نۇربول بايمۇحانوۆ: تەكتىلىك نەگىزىن قان قۇرامىنان تاپتىق
- نۇربول، ХХІ عاسىردا د ن ق- دا كوپتەگەن جاڭالىقتار اشىلىپ جاتىر. بۇل جوبانى قولعا الۋعا قانداي جاعداي تۇرتكى بولدى؟
- ەكى نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن امەريكالىق عالىم لاينۋس پولينگ مۋتاتسيالاردىڭ د ن ق- داعى جينالۋ جىلدامدىعى تۇراقتى بولعاندىقتان ونى ءوز كەزەگىندە ادامزاتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق تاريحىنىڭ مولەكۋليارلىق ساعاتى رەتىندە قولدانۋعا بولادى دەگەن وي ايتتى. ادامداردىڭ ەتنيكالىق تارالۋىنىڭ د ن ق- سىن زەرتتەۋ - بۇل تاريحي بولجامدى تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءارى «مۇراعاتتار ءۇنسىز قالعاندا» جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا قولدانبالى-عىلىمي ءارى يننوۆاتسيالىق ءتاسىل. ХIХ عاسىردا داكتيلوسكوپيا كريميناليستيكادا توڭكەرىس جاساۋعا كومەكتەسكەن بولسا، ال ХХI عاسىردا د ن ق (دەزەكسيروبۋنۋكلەيد قىشقىلى) ادامزات تاريحىنا قاتىستى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە ەلەۋلى وزگەرىس ەنگىزەدى. قازاقتاردىڭ ەۋروپالىق حالىقتاردان ءبىر ەرەكشەلىگى - جازباشا دەرەكتەرى از، ءبىراق ۇرپاقتان- ۇرپاققا ۇزدىكسىز بەرىلىپ كەلە جاتقان اۋىزشا دەرەككوزدەرى بار. وسىنداي اقپاراتتىق دەرەككوزدەردىڭ ءبىرى - شەجىرە. بۇرىن كەڭەستىك كەزەڭدە تاريحتىڭ وسى دەرەككوزىنە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، «شەجىرە - بۇل داقپىرت» دەپ قارادى. سوڭعى ۋاقىتتاعى 2000 نان استام قازاقتاردىڭ دنق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى - قازاق شەجىرەسىنىڭ دالدىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. قازاق شەجىرەسى - گەنەتيكالىق مالىمەتتەرمەن %91-95 عا ءدال كەلەدى!
دەمەك، ەكى ادامنىڭ د ن ق- سىنا قاراپ، ولاردىڭ تۋىستىق بايلانىستارىن انىقتاۋعا بولادى. قازىر بۇل ءتاسىل عىلىمدا كەڭىنەن قولدانىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى جاڭالىقتار اشىلا باستادى. د ن ق- نى زەرتتەۋ ارقىلى ءبىر-بىرىمىزگە ءۇش قايناسا دا سورپامىز قوسىلمايدى دەگەن ەكى ۇلت گەنەتيكالىق جاعىنان تۋىس بولىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز وسى باعىتتى - گەنەتيكالىق گەنەالوگيا عىلىمى دەپ اتايمىز.
- د ن ق جازبا تاريحى از ساقتالعان ۇلتتار ءۇشىن وتە قاجەت بولعانى عوي؟
- قازاق تاريحىنا قاتىستى ساقتالعان دەرەك وتە از. قازاقتىڭ ورتا عاسىرلارداعى تاريحىنان ماعلۇمات بەرەتىن دەرەكتەر، جەرى بىزدەن ءتورت ەسە كىشى فرانسيانىڭ ءبىر پروۆينتسياسى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردەن از. دەمەك، گەنەتيكالىق پوپۋلياتسياسى عىلىمىنا جاڭاشا كوزقاراس كەرەك.
- قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەزى تۋرالى نە ايتاسىز؟
- قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەزى ۇلت رەتىندە وسىدان ХІІІ-ХІV عاسىرلار توعىسىندا قالىپتاسقان. سوندىقتان قازاق ۇلتىن الەمدەگى جاس ۇلتتاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. سول سەبەپتى ءبىز كىمبىز، ءبىز قايدان شىقتىق؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى. وسىعان وراي ءبىز وسى كۇنگە دەيىنگى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە «قازاق ەتنوگەنەزى: تاريحي- گەنەتيكا اسپەكتىلەرى» اتتى كىتاپ شىعاردىق. وندا قازاق ىشىندەگى كەيبىر رۋلاردىڭ پايدا بولۋى پوپۋلياتسيالىق گەنەتيكا كارتيناسى نەگىزىندە كورسەتىلگەن.
