. . ءارۋاقتان ۇيات ەمەس پە، ءوز تۋىسىمىزدى ءوزىمىز قولداماساق.. . نە بولعانىمىز؟ .. ەلدىكتەن كەتكەنىمىز عوي.. .
ولار ىشكەن. تۇنىمەن. تۋىستار.
ەرتەڭىنە ودان دا قىزىق بولدى. كەلگەن. تۇستەن كەيىن جۇمىسقا. ءبىرىنشى شاقىرعان. باردى. وتىردى. باستىعى ءبىر كەزدە:
- ءسىز، - دەدى نىعىرلاپ اق قاعاز ۇسىندى. - جۇمىستان كەتۋ تۋرالى ماعان ءوتىنىش جازىڭىز. ون كۇننەن كەيىن قول قويامىز با، جوق الدە.. . ءبىر ايدان سوڭ ونى حاتشى قىزدان بىلەرسىز، ازىرگە ورنىڭىزعا بارىڭىز.
جازۋشى ەكى قولىمەن باسىن ۇستادى.
«اتتەڭ، اتتەڭ. اعالار- اي» .
جەگەنى جەلىم بولىپ ءبىر اي ءجۇردى. وزىنە تاپسىرعان جۇمىستى اتقارىپ جاتىر. حاتشى قىزدان حابار جوق. جۇمىستان كەتەتىنى ەسىنە تۇسسە، جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. كەي كۇندەرى دوڭبەكشىپ ۇيقى كورمەگەن كەزدەرى بولدى. ۋاقىت ەمشى. ويلامادى. ەشتەڭە. ويتكەنى جۇمىسى كوپ. «ەل مەن جەر» باعدارلاماسىن جاساپ، قابىلداۋ بولمەسىنە اپارىپ بەرگەن. تىم- تىرىس. سەرت بەردى. ءوز- وزىنە. ەشقاشاندا اعالارىنا جولاماۋعا. «تەك، امان بولسىن.. .»
كابينەتىنە ۇلكەن باستىقتىڭ ءوزى كەلدى. جىميىپ قانا جىلى امانداستى. ۇندەگەن جوق. قايتا شىعىپ كەتتى. وسى ۇندەمەگەنى ەسكى جارانىڭ اۋزىن جۇلدى.
.. .اۋرۋحانادان شىققان كۇنى باستىعى كىمنەن تەلەفوندى العانى بەلگىسىز، ءوزى حابارلاسقان. «ەرتەڭ كەلىپ كەتسەڭىز» . بارعان. سويلەسكەن. قىزمەتكە كىرىسكەن. «نە بولدى سونشا، كىم جۇمىستان كەشىكپەي جاتىر، كىم ۇيىنە قوناق كەلسە ۇرتتاپ قويمايدى ەكەن» . ىشتەي باستىعىن قيمادى. جاقسى جىگىت. كوپ ۋادە بەرمەيدى. ايتقانىن ورىندايدى. سوزىندە تۇرادى. ەندى، مىنە، ءۇش- ءتورت اي ۇيرەنىپ قالعان جەرىنەن كەتپەك. نە ءۇشىن؟ اعالارىن ۇيىندە قارسى العانى ءۇشىن بە؟ جوق، الدە وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بۇگىنگى باستىعى كىشكەنتايدان تەپەرىش كورگەنى ءۇشىن بە؟ وتكەن سەنبىدە ءتۇس كورگەن. تۇسىندە جامان ءتۇس كورگەن. تۇسىندە جامان ءىس كورگەن جازۋشى. قارلى بوران اراسىندا جالاڭ اياق قالعان بۇدان قاراڭ- قۇراڭ ەتىپ بىرەۋ قاشىپ بارادى. اياعىنا لەنيننىڭ باتەڭكەسىن كيىپ الىپتى. جالىندى. جازۋشى: - باتەڭكەنى تاستاپ كەتشى. ۇيدە نان الاتىن اقشا جوق.. .» سول ءتۇس وسىعان كورىنگەن ەكەن عوي. تەلەفونعا جارماستى.
- اللو.
- ءيا، پاپا، تىڭداپ تۇرمىن.
- ماماڭ قايدا؟
- جۇمىستا.
- سەن ماماڭا ايتشى، بىزدە جۇمىستا قىسقارتۋ ءجۇرىپ جاتىر.
- نۋ، پاپا، قىزىقسىڭ عوي، مەن سۋرەت سالىپ وتىرمىن، - دەپ دۋمان ترۋبكانى تاستاي سالدى. جازۋشى الاسۇردى. كابينەتتىڭ ءىشىن شىر اينالدى.
قوڭىر تەلەفون شار ەتتى. بار كۇشىن جيناپ بۋىنىن بەكىتتى. كوتەردى.
- تىنداپ تۇرمىن.
- ماعان كىرىپ كەتىڭىزشى.
«ماعان كىرىپ كەتىڭىزشى» . «كەتىڭىزشى» . «كەت.. .» باستىعىنا كەلە جاتىپ ەسىنە ءتۇستى. پەندە ەمەس پە؟ جانى تاناۋىنىڭ ۇشىنا كەلگەندە.. . ويلادى. ءوتىنىشىن ورىنداعان. «اكەم تۋرالى ەستەلىك جازىپ بەرسەڭىز. كوزى ءتىرى ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ، ماعلۇمات جيناساڭىز. ەڭبەگىڭىزدى جەمەيمىن» .
جازۋشى ايتقان: «بىرگە ىستەپ ءجۇرمىز، ءسوزىڭىزدىڭ ساداعاسى» . جازعان. كەيىپكەرىنىڭ ءوزى تاماشا ادام بولعان ەكەن. مول ماعلۇمات جينادى. ون كۇن وتىرىپ جازىپ تاستاعان. 1500 جول. ءۇش تاراۋ. وي كەلگەن. ۇشكە ءبولدى. ءۇش ۇلكەن ماقالا. الماتىعا جىبەرگەن. سۋرەتتەرىمەن. قۇدايعا شۇكىر، بەدەلدى جۋرناليستەردىڭ ءبارى جازۋشىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەيدى. كەرەمەت سىيلايدى. ايدىڭ اياعىندا ءۇش ماقالا بەدەلدى ءۇش گازەتكە جارق- جارق ەتىپ شىعا كەلگەن.
قۋانعان. باستىعى. كوزىنە جاس العان: «وسى جاقسىلىعىڭىزدى ءومىر بويى ۇمىتپايمىن» ، - دەگەن.
- وتىرىڭىز.
كرەسلوعا جايعاسقان بولدى. باستىعى كنوپكانى باستى.
- شاي اكەلىڭىز. جازۋشىنىڭ ەسىنە اكەسى مارقۇم:
«بالام، قابىرعاڭ سىنىپ كەتسە دە سىر بىلدىرمە» دەگەن ءسوزى ءتۇستى. بويىن تىكتەدى. قارسى الدىندا وتىرعان باسشىنىڭ كوزىنە تۋرا قارادى.
- تىڭداپ وتىرمىن.
- اڭگىمە بىلاي، جازۋشى مىرزا، ءسىز جاساعان «ەل مەن جەر» باعدارلاماسى ءبىزدىڭ فيرمانىڭ، انىعىراق ايتساق، مەنىڭ بولاشاعىم.. .
ءوز قۇلاعىنا ءوزى سەنبەدى. كوپكە دەيىن مەڭ- زەڭ كۇيدە وتىرا بەردى. شاي ىشكەن سوڭ، ءوز- وزىنە كەلدى.
- ءسىز باسقاداي ويلاماڭىز، - دەدى باستىعى، - مىناۋ قالاماقىڭىز، ون بەس مىڭ دوللار.. .
جازۋشى ورنىنان اتىپ تۇردى.
- جو، جوق، ال.. .
- وتىرىڭىز، - دەدى ءامىرلى داۋىس، - مەن كاپيتاليسپىن، وزىمە ەڭبەك ەتكەن ادامعا ءتيىستى اقشاسىن بەرۋگە مىندەتتىمىن. ونىڭ ۇستىنە اكەم مارقۇمنىڭ: «بالام، بىرەۋدىڭ ماڭداي تەرى مەن تابان اقىسىن وتەۋسىز قالدىرما» ، - دەگەن وسيەتى بار ەدى.. .
ون بەس مىڭى بار بولسىن. جازۋشى قارا تەرگە ءتۇستى. كىشكەنتايعا بەس جىل ەڭبەك ەتكەندە دالادا قالىپ ەدى. ءتورت ايعا تولار- تولماستا ون بەس مىڭ. ءوڭى مە؟ ءتۇسى مە؟ بىلمەدى.. .
- تازا ەڭبەگىڭىز، الاڭداماي جۇمىسىڭىزدى ىستەي بەرىڭىز، ايتپاقشى، مىناۋ انا جولى جازعان ارىزىڭىز، جەكە ارحيۆىڭىزگە ساقتاڭىز كەرەك بولادى. جازۋشى بىردەڭە ايتپاق بولعان. حاتشى قىز كىردى.
- شەتەلدىكتەر كەلىپ تۇر.
- كەشىرىڭىز، - دەدى باستىعى، - ۋاقىتىم جوق، ءبىر ءوتىنىشىم، اراق ىشپەڭىز، سوسىن مەنەن دوللار الدىم دەپ جالپاقتاماڭىز، الساڭىز - ءوزىڭىزدىڭ قالاماقىڭىز.. .
شىقتى. سىرتقا. قار جاۋىپ تۇر. ناۋرىز قارى. جۇمساق. ادەمى. ۇلپا. جەل جوق. قۇستاي ۇشتى. ۇيگە.
ءۇش كۇن گۇلىم ەكەۋى تابانىنان تاۋسىلىپ ماماسىنا ءۇي ىزدەدى. ساتىلاتىن ءۇي بارشىلىق. ءبىراق ءبارى ەسكى. كەشكىسىن دۋمان ۇيىقتاپ قالعان ەدى، ەسىكتىڭ قوڭىراۋى سوعىلدى. اشتى. ورتا بويلى مىعىم كەلگەن نەمىستىڭ شالى.
- ۆام كوگو؟
- اسسالاۋماعالەيكۋم، - دەدى تازا. - بوساعادا ءوستىپ تۇرا بەرەم بە؟ .
- جوعارىلاڭىز، - دەدى تاڭقالعان ەرلى- زايىپتىلار.
شال ءۇيىن ساتپاق. ەرتەڭ كەلىپ كورۋلەرىنە بولاتىنىن ايتتى. مەكەن- جايىن جازىپ الدى. تاڭدى ارەڭ اتقىزدى. ەكەۋى باردى. كوردى. كەرەمەت. التى بولمە. ون ءتورت مىڭ دوللار. ءبىر تسەنت تۇسىرمەي قويدى. شال. «الماساڭدار وزدەرىڭ بىلىڭدەر، نەگىزىندە بۇل ءۇي جيىرما بەس مىڭنىڭ ءۇيى، اسىعىپ تۇرمىن. كەمپىرىم مەن نەمەرەم گەرمانيادا. قازاقتاردى سىيلايمىن. سارجالدى ادامنىڭ كوزى قالاي قيىپ كەتەدى دەيسىڭ، امال جوق نەمەرەم ءۇشىن بارا جاتىرمىن. قازاق دەسەڭ وزىڭە تيەدى. الاسىڭدار ما ءوزى، المايسىڭدار ما؟ » - دەپ شال اشۋلاندى. گۇلىم كەلىستى. جازۋشى ويلاعان. ون مىڭعا ءۇي. قالعانىنا ماشينا.. . وعان شال كونبەدى. ءۇي كەرەمەت. ەكى كۇن اۋرە بولىپ كىلتتى قولدارىنا الدى.
اتاما بارىپ قۇران وقىتامىز دەپ دۋمان قۋاندى. كەشكى اۆتوبۋسپەن گۇلىم مەن ۇلى اۋىلعا كەتتى. ماماسىن ەرتىپ كەلمەك. اقىلداسپاق. جوسپار قۇرماق.. . ماماسى قۋاناتىن بولدى. اۆتوبۋسقا مىنگەلى تۇرعاندا گۇلىم ايتتى. ءۇيدى ماماڭنىڭ اتىنان دۋمانعا وفورميت ەتۋىمىز كەرەك. جازۋشى ويلاعان، كوزى ءتىرى ادامنىڭ نەمەرەسىنە مۇرا قالدىرعانى ءبىر ءتۇرلى ەكەن. ءبىراق ۇندەمەدى. يىعىنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى. ەكى ءجۇز دوللاردى وزىنە الىپ قالدى. ەنەسىنە التىن سىرعا، ساقينا اپەرمەك. كەشكە بارىپ التى بولمەلى ۇيگە جالعىز ءوزى قوندى. ۇستىنە اكەسىنەن قالعان قارا توندى جامىلىپ، كاميندە جانىپ جاتقان وتقا قاراپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتىپتى.
ءتۇس كوردى. ءۇش وبلىس بىرىگىپ، بۇلار ايماقتىڭ ورتالىعى بولىپتى. حالىق قۋانىپ ءجۇر ەكەن دەيدى. جانىبەك اعاسى ءتىرى ەكەن دەيدى. ۇلى ءانشى ۇكىلى دومبىراسىن قولىنا الىپ ءان سالدى.
ساعان عانا جان سىرىمدى اشايىن،
ساعان عانا مارجانىمدى شاشايىن.
قوسىل كانە اۋەنىمە، دومبىرا،
قوڭىر كەشتە قوڭىر انگە باسايىن.
ءبارى ءماز. التىباقان تەربەتىلىپ، كارى مەن جاس قۋانىپ ءجۇر. بىقسىتىپ انەبىرەۋ شاشلىق ءپىسىرىپ جاتىر. قازاق قىزىق. ناۋرىزدا عانا كيەتىن شاپانى مەن بوركىن بۇگىندە كيىپ شىعىپتى.
ءان دومبىرا - ا.. .
جان دومبىرا - ا.. .
جازۋشى جالت قارادى. ەرتىستى كەشىپ ءوتىپ كەلە جاتقان كىشكەنتايدى اپ- انىق كوردى.
و سۇمدىق- اي، اياعىنا كۇن كوسەمنىڭ باتەڭكەسىن كيىپ الىپتى.
شوشىپ وياندى.. .
ولار ەكەۋ ەدى
ىمىرت. قۇلاققا توسقان ۇلۋ قابىعىنداي ۋىلدەگەن جەلگە قوسىلىپ، بىتىراداي ۇساق جاڭبىر بۇركىپ تۇر. ۇلتاننان سىز ءوتىپ تابانعا ساز بالشىق جىلبىسقىلانا جابىسىپ، ونسىز دا كىبىرتىك جۇرىسىمە كۇرە سالعانداي. اسقازانىم مازاسىزدانىپ، بويىمدى ءالسىز ءدىرىل بيلەدى. الدىمنان اعارانداپ كورىنگەن اق ءۇيدىڭ جانىنا جەتتىم دەپ اعاش ءتۇبىن پانالادىم. ەنتىگىمدى باسىپ، ەكى يىعىمدى قومداپ ەدىم، قولتىقتارىمنىڭ استى ۋداي اشىدى. ىزا بولىپ بالداقتارىمدى لاقتىرىپ تاستاعىم كەلدى. امال جوق، ونسىز مەندە تىرەك جوق.
سىعىرايعان ەكى كوزىن جۇمباي، جەر باۋىرلاپ جانىمنان تاكسي ءوتتى. مازاق قىپ كەتتى. لاي سۋ شاشىرادى. جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەن وسى. جولى بولسىن.. . پيدجاگىمنىڭ جاعاسىن كوتەرىپ قويدىم دا، اقىرىنداپ ءجۇرىپ كەتتىم. بەتپە- بەت تالتىرەكتەگەن ماس ادام كەزدەستى. وزىنە ىڭعايلانىپ جول بەرىپ تۇرعان ماعان سوقتىققان جوق. وزىمەن- ءوزى، جاعاسى جايلاۋدا، اندەتىپ بارادى. كۇلكىم دە كەلدى. پەندەشىلىگىم دە وياندى. «كورەر ەدىم مەن سياقتى ءبىر اياعىندى تىزەڭنەن تومەن كەسكىزسەڭ تالتانداعانىندى» . تاعى ىشىمنەن ءبىر- ا- ا- ز سوزدەر ايتىپ، اۋدەم جەرگە بارىپ قالىپپىن. تالتاڭداعان زامانداسىمنىڭ داۋسى ەستىلىپ بارادى. «نە موروز مەنيا.. . موەگو كونيا» . امان بول، ايتەۋىر.
ايدالاداعى اۋزى- مۇرنى جوق اق وتاۋعا ەنگەندەي بوپ جالداپ العان پاتەرىمنىڭ تابالدىرىعىنان دا اتتادىم- اۋ. جارىقتى جاعىپ، سۋ كيىمدەرىمدى اۋىستىردىم- اۋ. بويىم ازداپ جىلىپ، ەسىنەپ الدىم.
كەنەت... كەنەت ماي ءيىسى مۇرنىما كەلدى. جۇتىنىپ قويدىم. كورشىلەرىم كەشكى تاماقتارىن ازىرلەپ جاتقانعا ۇقسايدى. بىردە ولار مەنى شايعا شاقىرعان، جاستارمەن اڭگىمەلەسۋدەن قاشقاقتاپ، ەكى شىنى شاي ءىشىپ، قايتىپ كەتكەم.
بالداقتارىمدى باس جاعىما سۇيەپ، زارلاۋىق كەرەۋەتىمە قيسايا كەتتىم. قارنىم شۇر- شۇر ەتەدى. تۇستىكتە تىسكە باسقان ءتورت قۇيماق پەن ەكى ستاقان قارا شاي ءوز پارىزىن وتەگەن سياقتى. كوز الدىما اۋىلدا جۇرگەندەگى ءوز ءۇيىمنىڭ داستارقانىنا ءيىسى بۇرقىراپ جەتەتىن ءبىر تاباق ەت كەلەدى.
وڭ جاق قىرىما اۋناپ ءتۇستىم. تاماق ءيىسى. ءيىس.. . كەمەدەگىنىڭ كەبىندەرى دە ۇقساس. ولارمەن مەنىڭ دە كۇيكى تىرلىگىم بىردەي دەسە دە بولادى. قوجايىنىمىز ورتاق، جارىقتا ورتاق. گۇجىلدەگەن زور داۋىس وسىنشاما جارىق جاعىپ نە بولدى دەسە، ءبىتتى.. .
ءبىر قاقپانمەن ەكى قويان ۇستايتىن قوجايىنىمىز كادىمگى ۇلكەندەۋ ءبىر قوستى ورتاسىنان جۇقا فانەرمەن ءبولىپ، قىسقاسى ءۇي ىشىنەن ءۇي شىعارىپ، ءبىزدى تۇرعىزىپ جاتىر. كەلگەن كۇنى ءبىر ءبۇيىرىن تەسىپ، ماعان ەسىك شىعارىپ بەرگەن. مەنەن جيىرما سوم الادى، جاستاردان قىرىق سوم. اي سايىن بەلگىلەنگەن كالەندار بەتى جىرتىلعاندا ءول- ءتىرىل، قوجايىندى رەنجىتپە.. .
قول- اياعىمدى باۋىرىما الىپ، بۇرىسە ءتۇستىم.
- داۋرەن، كارتوشكانى بايقاي سالشى. - ىلعي دا ءسوز باستايتىن كەلىنشەگى.
- ءپىستى. (مەن تاماعىمدى جۇتىندىم.)
- اعانى تاماققا شاقىرام دەپ ەدىڭ عوي، بار شاقىرىپ كەل.
- قازىر، ءساليماش. ازدىق ەتە مە، كولباسانى تۇگەل تۋراي سالساق قايتەدى؟
- ەرتەڭ نە ىستەيمىز؟
- بۋكينيستكە كىتاپتاردى وتكىزەم. قولما- قول تولەۋگە كەلىسكەن.