- 2003-جىلى الەم گەنەتيكتەرى شىڭعىس حاننىڭ گەنى تابىلعانىن، ازيادا تۇراتىن 16 ميلليون ادامنىڭ شىڭعىس حانمەن گەنەتيكالىق تۋىس بولىپ شىققانىن ايتتى.
- ءيا، سونداي حاباردىڭ بولعانى راس. بۇل شىعىستان تاراعان گەنەتيكالىق ۆاريانت - ماركەر، شامامەن، 1000 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءبىر ادامعا تيەسىلى. بۇل ادامنىڭ كىم ەكەنى عىلىمعا بەلگىسىز بولعاندىقتان، ول ماركەر شارتتى تۇردە شىڭعىس حان دەپ اتالدى. سوندىقتان عالىمدار مۇنى شارتتى تۇردە شىڭعىس حاننىڭ گەنى دەپ جاريالادى. ول ماركەردىڭ عىلىمي اتاۋى س-3 ستاركلاستەر SNP- F4002. ءبىراق وسى تۇستا حالىقارالىق ساراپشىلار ءۇش جاعدايدى ەسكەرۋدى ەستەن شىعارىپ العان. تاريحي دەرەكتەرگە، شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ گەنەتيكالىق قورىتىندىسى جانە سولارعا تيەسىلى بەلگىلەرگە ءمان بەرىلمەگەن. قازىرگى تاڭدا ءبىز 800 دەن استام شىڭعىس حان گەنىنىڭ تاسىمالداۋشىلارى ەۋرازيا كولەمىندە گەنەتيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزگەنبىز، ونىڭ ىشىندە اتاقتى حاننىڭ باۋىرلارى بەلگۋتەي مەن حاساردان تاراعان ۇرپاقتار، نيرۋن گەنەولوگياسى بويىنشا قاتاعان، بارلاس (اقساق تەمىر ۇرپاقتارى)، مانعىت، بەسۋت، كەنەگەس بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءبىز تاريحي دەرەكتەر جانە تاريحي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە جوعارىدا اتاپ وتكەن «ستاركلاستەر» توبى قيات شىڭعىس حان گەنىنە عانا ەمەس، وعان جاقىن تۋىس بولعان بۋحا حاتاگي، بۋحاتۋ سالدجي جانە بودونچارعا دا تيەسىلى دەپ كەلدىك. ولاردىڭ ءتۇپ اتالارى شامامەن، IХ-Х عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن. ال ەندى وسى گەننىڭ قازاقتىڭ 3/1 بولىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار تۋىس بولىپ شىعۋىنىڭ ءوزى - عىلىمي سەنساتسيا. ءبىراق ءبىز شىڭعىس حاندى قازاق دەپ ەسەپتەگەنىمىز دۇرىس بولمايدى، سەبەبى ول كەز كەلگەن ۇلتتان جوعارى تۇراتىن تۇلعا.
ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە، قازاقتىڭ كوپتەگەن رۋلارى شىڭعىس حاننىڭ گەنىنە گەنەتيكالىق تۋىستىق قاتىسى بارى انىقتالدى. ءبىز سوڭعى ءتورت جىل بويى شىڭعىس حان گەنىنە تيەسىلى ستاركلاستەر ماركەرىن ىزدەۋ بارىسىندا كوپ ەلدى ارالاپ، ءبىراز زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. د ن ق- نىڭ ساپالى تۇردە دايىندالعان ۇلگىلەرى جيناقتالدى. جاقىن ارادا سونىڭ ءبارىن جيناقتاپ، وبەكتيۆتى عىلىمي جۇمىستارىن حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمداردا جاريالاپ، نەيشنل دجەوگرافيك فورماتىندا حالىقارالىق دەرەكتى فيلم تۇسىرەمىز دەگەن جوسپارىمىز بار.