- وندا جۇقالاپ تۋرا، تەز قۋىرىلادى.
سالدەن سوڭ ەدەن سولقىلداپ، ىلە ۇيگە كورشىم كىردى.
- اسسالاۋماعالەيكۋم، قادىر- اعا! - دەدى.
- ۋاعالەيكۋماسسالام، داۋرەن- باتىر! جوعارى شىق، - دەدىم سونشاما نازىك قولدارىن الىپ. - حال قالاي؟
- اعا ۇيگە ءجۇرىڭىز، كەلىنىڭىز داستارقان ازىرلەپ جاتىر.
- نەسىنە اۋرە بولدىندار؟ (و، پاقىر، ءارتىس بوپ كەتتىڭ بە؟ )
- ەشتەمە ەتپەيدى، ءجۇرىڭىز.
داۋرەن قولتىعىمنان دەمەپ، بالداقتارىمدى قولىما ۇستاتتى. ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە تۇرعان كرۋجكا مەن قاسىعىمدى الىپ، جاس كورشىمنىڭ قولىنا ۇستاتتىم. «انا جولى باسى ارتىق ىدىس كورمەپ ەم» .
كەلىنشەگى ۇيالا قارسى الدى.
- سالەمەتسىز بە، اعا، جوعارى شىعىڭىز.
- سالەمەتپىسىڭ اينالايىن. وسى جەر بولادى، - دەپ تومەنگى جاققا وتىرماقشى ەدىم، ەكەۋى دە قوسارلانىپ:
- اعا، مۇنىڭىز نە، جوعارى شىعىڭىز، جوعارى، - دەپ تورگە وتىرعىزدى.
تاماق الدىندا قول جۋماققا ىڭعايلانا بەرىپ ەدىم، - وتىرا بەرىڭىز، مەن قازىر.. . - دەپ لەگەنمەن ءبىر بانكا جىلىمشى سۋ الىپ كەلدى.
كۇنى بويى تارامىس تارتقان ساۋساقتارىمنىڭ باستارى سولقىلداپ اۋىرادى. جىلى سۋعا سابىنداپ ۇزاق جۋعان سوڭ قولدارىما جابىسقان كەسەلدەن ارىلعانداي بولدىم.
- راحمەت، راحمەت، باقىتتى بول.
- اعا، تاماق الىڭىز، - دەدى ءساليما.
دايىن اسقا تىك قاسىعىمدى قاداپ، كىرىسىپ كەتتىم. ءدامدى ەكەن. كولباسا دا جاقسى قۋىرىلعان، كارتوپ ەزىلىڭكىرەپ پىسىرىلگەن. تۇز، بۇرىشى دا ويداعىداي. بويىمدى ەركىندىك بيلەپ، سوعىپ وتىرمىن.
- داۋرەن، الگىنى اعاڭ ەكەۋىڭ.. .
- وي، ءتىپتى، ۇمىتىپ كەتىپپىن عوي.
داۋرەن ورنىنان ءجۇرىپ، كەرەۋەتتىڭ باسىنا قولىن سوزىپ، ءبىر بوتەلكە قىزىل اراق الىپ شىقتى.
- اعا، بۇگىن قوسىلعانىمىزعا تۋرا ەكى اي بولدى، - دەدى داۋرەن بوتەلكەنىڭ اۋزىن پىشاقپەن اشىپ جاتىپ. (تاجىريبەسى جوق ەكەنى كورىنىپ تۇر، بوتەلكەنىڭ اۋزىن زورعا اشتى) .
- و، مۇنداي كۇندى كيرپيچنىي سۆادبا دەۋشى مە ەدى؟
ەكەۋى مەنىڭ سوزىمە كۇلىپ الدى. ەكى ستاقانعا ورتالاپ قىزىل اراق قۇيىلدى.
- ال، اعا، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەپ وتىرسىز. انا جولى قۇر شاي عانا بولىپ ەدى,.. بىردەڭە دەپ قويىڭىز.
- ءساليما كۇيەۋىنىڭ يىعىنا باسىن سۇيەپ ماعان كۇلىمسىرەپ قاراپ وتىر.
- ال، اينالايىندار، نە ايتامىن، التىن تويلارىڭا دەيىن بار دەپ اسىپ، جوق دەپ توزىپ كەتپەڭدەر. ەر جاردى، جار ەردى باعالاپ، ەكەۋىڭە ەل تىلەگى جار بولسىن.. . بەرەر باتام وسى - دەدىم ستاقاندى قولىما الماي.
- راحمەت، اعا.
- ايتقانىڭىز كەلسىن، - دەدى داۋرەن ستاقانىن قاعىستىرىپ. - الىپ قويايىق.
كەلىنشەگى «بۇگىن بۇزاۋ ەمىپ قويىپتى» دەپ ازىلدەپ قارا شاي قۇيىپ بەردى.
ءىشىپ- جەپ قارق بوپ وتىرمىز.
- تويلارىڭ اۋىلدا بولدى ما؟ - دەپ سۇرادىم.
- جوق، وسىندا، مەيرامحانا جاسادىق، - دەدى داۋرەن.
- ۇلكەن ادامدار سولاي شەشكەن بولدى عوي، - دەدىم ويىمدا ەشتەڭە جوق.
- ولار قاتتى ىڭعايسىزدانىپ قالدى. ەكەۋىنىڭ موپ- موماقان بولا قالعان تۇرلەرىن كورىپ، ءوزىم جامان ىڭعايسىزداندىم. اتا- انالارىمىز بىلمەيدى ءبىزدىڭ ۇيلەنگەنىمىزدى، - دەدى داۋرەن ۇنسىزدىكتى بۇزىپ. - بىلتىر قوسىلماقشى بولعانىمىزدا ەكى جاق قارسى بولعان. بيىل قۇرىلىس وتريادىنان كەلگەن سوڭ.. . ۇيلەندىك.
كەلىنشەگى قىزاراقتاپ تومەن قارادى.
ءۇنسىز وتىرىپ ستاقانداردى ءبىر كوتەرىپ قويدىق.
- ءساليما مەد- تا وقيدى، قاراعاندىدان، مەن زايساننانمىن، جەر شالعاي، - دەپ كۇرسىندى داۋرەڭ.
- تىم قاشىقتا ەكەن، - دەدىم ءمۇدىرىپ.
- ءيا، الىس... - دەدى ولار قوسارلانىپ.
بوتەلكە تاۋسىلعان. مەنەن ەشتەڭە سۇراماسا دا ءوز ءومىرىمدى ايتىپ جاتىرمىن.
- قاراقتارىم، مەن دە ەكى بالام بار، ايەلىم دە بولعان، باۋ- باقشادان دا قۇرالاقان ەمەس ەدىم. امال قانشا.. .
- نەگە ؟ - دەدى كەلىنشەگى. جىگىت وعان قاراپ قاباعىن شىتگى.
مەن قىزىپ الدىم با بىلمەيمىن، كوسىلىپ سويلەپ وتىرمىن.
- بولىمشى ءبىر جارانىڭ كەسەلى، ءقازىر سۋ دا، مال وتتار ءشوپ تە ابدەن ۋلانعان ەمەس پە. كۇلدىرەگەن تۇيمەدەي جارا ءبىر جىلدا- اق اياقتان ايىرىپ تىندى. التى اي وسىندا اۋرۋحانادا جاتتىم. اياعىمدى كەسكەننەن كەيىن ءبىر جۇمادان سوڭ ايەلىم كەلدى. كەلدى دە جىلادى. «كەشىر، - دەدى - قىدىربەك، ءدام- تۇزىمىز جاراسىپ ءومىر سۇردىك، ريزامىن. ازامات باسىڭنىڭ باعاسىن تۇسىرمەيمىن.. . انا ەكى بالاڭ ءۇشىن ايتام. ولاردى اسىراۋ ءۇشىن اياعى ءبۇتىن ادام كەرەك.. .» تاعى.. . تاعى.. . باسىم اينالىپ، ەسىمنەن تانىپ كەتىپپىن. ويانسام باسىمدا دارىگەرىم وتىر. دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى ءسوزدى سول جاننان، ەمدەۋشى دارىگەرىمنەن عانا ەستىدىم، قاراقتارىم.. .»
تاماعىما وكسىك تىعىلىپ، سويلەي المادىم، قالتامنان تەمەكىمدى ىزدەپ جاتىر ەدىم:
- مىنە، اعا، - دەپ داۋرەن سيگارەت ۇسىندى.
- راحمەت. - قولدارىم دىرىلدەپ شىلىمدى زورعا ۇستاپ وتىرمىن. «قوي، تۇر، اكەڭنىڭ ۇيىندە وتىرسىڭ با؟ » تۇرۋعا ىڭعايلانىپ، كرۋجكا مەن قاسىققا قول سوزىپ ەدىم، ءساليما:
- اعا، وسىندا قالا بەرسىن. قىسىلىپ- قىمتىرىلماي بىزبەن بىرگە تاماقتانىپ ءجۇرىڭىز. ەشتەڭەدەن قىسىلماڭىز.. . - دەدى.
- قاراقتارىم- اۋ، سەندەرگە ماسىل بولدىم عوي.
- جوق، اعا، ول نە دەگەنىڭىز، ەكەۋمىزدە ستيپەنديا الامىز. داۋرەن ءىنىڭىزدىڭ گازەتتەن الاتىن قالاماقىسى بار.
قىزۋلىق قوي، سويلەپ تۇرمىن:
- جوندەتەتىن اياق كيىمدەرىڭ بولسا ماعان بەرىڭدەر، اقىسىز- اق جوندەپ بەرەمىن. جولداس بالالارىڭا دا ايتىندار، ەشتەڭە المايمىن.. .
- بىزدە ءبارى بار، اعا، - دەپ ەكەۋى مەنى ەسىگىمە دەيىن شىعارىپ سالدى.