- ءسىز جەتەكشىلىك ەتەتىن عىلىمي توپ جۇمىسىن نەدەن باستادى؟
- ءبىز عىلىمي توپ رەتىندە 2009-جىلدان بەرى بۇل ادىسكە شىنداپ كوڭىل بولە باستادىق. ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقتىڭ شەجىرەسىندەگى جازبالارعا كوڭىل بولدىك. ال 2013-جىلدان باستاپ اۋتسورسينگكە دۇنيە جۇزىنە امەريكالىق Family Tree DNA گەنەتيكالىق لابوراتوريانىڭ ورتا ازيا بويىنشا رەسمي وكىلدىگى قۇقىعىن الىپ، ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ەتنوگەنەزى بويىنشا 15 پوپۋلياتسيالىق جوباعا كۋراتورلىق زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا الدىق. جوبانىڭ شىعارماشىلىق جۇمىس توبى گەنەتيكتەر، تاريحشىلار، شەجىرەشىلەر جانە ماتەماتيك- پروگرامميست ماماندارمەن جاساقتالعان. بۇل جوبا حالىقتىڭ ХХІ عاسىر تولىققاندى ۇلت رەتىندە قايتا تۇلەپ، ودان ءارى دامۋى ءۇشىن ءاربىر مۇشەسىنىڭ تۇلعا رەتىندە دارالانۋى، ونىڭ ساناسىنىڭ نۇرلانۋى مەن ۇرپاعىنىڭ اسىلدانۋى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى، ال جالپى كەلگەندە بۇل عىلىمي باعىتىن جەتكىلىكتى وڭاي پوپۋليارلىق تىلىمەن قاراپايىم ادامدارعا جەتكىزۋ مەن ءتۇسىندىرۋ. قازاق حالقىندا ءار تەكتىڭ ءوزىنىڭ گەنەالوگيالىق ەتالونى بار. قازىر ءاربىر ادام ءوزىنىڭ اتا-بابالارىمەن تەكتىك بايلانىسىن 99,9 پايىزعا دەيىن دالەلدەي الادى. بۇل د ن ق- نىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر. مۇنداي زەرتتەۋ بىزگە شىنايى تاريحىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەرەك. اسىرەسە، مۇراعاتتار ءۇنسىز قالعان كەزدە د ن ق ارقىلى ونى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور بولىپ وتىر. ءبىز بۇل جوبامىزدىڭ كەلەسى كەزەڭىندە ەلىمىزدىڭ مەديتسينالىق كارتاسىن جاساۋعا قول جەتكىزبەكپىز. گەنەالوگيالىق زەرتتەۋ ارقىلى ادامداردىڭ قانداي اۋرۋمەن اۋىرعانىن انىقتاۋعا بولادى. ەگەر قاي ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىندا قانداي اۋرۋ ءجيى كەزدەسەتىنىن انىقتايتىن بولساق، ونىڭ حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزى وتە زور بولماق. جالپى، ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان سۇيەكتەرگە ءبىرىنشى زەرتتەۋدى بيولوگتار جاساۋى ءتيىس. ويتكەنى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ كەزىندە ونداعى كەيبىر د ن ق بەلگىلەرى ءبۇلىنىپ، جويىلىپ كەتۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى.
- ءتورت جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپسىزدەر. عىلىم ءۇشىن از ۋاقىت ەمەس. قازاق ۇلتى ەتنيكالىق توپ رەتىندەگى تاريحى قاي عاسىردان باستالادى؟
- قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامى (ول كەزدە قازاق دەپ اتالماعان) اۋتوسومدىق كوزقاراس بويىنشا جانە پوليمورفيزم Y حروموسوم رەتىندە التىن وردا ايماعىندا ХІІІ-ХІV عاسىرلاردان باستاپ پايدا بولا باستاعان. انتروپولوگ- عالىم ورازاق سماعۇلوۆ پەن لەونيد يابلونسكييلەر دە ХІІІ-ХІV عاسىرلارداعى انتروپولوگيالىق كوشپەندىلەردىڭ قازىرگى زامانعى قازاقتاردان ايىرماشىلىعى جوق ەكەنىن ايتقان. مۇنداي عىلىمي تۇجىرىمدى شوقان ءۋاليحانوۆ اتاقتى بەرەزينگە جازعان حاتىندا ايتادى. سودان كەيىن ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» ەڭبەگىندە، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇلىتاۋداعى كەزدەسۋىندە ايتىلدى. وسىلايشا، قازاقتار قازاق حاندىعىنىن الدىنداعى التىن وردا يمپەرياسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى ەكەندىگى وسىعان دەيىن دە عىلىمي نەگىزدە دالەلدەندى.
- كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ شەجىرەسى عىلىمي ەڭبەك دەپ سانالمادى. ميفولوگيالىق كوزقاراس باسىم بولدى. ءسىزدىڭ عىلىمي توبىڭىز بۇل كوزقاراستى وزگەرتە الدى ما؟
- شەجىرەنىڭ 95 پايىزىنىڭ عىلىمي نەگىزى بار. ال باستاپقى جانە سوڭعى تاراۋلارى عانا ميفولوگياعا نەگىزدەلگەن. جالپى، قازاقتىڭ گەنەالوگيالىق قۇرامى شەجىرەمەن ءبىر ەكەنىن گەنەتيكا جوققا شىعارمايدى. مىسالى، قازاقتاردىڭ گەنوفوندىندا ەركەكتەردىڭ گەنەالوگيالىق شەجىرەسىن بىلاي قويعاندا، ايەلدەردىڭ ميتوحوندريالدىك د ن ق- سى شىعىس ەۋروپالىق پوپۋلياتسياعا قاراعاندا ءۇش ەسە جوعارى. بۇل جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، اتالارىمىزدىڭ (جاۋىنگەرلىك ۇلەسى)، انالارىمىزدى قوسقاندا كۇنشىعىس ەلدەرى نەمەسە بريتانيامەن سالىستىرعاندا قازاقتىڭ بويىندا ازيانىڭ دا، ەۋروپانىڭدا قانى تۋلاپ جاتقان ناعىز ەۋرازيالىق ۇلت ەكەنىمىزدى كورسەتىپ تۇر.
پايىزدىق ولشەممەن قاراساق، تازا قازاقتاردىڭ %100 دنق اۋتسوماسى: %25 ءى - ەۋروپادان، 60% ءى شىعىس ءازيا+سىبىر، %15 ءى تاياۋ شىعىس ورتا ازيا ەلدەرىندە تۇراتىن حالىقتاردىڭ گەنىنە جاقىن. %25 ازيالىقتاردان دارىعان تاباندىلىق پەن شىدامدىلىق، %25 ەۋروپالىقتاردان كەلگەن جاقسى ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋ قاسيەتى، 25% تاياۋ شىعىستان سىڭگەن دىنشىلدىك پەن باعىنۋشىلىق، %25 كونە تۇركىلەردەن وسى زامانعا جەتكەن سالت-داستۇرلەردى ساقتاۋ قاسيەتى بويىنان تابىلاتىن قازاقتار، شىن ءمان مانىندە، ەۋرازيادا تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ گەنەتيكالىق جيىنتىق بەينەسى.
ارينە، قازاق ءبىر ۇلت، ءبىر ەل رەتىندە عاسىرلار توعىسىندا قالىپتاستى. ءۇش ءجۇز - گەنەتيكالىق تۇرعىدا ءبىر-بىرىمەن تۋىس. ولاردى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ءتىپتى كورشى ق ح ر- دى مەكەندەپ جاتقان نايمان مەن استراحانداعى بايباقتى ءبىر-بىرىمەن گەنەتيكالىق تۋىس. بۇگىنگى قازاق ۇلتى بىرتەكتى - مەن مۇنى باتىس، سولتۇستىك، وڭتۇستىك، شىعىس قازاقتارىنىڭ اتالىق جانە انالىق ۇرپاقتارىنىڭ اۋتوسومدىق (اتا-انا گەنەتيكالىق جۇيەدەگى جالپى ۇلەسى) د ن ق كارتاسىن، ياعني، جىنىستىق ەمەس حروموسومدارىن زەرتتەۋلەردى ەسكەرىپ ايتىپ وتىرمىن. ءبىز 2000 نان استام شاقىرىمدىق راديۋستاعى بىرتەكتىلىكتىڭ دالەلىن كورىپ وتىرمىز. ياعني، قازاقتاردىڭ اۋتوسومدىق جاعىنان ءۇش ءجۇزدىڭ؛ ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇز (باتىس، وڭتۇستىك، شىعىس) وكىلدەرىنىڭ، ءبىر-بىرىنەن ەشقانداي ايىرماشىلىعى جوق. بۇل 1-18 ۇرپاق اراسىندا قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەزىنىڭ گەنەتيكالىق رۋلىق قۇرىلىمدى ساقتاي وتىرىپ قالىپتاسقاندىعىنىڭ عىلىمي دايەكتەمەسى.
گەنەتيكالىق شەجىرە ارقىلى گەنەتيكالىق كەلبەتىمىزدى تاريح جادىندا ساقتاپ قالۋىمىزدىڭ ءوزى تاڭعاجايىپ، سىرى اشىلماعان قۇبىلىس. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2003-جىلى جارىققا شىققان «عاسىرلار توعىسى» كىتابىندا قازاقتىڭ جەتى اتادان تارايتىن شەجىرەسى جايلى «اتا-باباڭنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ ارقىلى جەتى اتاڭدى زەردەلەۋ - ءاربىر قازاققا ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسياسىن ءبىلۋ، سول ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ ءۇزىلىپ قالماعانىن ءبىلۋ. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق- ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسياسىنىڭ جۇتىلىپ نەمەسە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتپەۋىنە، عاسىرلار توعىسىندا ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋىنىڭ العى شارتى بولدى» دەدى.
قازاق شەجىرەسى جوبامەن 13-18 ۇرپاقتان قۇرالادى. بۇل التىن وردانىڭ كۇيرەۋى مەن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ كەزەڭىمەن قاتار كەلەدى. بارلىق حالىقتار ءۇشىن شەجىرە - قاسيەتتى دۇنيە. رۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار - التىن وردانىڭ، قازاق حاندىعىنىڭ وركەندەگەن كەزىندە ءامىر، ءبي بولعان، تاريحي تۇلعالار، بىرەگەي ادامدار.
- ناقتى مىسال كەلتىرە الاسىز با؟
- مىسال رەتىندە ءبىزدىڭ ەتنوگەنەز 75% ەركەكتەردىڭ Y حروموسومانىڭ 9 ماجورلىق گاپلوتوپتان تۇرادى. بۇل توپتاردىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعالار بۇل كۇندە ءبىر رۋلى، ءبىر تايپالى ەلگە اينالدى. گەنەالوگيا - ءوز شەجىرەڭدى ءبىلۋ. اعىلشىن تىلىندەگى «دجەنتلمەن» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «ءوز شەجىرەسىن بىلەتىن ادام» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ۋاقىت وتۋمەن بىرگە بۇل ءسوزدىڭ قولدانىلۋ اياسى دا كەڭىدى. ال اقسۇيەكتىلىك - اريستوكرات - الەۋمەتتىك ەرەكشە توپتى ەمەس، ءوز شەجىرەڭدى ءبىلۋ جانە وتانىڭا قىزمەت ەتۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
- جەتى اتا شەجىرەسىن ۇلتتىڭ بايلىعى رەتىندە ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار شەڭبەرىندە يۋنەسكو- عا ۇسىنۋ كەرەك دەيسىز. پىكىرىڭىز كۇشىندە مە؟
- بۇل ماسەلە ءپىسىپ-جەتىلدى. ءبىز قازاقتىڭ سانى از ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋگە جول بەرمەگەن، پەرىشتەسىندەي قورعاپ جۇرگەن گەنەتيكالىق كودىمىزدى ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار شەڭبەرىندە ۇسىنساق، ءبىزدىڭ ۇلت رەتىندەگى يميدجىمىزدىڭ بار قىرىمەن تانىلۋىنا مۇمكىندىكتەر اشىلار ەدى. سەبەبى بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، رۋعا بولىنۋشىلىك نەمەسە ءترايباليزمنىڭ جەتى اتا شەجىرەسىنە قاتىسى جوق. بۇل - ءبىر ۇلت، ءبىر حالىق رەتىندە جۇمىلۋدىڭ التىن قازىعى. ورتا عاسىرلاردان بەرى گەنەتيكالىق ادىسپەن نەگىزدەلگەن شەجىرەمىزدىڭ ادامي- رۋحاني قۇندىلىقتارعا قوسقان ۇلەسى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەندى. بۇل قۇندىلىق قازاق ۇلتىن الەم الدىندا جاڭا قىرى مەن جاڭا سيپاتىمەن تانىتادى، سەبەبى قازاق ۇلتتىنىڭ تەكتىلىگى ءارقاشاندا بيىكتەن كورىنىپ تۇرادى!
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
نۇربول بايمۇحانوۆ
«ايقىن»