ولار سويلەسىپ جاتىر.
- داۋرەن، اعاعا وبال، ءا؟
- سەن دە مەنى اياعىم كەسىلگەن كۇنى تاستاپ كەتەرسىڭ.
قۇلاعىما «قىدىربەك، مەن سەندىكپىن، سەنشى ماعان» دەگەن ايەلىمنىڭ سۇيكىمدى داۋسى كەلدى. قۇلاعىمدى قوس الاقانىممەن جانشىپ- جانشىپ باسىپ قويدىم. باسىما تارتسام اياعىما جەتپەيتىن جامىلعىشىمنىڭ استىندا ءبۇرىسىپ جاتىرمىن.
- سەن مەنى سونداي دەپ ويلايسىڭ با؟ - دەدى ءساليما.- ويلاعان جوقپىن.
- ەندى نەگە ايتاسىڭ؟
- قويشى، جانىم، سوعان وكپەلەپ قال دىڭ با؟
- ايتپاشى، داۋرەن، وندايدى، سەنەن باسقا ماعان ەشكىمنىڭ كەرەگى جوق.
- جارايدى، جانىم، رەنجىپ قالدىڭ با، سەنى شىن سۇيەتىنىمدى بىلەسىڭ عوي.
- بىلەمىن، جانىم، بىلەمىن.
- ۇلىمىز بولادى مىناداي.
- داۋرەن، قىز بولسىنشى، ماعان قىز.. .
- كورسەتەم ساعان قىز تاپقاندى! حا- حا- حا.. .
- قويشى، داۋرەن، قاندايسىڭ ءوزىڭ.. .
- جانىم.. .
- جانىم مەنىڭ.
ەكەۋى كوپكە دەيىن ءۇنسىز قالدى.
- داۋرەن، ارقاڭدى قابىرعاعا تيگىزبە، سۋىق ءتيىپ قالادى.
- سەن اشىلىپ قالاسىڭ عوي، جانىم.
- قىس تۇسكەن سوڭ نە ىستەيمىز، ا؟
- قاردان اققالا سوعامىز.
- ماعان قىستىق ەتىكتى جوندەتۋ كەرەك، جوندەۋگە كەلمەسە جاڭاسىن قالاي الامىز.
- كورەمىز.
- اعاعا جوندەتىپ الايىق.
- سويتەيىك، اقى المايمىن دەدى ەمەس پە. ماعان جازۋ ماشينكاسىن الۋ كەرەك.
- داۋرەن، ساعان ايتپاپپىن عوي. باعانا ءبىر ساباققا قاتىسپاي، فاۋزيانىڭ ۇيىنە كوفە ىشۋگە باردىق. وي- وي، ۇيلەرىن كورسەڭ، پريامو مۋزەي، حرۋستالدارىن كورسەڭ، اراب كىلەم، گارنيتۋر. كەرەمەت.. .
- قويشى سوندايدى.. .
- قويشى دەيدى عوي. ايتشى، داۋرەن، بىزدە قاشان سونداي ءۇي بولادى، سەنىڭ كىتابىڭ شىققاننان كەيىن بە؟
- قويساڭشى سونداي اڭگىمەنى.
- داۋرەن، ولاردىڭ ۇيلەرى كەرەمەت.. .
- نۋ يح ك چەرتۋ.
جىگىت اشۋلاندى. مەن ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
جالاڭاش كۇز. وكپە تەسەر وكپەك جەل. جاسىل جەلەك- جامالىنان ايرىلعان اعاشتاردىڭ بۇتاقتارىندا قالىپ قويعان جاپىراقتار ينەلىكتەي قالتىرايدى. قوڭىر توبەل تىرلىك. جۇمىسقا ۋاقىتىندا بارىپ، كەش قايتىپ ءجۇرمىن. بەسىنشى وقيتىن ۇلىمنان حات كەلگەن. ءوزىنىڭ اعاسىمەن ارنەگە توبەلەسە بەرەتىنىن، ساباعىنا الاڭداماۋىمدى ايتىپ، سوڭىنا الاقانىن باسىپ، «پاپا، سەنى ساعىندىم» دەپ جازىپتى. كەنجە ۇلعا داۋرەنمەن اقىلداسا وتىرىپ حات جازدىم. داۋرەن سوڭىنا مىناداي سوزدەر جازدى: «باۋىر ەتى تامىرلاس، اننا ءسۇتى ءبىر، اعايىننىڭ سوعىسىنان قاتەرلى ەشتەڭە جوق! ەندى جاۋاپ توسىپ ءجۇرمىن.. .»
باۋىرىم ەكەۋمىز مونشاعا بىرگە بارىپ تۇرامىز. كيىم- كەشەكتەرىمدى بەرمەسەم دە، داۋرەن مونشادان كەيىن سۋمكاسىنان الماي، كەلىنشەگىنە جۋعىزىپ، ۇتىكتەتىپ قويادى. ىڭعايسىزدانىپ بىردەڭە دەسەم؛ «اعا، ءبىز تۇرعاندا جۇدەپ جۇرگەنىڭىز جاراسپاس» دەيدى داۋرەن.
سەنبى كۇنى ۇشەۋمىز كوميسسيالىق ماگازينگە بارىپ ماعان قىسقى پالتو، مالاقاي الدىق. داۋرەن وزىنە ەسكىلەۋ جازۋ ماشينكاسىن الدى. سودان بەرى تىنىم جوق. تاسىر- تۇسىر.. . كەشكىلىك باس قوسۋعا قۇلقى جوق. كوز الدىمدا وزگەرىپ شىعا كەلدى. شىنىمدى ايتسام، جازۋ ماشينكاسى وعان اۋرۋ بولىپ جابىستى. ءبىر ءتۇرلى قىزىق.
تيتىمدەي قۋانىش مەنىڭ باسىما دا ورنادى. قىرىققا تولعان كۇنىمە كورشىلەرىمدى شاقىردىم. ۇشەۋدەن- ۇشەۋ ۇزاق وتىردىق. پەندە ەمەسپىن بە، ازداپ دايىندالعام. ىشىمدىك تە بولدى. داۋرەن قىزىپ قالدى. «قىدىر اعا، ءسىزدى جاقسى كورەم» دەيدى قۇشاقتاپ، - ءتوزىمدىسىز، مەيىرىمدىسىز، ءسىز ءۇشىن اعا، ءبارىن جاسايمىن. قوجايىندى سابايىن با، ا؟
- قويا عوي، باۋىرىم.
- قويمايمىن، اعا، قويمايمىن، - دەپ جۇدىرىعىمەن قابىرعانى سوققىلادى.
- دۋراك چتو لي؟ - دەدى ءساليما قىزاراقتاپ.
- ءيا، مەن اقىماقپىن، ءبىراق سول اقىلدىلاردىڭ، سول اقىلىن باسقا بىرەۋلەر پايدالانعانداردىڭ ۇرپاعىمىن، سارقىنىمىن. قورىقپايمىن.. . تەك جازىقسىز كەتكەن ارۋاقتاردان، بىزدەن الدەقايدا بيىك تۇرسا دا بەتىن قارا تۇنەك بۇركەمەلەپ، كورسەتپەي تۇرعان شوق جۇلدىزداردان عانا قورقامىن. مۇتىلعان اقىن قايدا؟ قايران مۇتىلعان اقىننىڭ ارۋاعى، قورتىق ۇلدارىڭدى كەشىر... شوۆينيستەر... حالتۋرشيكتەر...
- قوي، ويباي، داۋرەن، سوتتالىپ كەتەسىڭ، - دەدىم داۋسىمدى اقىرىنداتىپ. بايقا، باۋىرىم!
- قورىقپا قىدىر اعا، ەرتە مە، كەش پە ۋاقىت ءبىزدىڭ بار داۋسىمىزدى شىعارادى. شىندىق جەر بەتىندە بار.. . كوشەدە تۇرعان ۇرانداردىڭ كەيبىرىن جۇلىپ تاستاعىم كەلەدى. «ەڭبەگىنە قاراي قۇرمەت» دەگەن وتىرىك. بۇلار بەدەلىنە قاراي قۇرمەتتەپ ءجۇر. ايتقىم كەلەدى شىندىقتى. شىندىق جولىندا ولەمىن.. . وتكەن جىلى «وليمپيادا - 80» بولدى. دۇرىس.. . ءار ادامعا جەكە- جەكە باسپانا دەگەن قۇرىلىس وليمپياداسى ءبىزدىڭ قوعامدا قاشان وتەدى؟
- بۇنداي قورىقپاسپىن. ءساليما ەكەۋمىز ەكى جاقتاپ زورعا دەگەندە ۇيلەرىنە اپارىپ جاتقىزدىق.
قاتتى ۇيقىدان زورعا وياندىم. كىشكەنتاي تەرەزەدەن كۇننىڭ كوزى كوڭىلسىز ءتۇسىپ تۇر. بىرەۋدىڭ جىلاعان داۋىسى شىعادى.
«كوكە، كەشىرىڭىز!»
«ايتىڭدارشى، بۇلارىڭ دۇرىس پا؟ مىنا جەردە قالاي تۇرىپ جاتىرسىڭدار، مىناۋ ءۇي مە، ءۇي ەمەس مولا عوي؟ ! سونيا، ايتشى، بۇنىڭ نە ماسقارا، ەل ەستىسە سۇمدىق قوي! الدىمىزعا كەپ وتىنسەڭ تويىندى ءوزىمىز- اق دۇرىلدەتىپ وتكىزەتىن ەدىك قوي!
كۇجىلدەگەن زور داۋىس. كوز الدىما بارىنشا تاۋسىلىپ، شارشاپ- شالدىعىپ وتىرعان ەت جەڭدى تەرشەڭ ادام كەلدى.
«كەشىرىڭىز كو- كە، كەش...»
ءساليما جىلاپ وتىر.
«كەشىرىڭىزدەر، كەيىن ايتامىز دەپ...»
«شىراعىم- اۋ سەن نە، ءۇيى جوق، جۇرتى جوق ءبىر جەتىم قىزدى تاپتىم دەپ ءجۇرسىڭ بە، ا؟»
«اعامەن ولاي...»
«داۆايتە كەشكە دەيىن اكە- شەشەڭە حابار بار، تەز كەلسىن، مەن انا كىسىلەرمەن سويلەسىپ كەلەيىن»
ءساليما سولقىلداپ جىلاپ وتىر.
«كوكە...»
«تۇسىنەم، تۇسىنەم بالالىقتارىڭ عوي، جەڭگەڭە جاعدايىندى ايتىپ حات جازعانىڭ دا ءجون بولدى».
«كوكە ءبىزدىڭ ءوز ءۇيىمىز بولا ما؟».
"مەن تۇرعاندا ءبارى دە بولادى، ال، مەن كەتتىم، جولىعاتىن ادامدارعا جولىعايىن، كەشكە تامان كەلەمىن».
ەدەن سولق- سولق ەتتى. كوكەسى شىعىپ كەتتى. ولار ءۇنسىز. جۇرەگىم سىزداپ اۋىرىپ بارادى.
جۇمىسقا كەتىپ قالدىم.
***
ەرتەڭىندە دەمالىسىم ەدى. توسەگىمنەن تۇرماي ۇزاق جاتتىم. مەزگىل تال- ءتۇس. تابالدىرىقتان ەڭكەيىپ جاس كورشىم كىردى.
- اسسالاۋماعالەيكۋم، اعا!
- حال قالاي؟ جوعارىشىق.
- اعا، ءبىز كوشەتىن بولدىق، - دەدى داۋرەن. قاباعى ءتۇسىپ كەتكەن. تۇنىمەن ۇيىقتاماعان با، ەكى كوزى قىزارىپتۇر.
- كوش كولىكتى بولسىن، اعاندى ۇمىتپا، باۋىرىم!
- نەگە ۇمىتايىن، اعاتاي.
قۇشاقتاپ بەتىمنەن ءسۇيدى دە، شىعىپ كەتتى.
«داۋرەن، ءقازىر ماشينا كەلەدى، مەنىڭ كوكەم عوي، كورەسىڭ ءالى فاۋزيالاردىڭ ۇيلەرىندەي...» قۇلاعىمدى باستىم. ولار بەس جىل ۋاقىتشا سىبىرگە كەتكەن ادامداردىڭ باسپانالارىن شارت بويىنشا الىپتى.
كوپكە دەيىن جالعىز تۇردىم. قوجايىننىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي تىلەگىن ورىنداپ ءجۇرمىن. تاتۋ- ءتاتتىمىز. ولاردى ساعىناتىنىم سونشالىق ءجيى- ءجيى تۇسىمدە كورەمىن. داۋرەننىڭ سوڭعى رەت كەلگەنىنە ەكى ايدان اسىپتى. حابارسىز.
ولارمەن كوشەدە كەزدەستىم. داۋرەن اشىق- جارقىن قالپىنان وزگەرمەپتى. جۇدەۋلەۋ كورىندى. ءساليما ەرىنىن عانا جىبىرلاتىپ انانداي جەرگە بارىپ تۇردى. اياعىندا شەت ەلدىك تاپتىرمايتىن قىزىل ەتىك. كيگەنى ادەمى دۋبلەنكا، قۇندىز بورىك. تانىس تا بەيتانىس بوپ كورىندى.
داۋرەنگە كەنجە ۇلدان حات كەلگەنىن ايتىپ جاتىر ەدىم:
- بولساڭشى، كەشىگەمىز، - دەپ ءساليما كۇڭك ەتتى.
داۋرەن ىڭعايسىزدانىپ قالدى دا، قوشتاستى. ءوز كوزىمە، ءوز قۇلاعىما سەنە الماي مەن قالدىم.
...تىرشىلىك. تاسباقا قىبىر. قىس ءوتىپ، جاز كەلدى. قالا قۇلپىردى. كەزەكتى دەمالىسىمدى الىپ ۇلدارىما بارايىن دەپ قامدانىپ جۇرگەم. ۇلدارىمدى ساعىندىم. اياعى ءبۇتىن بولماسا دا ءوز اكەلەرى كەرەك ەكەنىن بىلەمىن.
سول كۇنى كەلۋشىلەر وتە از بولدى. جۇمىس اياعى قۇرالدا- رىمدى جيناستىرىپ جاتقانمىن. بىرەۋ كىردى. قاراعام جوق.
- جۇمىس اياقتال دى، ەرتەڭ كەلىڭىز، - دەدىم الاقانىمداعى شەگەنى ىرىكتەپ وتىرعان قالپى.
- اسسالاۋماعالەيكۋم!
جالت قارادىم. داۋرەن قولىن ۇسىنىپ تۇر.
- وي، باۋىرىم، كەل جوعارىلا!
ولار ايىرىلىسىپتى. سىبىرگە كەتكەن ءۇي يەلەرى قايتا كەلمەيتىندەرىن ايتىپ، ەكى مىڭ سوم اقشا الىپ، باسپانانىڭ تاۋقىمەت قاعازدارىن رەتتەپ ءساليمانىڭ اتىنا اۋدارىپتى. سوسىن.. . تاعى.. . تاعى.. .
ءتۋفليىن ءۇنسىز شەگەلەپ وتىرمىن.
- اعا، انا پاتەردە بىرەۋلەر تۇرا ما؟
- ەكى اي بۇرىن جاڭا قوسىلعان جاستار قونىستانعان.
داۋرەن ءۇنسىز قالدى.
قوشتاستىق. تىنىسىم تارىلىپ دالاعا شىقتىم. اياعىم سىزداپ اۋىردى. باسىم سولق- سولق ەتەدى. اسپانعا قارادىم. تۇنەرىپ كەتىپتى. جاڭبىر جاۋاتىن ءتۇرى بار. تەرەك باسىنان ءۇزىلىپ ساپ- سارى جاپىراق قالقىپ كەپ اسفالتقا ءتۇستى. اقىرىن سىرعىدى. توقتادى.. .
جىلادى، جاپىراق جىلادى.
- «اسفالت، مەن تەرەكتىڭ جاپىراعىمىن. تامىرىم تەرەڭدە، جىبەرشى مەنى...»
- «جاپىراق اينالايىن، مەن دە بيىك جارتاستى تاسى ەدىم، ۇگىپ اكەپ، جون ارقاما ىستىق ماي قۇيىپ وسى جەرگە ماڭگىلىككە توسەدى. مەندە دە، قوزعالار دارمەن جوق، جوق... جوق...»
- ءوستىپ كەتۋتە بولا ما؟ - دەگەن داۋىستان سەلك ەتتىم. وي، اللاي، كۇزگە ۇقسايتىن سارى قىز. سونداي ادەمى. قىل قالام شەبەرىنىڭ سۋرەتىنەن تۇسە قالعان سياقتى.
- اتىڭ كىم، قالقام؟ - دەپ سۇراپ قالعانىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم.
- بايان، - دەپ ەسىمىن ايتتى دا سۇلۋ بويجەتكەن جىلدامداتا باسىپ، ۇزاي بەردى. تانىس ەسىم. جاس كۇنىمدە... ءيا، بايان... العاشقى ماحاببات. قايدا ەكەن سول قىز. مەنىڭ العاشقى ماحابباتىم... كەشىرشى، كەشىر مەنى، بايان...
ىشكى داۋسىمنان ۇرىككەندەي، تەرەكتەن جاپىراقتار دىمقىل اسفالت بەتىنە جاۋا باستادى.
ادامدار ءاسفالتتى كومكەرگەن ساپ- سارى جاپىراقتاردى باسىپ ءوتىپ جاتىر، ءوتىپ جاتىر.. .
كۇزدىڭ العاشقى جاڭبىرى.
كۇركەمنىڭ ەسىگىن جاپتىم دا جاڭا كورشىلەرىمە اسىقتىم.
كۇزدىڭ سۋىق جاڭبىرى. ىمىرت. سىركىرەي جاۋعان جاۋىن استىندا داۋرەن قول شاتىرسىز كەتىپ بارادى.
سىزدەر، مۇمكىن ولار تۋرالى بىلەتىن دە شىعارسىز؟ !
قىزعىش قۇس
مەنى جۇمىستان شىعارعالى جاتىر. شىنىمدى ايتسام: وعان ءوزىم وكىنىپ وتىرعان جوقپىن. كوپ بولسا شاحتاعا بارىپ قايتادان جۇمىسىمدى جالعاستىرارمىن. وندا تۇرعان نە بار. دوستارىمنىڭ ءبارى شاحتەر بولىپ ىستەيدى. سولاردىڭ جانىندا ويناپ- كۇلىپ جۇرمەيمىن بە؟ ءبىراق، ەشقانداي كىناسىز اق جانىڭا جۇققالى تۇرعان قارا كۇيەنى قالاي عانا بويىڭا دارىتارسىڭ. قالاي عانا اقتالماقسىڭ؟
رەنجىگەنىم، ءوزىم قىزمەت جاسايتىن رەداكتسيادا، مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنەن باسقا بىردە- ءبىر جىگىت مەنى تۇسىنگىسى كەلمەگەندەرىنە. تۇسىنگەن قايدا، «تالاسقاندارىنا قاراعاندا سۇلۋ كەلىنشەك بولدى- اۋ، شاماسى"، - دەپ مىرس- مىرس كۇلەدى. شىدايسىڭ. تىستەنىپ ۇندەمەيسىڭ.
بولىمدە جالعىز وتىرمىن. جوعارىدا، رەداكتوردىڭ كابينەتىندە مەنىڭ ۇستىمنەن تۇسكەن ارىزدى تالقىلاپ جاتىر. كىم نە دەپ جاتىر ەكەن؟ نە بولسا دا تەزىرەك بىتسە ەكەن؟!
- سەنى شاقىرادى، - دەدى ون توعىز جاسار سەكرەتار قارىنداس، قاباعىن كەرىپ. - رەداكتورعا! (و، توبا، كۇنى كەشە عانا: «اعاي، كومانديروۆكادان شارشاپ كەلدىڭىز بە؟ اعاي، ءقازىر تەاتردا جاقسى سپەكتال ءوتىپ جاتىر. ءسىزدى تۋعان كۇنىمە شاقىرامىن» ، - دەپ تالشىبىقتاي مايىسىپ تۇرعان دا وسى سەكرەتار قارىنداس ەمەس پە؟ !)
جوعارىعا كوتەرىلدىم. كوللەكتيۆتىڭ ءتورت كوزى تۇگەل وتىر ەكەن. ءبىزدىڭ «شەفتىڭ» ءوزى حاتتى داۋىستاپ وقىپ شىقتىدا، «نە ايتاسىڭ، بالا»، - دەپ ماعان قارادى. ۇندەمەدىم.
- ءالى جاس قوي، - دەپ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سويلەپ كەلە جاتىر ەدى، كوگى سۋفلەر داۋىستار اۆانستسەنادان شىقتى:
- جۇمىستان قۋىلسىن. توبەلەسكەن دەگەنى نە سۇمدىق! قىزمەت بابىمەن ءجۇرىپ.
- بۇنداي مورالدىق جاعىنان ازعان ادام ارامىزدان الاستاتىلسىن.
- ءيا، ءيا، دۇرىس ايتادى، قىرىپ جازىپ جۇرگەنى دە شامالى، كوللەكتيۆتى كىرلەمەي ارامىزدان كەتكەنى ءجون بولار.. .
داۋىستار ءورشي ءتۇستى.
- وتستاۆيت! - دەدى مايدانگەر رەداكتور ۇستەلدى جۇدىرىعىمەن قويىپ قالىپ. - مەن بۇل جىگىتتى شاحتادا ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن ءوزىم قولقالاپ كىزمەتكە شاقىرعانمىن. ونداعى ويىم: بويىندا بىردەڭەسى بولسا وسى قارا شاڭىراقتان تۇلەپ ۇشسىن دەگەنمىن. باسقا نيەتىمدە، ويىمدا بولماعان. سەندەر...
ومىردە ادام بالاسىن تانۋ قيىن عوي، رەداكتوردىڭ ماعان جاناشىرلىقپەن قاراعان نيەتىن كوپشىلىكتەن بۇرىن اڭعارعان سەكرەتارياتتا ىستەيتىن جىلپوس قارا جىگىت:
- اقىرعى ءسوزىن ايتسىن، - دەپ ەكى جاقتىڭ تارازىسىنا تەڭ بولىنە قويدى.
اقىرعى ءسوز. مەن نە ايتام؟! ارىزدا جازىلعاننىڭ ءبارى «جالعان، جالا، مەن اق ادالمىن» ، - دەپ بايبالام سالايىن با؟ ءويتىپ وتىرىك ايتۋ مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى. ءدال بۇگىن اقتالماسام دا، ۋاقىت ءوزى اقتاپ الار. مىنا قالىڭ جۇرتقا ماحابباتىن قىزعىش قۇستاي قورعاپ جۇرگەن نازىم قىزدىڭ، نازدىڭ تاعدىرىن نەگە ايتپاسقا؟ !
تىنىسىم تارىلدى. كوستيۋمنىڭ جان قالتاسىنان قول ورامالىمدى الىپ، سامايىمنان سورعالاعان تەردى ءسۇرتتىم. ءبارى تىم- تىرىس. رەداكتور ورنىنان تۇردى دا اسىقپاي باسىپ تەرەزەنى ايقارا اشتى. ءۇن- ءتۇنسىز قالىپ جۇمساق كرەسلوسىنا قايتا كەپ وتىردى.
- سويلە، اينالايىن! - دەدى سوسىن ماعان قاراپ.
مەن كوستيۋمىمنىڭ جوعارعى تۇيمەسىن سالدىم دا، اڭگىمەمدى باستاپ كەتتىم.
***
- ا- ا- ا- ا! - ءدال قاسىمنان ىڭىرسىپ شىققان داۋىستان كوزىمدى اشىپ الدىم. جانىمداعى كەرۋەتتەگى ناۋقاس قاتتى قينالىپ جاتىر. قاسىندا وتىرعان ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي جاس قىزدىڭ جانارىنا جاس تۇنعان. قينالىپ جاتقان ادامعا مۇڭايا قارايدى.
«قارىنداسى بولار، ءا، قارىنداسى بولماسا: قازىرگى قىزدار مىنا مەن سياقتى شالا كۇيىي جاتپاق تۇگىل، قارا تىرناعىڭ الىنىپ قالسا دا قاراماي كەتەر...»
مەنىڭ دە وسى اۋرۋحاناعا تۇسكەنىمە ەكى جۇماداي ۋاقىت بولدى. مەنىكى جاي، قولىمنىڭ قارىن ىستىق سۋعا كۇيدىرىپ العام، اكەتىپ بارا جاتقان ەشتەڭەم جوق. سوندا دا دارىگەرگە كورىنىپ ەم: «تەرىڭىز قاتتى كۇيگەن. ەمدەلمەسەڭىز بولمايدى» ، - دەپ جاتقىزىپ قويدى. سودان وسىنداعى دارىگەر قىزدارمەن قالجىڭداسىپ، ولارعا وزىمشە قىرىنداپ، كۇندەگى ءدارى- دارمەگىمدى قابىلداپ، دوس- جاراندارىمنىڭ ايەلدەرى باپتاپ جاساپ اكەلگەن ىستىق تاماقتارىنا تىڭقيىپ تويىپ الام دا، سوسىن كۇن ۇزاق گازەت- جۋرنال وقۋعا كىرىسەمىن.
- ا- ا- اا!
- حان، شىداشى... مەن... كەلدىم. قىز سولقىلداپ جىلاپ وتىر.
.. ء.سويتىپ كۇنىنە ەكى- ءۇش مەزگىل كەلىپ- كەتەتىن سۇلۋ قىزبەن ءالى سويلەسىپ، تانىسا قويعان جوقپىن. رەتى كەلمەدى. ءبىر ءتۇرلى ىڭعايسىز. تەك ەكى كوزىم تالعانشا ۇرلانىپ قاراۋمەن بولا- مىن. شاشى ۇزىن، (اقىلى قىسقا بولماعاي) تىلەرسەگىن سوعادى. بوتا تىرسەك، لاعىل ەرنى الاۋلاعان، ناعىز پەرىشتە.
ءبىز وسىلاي بەس كۇندەي ءتىل قاتىسقان جوقپىز. تۇسكى تاماقتىڭ مەزگىلىندە ۇيقىدان وياناتىنىم بارتىن. بۇگىن دە بىرجىڭداپ- تىرجىڭداپ، ەسىنەپ، كوزىمدى ۋقالاپ جاتىر ەدىم:
- ءسىز ۇيىقتاعاندا لورەنتسەتتونىڭ «دەلفين ۇستىندەگى ءولى بالا» دەگەن تۋىندىسىنا ۇقسايدى ەكەنسىز، - دەدى سۇلۋ قىز ماعان قاراپ.
- نە؟ (بىرەۋ ولىگە ۇقسايسىڭ دەسە كورەر ەم؟) ا... نە... ءيا... ەندى ۇيقىدان باسقا نە قالدى؟! - دەپ، ءوپ- وتىرىك كۇلگەن بولىپ جاتىرمىن. ءبىر جاعىنان قىزدىڭ ءوزى سويلەگەنىنە قۋانىپ تا قالدىم.
- اعاڭىز جازىلادى، قام جەمەڭىز، قازىرگى مەديتسينا قۇدىرەتى دەگەنىڭىز كەرەمەت قوي، - دەدىم كوڭىلىن اۋلاماق نيەتپەن.
- ايتقانىڭىز كەلسىن، - ءوزى ءتىرى قالس بولدى.
ونسىز دا كۇيزەلىپ وتىرعان ادامنان: «اعاڭىز بۇل جاعدايعا قالاي تاپ بولعان؟» - دەپ سۇراۋدى ءجون كورمەدىم. نەعۇرلىم ارنايى باسقوسۋ، سۇحبات قۇردىم:
- وسىندا وقيسىڭبا؟
- ءيا، پەدينستيتۋتتىڭ كوركەم- سۋرەت فاكۋلتەتىندە.
- و، مەن سۋرەتشىلەردى وتە قۇرمەتتەيمىن!
- ءوزىڭىز كىم بولاسىز؟
مەن قايدا قىزمەت ىستەيتىنىمدى، باياعى جىلدارى قانداي تۋىندىلارىمنىڭ جۇلدە الىپ، قانداي لاۋازىمدى ادامدار:
«جارايسىڭ، شىراق» دەپ ارقامنان قاققانىنا (مۇنشا ماقتانشاق بولارمىن با) شەيىن ءتۇپ- تۇگەل ءتىزىپ ايتىپ بەردىم.
- قىزىق ەكەن، مەن ءسىزدىڭ جازعاندارىڭىزدىڭ ءبارىن دەرلىك وقىپ شىكقانمىن. ءبىر ءتۇرلى ايانىشتى جازاسىز. ءسىزدىڭ كەي تۋىندىلارىڭىز تۋرالى ءوز باسىم ەكى پىكىردەمىن. تىلىڭىزدە شىراي جوق پا دەپ قالدىم. جالپى، ءسىزدىڭ مەنى تاڭداندىراتىنىڭىز موپاسساننىڭ تۇجىرىمدىلىعى مەن مەتەرلينكتىڭ شەبەرلىگىن قاتار مەڭگەرۋگە ۇمتىلعانىڭىز.. . مەنىڭشە، تولىق مەڭگەرگەن جازۋشىعا بۇدان ۇلكەن جول جوق!
- راحمەت.
از ءۇنسىز وتىرىپ قالدىق. مەن ءسوزىمدى قايتا جالعادىم.
- ەسىمىڭ كىم؟
- نازىم، ناز...
- قاي جەردەنسىز؟
- باياناۋىلدان.
- ا- ا- اا.. .
ناز ورنىنان ۇشىپ تۇردى دا، اعاسىنىڭ جانىنا باردى. مەن وڭ قىرىما اۋناپ ءتۇستىم دە، ىشتەي قيالعا بەرىلدىم.
«ناعىز اقىلدى، ساليقالى ءسوزدىڭ يەسى، ومىردە بۇنداي قىز جوق دەپ ءجۇرۋشى ەڭ.. . ال، سوڭىنا شىراق الىپ تۇسسەڭ دە، ايرىلما! بولاشاق جازۋشىعا وسىنداي تەرەڭ ءبىلىمدى جار كەرەك. سولاي ما، سولاي. نەتكەن باقىتتى ەدىم، قولىمدى كۇيدىرىپ اۋرۋحانعا تۇسكەنىم مۇنداي تاماشا بولار ما؟! ەندى تەك ەر تولەگەن بولعانىڭ عانا قالدى» .
پالاتا ءىشى ىستىق بولىپ كەتتى. تارپىلداق كەبىستى اياعىمنىڭ باسىنا ءىلدىم دە، دالاعا شىقتىم. اۋرۋحانا الدىنداعى باقتىڭ بۇرىش- بۇرىشىندا ەكەۋ- ۇشەۋدەن شۇيىركەلەسكەن ادامدار. قالىڭ ويعا بەرىلىپ، ءجۇردىم دە قويدىم. الىستان شىرقالعان ءان تالىپ ەستىلەدى.
جىلجيدى اققۋ ايدىندا، جىلجىمايدى،
جاقىن بارىپ، حال - جايىن كىم سۇرايدى؟..
ىمىرت ءۇيىرىلىپ، كۇن قىزىل يەگىن تاۋعا سۇيەگەن شاقتا عانا پالاتاما ءبىر- اق كەلدىم. ناز جوق ەكەن، «اعاسى» تالىقسىپ ۇيىقتاپ كەتكەن سياقتى. «قايدا كەتتى ەكەن، ەندى كەلمەي مە؟!»
تەرەزەنى ايقارا اشتىم، قوڭىر سالقىن سامال ەستى. تومەننەن بىرەۋلەردىڭ داۋسى ەستىلەدى.
- ناز، ساعان نە بولعان... توقتاشى، تۇسىندىرەيىن. ءوزىڭ ويلانشى، ول ەندى جازىلمايدى عوي... قايتەسىڭ ونى، ءتىرى قالا ما، جوق پا؟! ناز، اقىلدى ەدىڭ عوي، كەرەگى جوق وسى جىگىتتىڭ، ءتىپتى جانىندا قالاي وتىراسىڭ؟
- مەن حاندى سۇيەمىن. (جۇرەگىم ءدىر ەتە ءتۇستى، اعاسى ەكەن دەسەم!)
- حا، حا، حا!!! انا جىگىتىڭ جازىلسا دا، ادام بولۋى ەكىتالاي شىعار... سەن ۆيلاستى بىلەسىڭ عوي... ول ساعان عاشىق!... ونىڭ داچا... «ۆولگاسى» بار، ول ناعىز فوكەر!
- جوعال!.. سەنى دوس دەپ جۇرسەم؟ !. جوعال، ەندى مەنىڭ ماڭىمنان جۇرمە! مەن حانكەلدىنى ءومىر بويى سۇيەمىن!
- حا- حا. حا... اقىماق، ويلان! مەن كەتتىم!
ول دا، مەن دە تۇنىمەن كوز ىلگەنىمىز جوق. ناز ءۇنسىز بۋلىعىپ جىلاۋمەن بولدى. جۇباتپادىم. جۇباتپايىن دەمەدىم، جۇباتاتىن مەندە كۇش بولمادى. ومىردە وسىنداي ءوز ماحابباتىنا ادال قىزدى «كوردىم» دەپ بىرەۋ ايتسا، سەنبەس ەم، ەندى مىنە...
ەرتەڭىنە مەنى اۋرۋحانادان شىعاراتىن بولدى. جينالىپ جاتىپ، نازعا ءتىل قاتتىم:
- اينالايىن، سەنىڭشە ماحاببات دەگەن نە؟ نازدىڭ اقشا قارداي جۇزىنە قىزىل شىراي جۇگىردى. ۇندەمەدى.
***
وسى وقيعانى جۇمىسقا ورالعان كەزدە بولىمدەگى جىگىتتەرگە مايىن تامىزىپ ايتىپ بەرىپ ەدىم: «قويشى، وسى سەن دە قاي- قايداعىنى ايتاسىڭ...» «بۇنىڭ اڭگىمەسىنىڭ ءوزى سول، قارا دا تۇر، ءبىر شىعارماسىنا پروتوتيپ ەتەدى» دەپ، ءوزىمدى قولعا الدى. قويدىم. قايتىپ قوزعاعام جوق. كۇندەلىكتى تىرلىك ناز تاعدىرىن ويلاۋعا مۇرشا بەرمەدى. ءتىپتى دەيمىن، ۇمىتقانداي بولعان شىعارمىن. قايدان تاڭەرتەڭ توعىزعا بەس مينۋت قالعاندا ەنتىگىپ كەلەم... كەشكى التىدان ءۇش مينۋت وتكەندە قاباعىمنان قار جاۋىپ، جۇمىستان شىعام. ءبارى تىعىز، ءبارى قاۋىرت شارۋا.
«ادامنىڭ كىشىسى بولعانشا، ءيتتىڭ كۇشىگى بول» دەپ، سەكرەتارياتتىڭ جىگىتتەرى مەنى كەيدە باسپاحانا مەن رەداكتسيا اراسىنداعى كۋرەرلىك قىزمەتكە دە جىبەرەدى. جۇگىرەم. ەشكىممەن قاباق شىتىسۋعا بولمايدى. ءسويتىپ، كەشكە سۇرىنە- جىعىلىپ قالا شەتىندەگى «كومسومولسكي» پوسەلكىسىندە جالداپ العان پاتەرىمە جەتەم. تاڭەرتەڭ تۇندە قويىپ ىشكەن قارا شايىمدى ىسىتىپ، ەكى- ءۇش قانتپەن وزەك جالعايمىن دا، جازۋ ستولىما وتىرام.
ءبىر كۇنى رەداكتورىم شاقىردى. ءبىزدىڭ رەداكتور سوعىسقا قاتىسقان، قان مايداندا جارالانعان، پەنسياعا ءبىر جىلى عانا قالعان ادام. كابينەتىنە كىرگەنىمدە ءتىلىنىڭ استىنا ءدارىسىن سالعالى جاتىر ەكەن. مەنى كورىپ، ۆاليدولدى اپپاق قاعازدىڭ ۇستىنە قويدى.
- وتىر، بالا. ءيا، قالاي، ۇيلەنەتىن وي بار ما؟
- راحمەت. جاقسى. ازىرگە جوق.
- ويلان بالا، ۇيلەنسەڭ، بۇدان دا جاقسى جازاسىڭ.
- سەن بالا.. . ەرتەڭنەن باستاپ كومانديروۆكاعا شىعاسىڭ، شالعايداعى ء«وندىرىس» سوۆحوزىندا ينستيتۋتتى بيىل بىتىرگەن جاس ماماندار شارۋاشىلىققا كوپتەگەن جاڭالىقتار اكەپ قوسقان كورىنەدى، سولاردىڭ وزىندىك قولتاڭبالارىن مىقتاپ زەرتتەپ جاز. جاراي ما؟
- جارايدى، اعا...
- ال، وندا جولعا قامدان.
رەداكتورىمنىڭ الدىنان ەپتەپ ءجىپسىپ شىقتىم. قىزىق ادام، مەنى كورگەن سايىن، «قاشان ۇيلەنەسىڭ؟ » دەپ سۇرايدى. انادا جۇمىس اياعىنان كەيىن ۇيىنە شاحمات ويناۋعا شاقىردى. ونىسى سىلتاۋ ەكەن، مەنى قىسىلىپ كەلمەي قويا ما دەپ، «الداپ»، ايەلى جاساپ قويعان پەلمەننىڭ ۇستىنەن ءتۇسىردى.
تۇنىمەن دوڭبەكشىپ تاڭەرتەڭ شالا ۇيقىلى كۇيى الىستاعى، قالادان ەكى ءجۇز شاقىرىم جەردەگى، «ءوندىرىس» سوۆحوزىنا باراتىن اۆتوبۋستىڭ ەڭ ارتقى ورىندىعىنا جايعاستىم. جايعاستىم دا، ۇيقىعا باستىم. دىتتەگەن جەرىمە ءتۇس الەتىندە جەتتىم. جولاۋشىلار ءۇيدى-ۇيلەرىنە تاراپ جاتىر. قايدا بارارىمدى بىلمەي، ايالدامادا جان- جاعىما جالتاقتاپ قاراپ تۇر ەدىم:
- تاستان، - دەپ بىرەۋ اتىمدى اتادى. جالت قاراسام، ادەمى اق سارى كەلىنشەك كۇلىمدەپ ماعان قاراي كەلە جاتىر. تاني كەتتىم، ءبىر كلاستا وقىعان زاۋرە دەگەن قىز. ەسەپتى ىلعي وسى قىزدان كوشىرەتىنمىن..
- سالەمەتسىڭ بە، زاۋرە!
- ءيا، جۋرناليست، كەپ قالدىڭ با؟ ءحالىڭ قالاي؟
- راحمەت. جاقسى. وزدەرىڭ وسىندامىسىڭدار؟
(تۇرمىسقا شىققالى كورگەنىم وسى، بۇل ءوزى مەنى تويىنا شاقىرماعان).
- ءيا، جولداسىم ەكەۋمىزدى وسى سوۆحوز جۇمىسقا شاقىرعان، ءوزىڭ نە، ۇيلەنگەن جوقسىڭ با؟
- جوق، قىزدار قاراماي ءجۇر.
- وي، جۇرگەن اق شىعار...
زاۋرە سول باياعى: اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اڭقىلداعان قالپى. ءسال تولىپ كەتكەنى بولماسا، مىنەزى وزگەرمەپتى. مەنى وزىنە تارتىپ ءۇيىرىپ بارادى.
- كۇيەۋىڭ قايد اىستەيدى؟ - دەدىم.
- ءوزىمنىڭ باستىعىم، وسى سوۆحوزدىڭ باس بۋحگالتەرى.
زاۋرەنىڭ ۇيىنە كەلدىك. كۇيەۋى جۇمىستان كەلگەن بەتى ەكەن، تانىستىقتان سوڭ ءوزىمسىنىپ سويلەپ جاتىر.
- ءيا، ءيا، ءسىزدى زاۋكەنجان ايتىپ وتىراتىن، جازعاندارىڭىزدى وقىپ ماعان سارجالدىڭ جىگىتى دەپ ماقتانىپ قوياتىن.. . قىسىلىپ- قىمتىرىلماي، ءوز ۇيىڭىزدەي ەركىن وتىرىڭىز، - دەپ كۇيەۋى ىقىلاس ءبىلدىردى. ورتا بويلى، قارا بۇجىر (بار تاپقانى وسى شىعار) وتاعاسى ماعان سالعان جەردەن ۇناعان جوق. امال جوق، وتىرۋعا تۋرا كەلدى. ءۇي ءىشى جيھازعا تولى، قاراساڭ كوز تۇنادى. شەتەلدىك گارنيتۋر، نەشە ءتۇرلى حرۋستال سىقىپ تۇر. (قابىرعاعا ادامنىڭ جۇرەگىن اۋىرتىپ، ەكى كوزى مولدىرەپ، قۇرالايدىڭ باس سۇيەگى ىلىنگەن). وسى مەن كەيدە تاڭ قالامىن: ءبىز عوي كۇندىز جۋرناليست، تۇندە جازۋشى بوپ تاناۋىمىزدان قان كەتىپ جازۋ جازامىز، ايلاپ كىتاپحانادا وتىرامىز، سوندا ەزۋ تارتىپ كۇلەتىنىمىز شامالى؟! ال، مى- نالار شە، ءجۇر ءانى، شوت قاعىپ، جالعاندى جالپاعىنان باسىپ...
داستارقان ۇستىندە ءۇي يەلەرى قوسارلانىپ جالىنسا دا، ىشىمدىكتەن باس تارتتىم. شايعا زاۋقىم سوقپادى. التىن جالاتقان قاسىقپەن تاماق ءىشىپ كورمەگەن ەدىم، قىسىلىپ- قىمتىرىلىپ، ءبىر- ەكى كەسە شاي ىشكەن بولدىم.
- از ءىشتىڭىز عوي.
- راحمەت، بولدىم. ءدامدى ەكەن. كەڭسە جاققا بارىپ، جۇمىستارىمدى بىتىرە بەرسەم دەپ ەدىم.
ءوزىم اسحاناعا بارماي، وسى ۇيگە كەلگەنىمە وكىندىم.
- و، نە دەگەنىڭىز، بارامىز... بارامىز... ءوزىم جىگىتتەرگە جولىقتىرام. توعىمىزدى باسىپ، وتىرا تۇرايىق.
- سوندا دا بارا بارسەم، - دەپ قيىلدىم.
- ءجۇرىڭىز... ال، زاۋكەن، شاقىرساڭ كەلتىرە المايتىن قوناق كەپ قالعان ەكەن... كەشكىگە دايىندىقتى كۇشەيت!
زاۋرە ءبىزدى كۇلىمدەپ شىعارىپ سالدى. كەڭسە الدى كەرەمەتتەي بەزەندىرىلگەن ەكەن. قۇرىلعانىنا ءبىر-اق بەسجىلدىق بولسا دا ء«وندىرىس» سوۆحوزى ەڭسەسى بيىكتەپ، ەتەگىن جاۋىپ العانعا ۇقسايدى. كوشەلەرىنە وقتاي ءتۇزۋ اعاشتار وتىرعىزىلعان. مەن تاقىرىبىمنىڭ تاماشا بولاتىنىنا ىشتەي «شۇكىر» دەدىم.
- مىنا سۋرەتتەردى كىم سالعان؟ - دەدىم تاڭىرقاپ.
- ءا، وسىندا ءبىر كەلىنشەك، انە ءبىر شەتى كورىنگەن شەتكى ۇيدە تۇرادى. كۇيەۋى كەمتار ما بىردەمە. قازىر جۇمىسىندا شىعار، وسى سوۆحوزدا جالعىز ءوزى جۇمىس ىستەيتىندەي تاڭەرتەڭ كەلگەننەن قادالىپ وتىرادى! - سونى ايتتى دا، ول تەمەكىسىن تۇتاتتى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، ءبىر ءتۇرلى كۇي كەشكەندەي بولدىم.
- مەن بارىپ جولىقسام...
- مەيلىڭىز. مەن وسى ارادا تەمەكى تارتا تۇرايىن.
كەڭسە ىشىنە كىرە بەرگەنىمدە، ءبىر كەلىنشەكپەن ۇشىراسىپ قالدىم. (قۇداي- اۋ بۇلكىم ەدى؟!)
- سالەمەتسىز بە، تاستان اعا.
- سالەمەتسىز بە، اينالايىن.
(قايدان، قاي جەردەن كورىپ ەدىم، بۇل بەينەنى؟)
تاستان اعا، تانىماي قاددىڭىز- اۋ دەيمىن، مەن نازبىن گوي. مەن ءسىزدى بىردەن تانىدىم...
- ا، اينالايىن، ءحالىڭ قالاي؟ وسىندا؟..
- ءيا، اعا. حان ەكەۋمىز وسىندا تۇرامىز. قايتەيىن ءتىرى قالدى عوي، ايتەۋىر...
كويلەگىنىڭ وڭىرىنە ەكى تامشى جاس تامىپ- تامىپ كەتتى. (بۇل ءومىر نەتكەن قاتىگەز ەدى).
- كەشىرىڭىز اعا، مەن ۇيگە بارايىن.
ناز تاعى بىردەڭەلەردى ايتقان بولدى، تۇك تە تۇسىنگەن جوقپىن. مەڭ-زەڭمىن.
سۇيرەتىلىپ دالاعا شىقتىم.
- ءيا، تاكە، قالاي سۇلۋ كەلىنشەك پە؟
باس بۋحالتەر تەمەكىسىن ءبىر سوردى دا، جەرگە تاستادى.
مەڭ- زەڭمىن.
- ءاي، وزىنە تالاي اقشا ءتيۋى كەرەك.. . وعان ءبىز بەرىپ قويامىز با... كارتادا پارت دەگەن بولادى.. .حە- حە ءوزى ءبىر قيالي، انادا ءبىزدىڭ ءبىر جىگىت اۋداننان كەلە جاتىپ، ماشينانى توقتاتىپ، قويىپ... حە- حە... ءبىراز... كونبەپتى؟ قياليلىعى گوي، ءتۇن ىشىندە جيىرما شاقىرىم جاياۋ كەلىپتى. انا جولى مەن كابينەتتە... حە- حە... كونبەدى...
مەڭ- زەڭمىن.
- ءسىز دە بىلاي حە- حە.. . قالاساڭىز، جىگىتتەردەن ماشينا الىپ بەرەيىن... بىلاي اتاعىڭىز بار، سيمپاتيچنىي جىگىتسىز... ەپتەپ تامىرىن باسىپ كورمەيسىز بە، حە... حە...
- ءما، ساعان!
قارا بۇجىردى شىقشىتتىڭ استىنان پەردىم. جەرگە ۇشىپ ءتۇستى.
- ءاي، بۇنىڭ نە؟ مەن ساعان...
- حايۋان!..
بۇرىلىپ الدىم دا، نازدىڭ ۇيىنە قاراي جۇگىردىم.
ماحاببات - كول. سول كولىندى قورعاعان قاۋقارسىز قىزعىش قۇس ەكەنسىڭ عوي! ءوز كولىڭنىڭ قىزعىشى بولۋ نەتكەن باقىت!!!
ناز!
ماحابباتىنا وپاسىز، ارامتاماق قۋىس كەۋدە كور سوقىر پەندەلەردىڭ جانىندا سەن ۇلى جانسىڭ، مەن سەنىڭ اياعىڭا جىعىلۋعا كەلە جاتىرمىن. (بۇرىن مەن ەشكىمنىڭ الدىندا يىلگەن جان ەمەس ەم) . جۇگىرىپ بارىپ وقشاۋ تۇرعان ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىردىم. ءۇيدىڭ تەرەزەسى ايقارا اشىلدى. - جانىم، ناز، قينالدىڭ-اۋ...
- جوق، حانكەلدى، سەن ەشتەڭەگە رەنجىمەشى، ءالى-اق...
- مەن ەندى جازىلمايمىن، كەرەگىم نە ساعان، ءوز باقىتىندى تاپ...
- قاراشى، ءومىر نەتكەن تاماشا، تۇڭىلمە، جانىم... ەكەۋمىز...
... ءبارى ءۇنسىز قالعان... رەداكتور مەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ماعان تىكتەپ قارايدى. قالعان جىگىتتەر مەنىڭ كوز الدىما تەاتردىڭ شەشىنەتىن جەرىندەگى كيىم ىلگىشتەگى كورەرمەندەردىڭ سىرت كيىمدەرى بوپ ەلەستەدى. كەشىرەرسىزدەر، ارينە...
***
قۇلاعىم شۋىلداپ، ەشتەڭە ەستىمەي قاددىم. حان مەن ناز تەرەزەنى ايقارا اشىپ، ادامدارعا قاراپ قالعان. تەرەزە تۇبىندە مەن دە تۇرمىن. سىزدەرگە نە ايتپاقپىن؟ ءبىر قۇدىرەت سول تەرەزەنىڭ تۇبىندە تۇرعان مەنىڭ ەڭسەمدى بيىكتەتىپ جىبەردى.
مەن سىزدەرگە قارادىم. سىزدەرگە...
