بابالار ءسوزى: ەر ءاجىباي
«بابالار ءسوزى» ايدارى نەگىزىنە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا شىققان 100 تومدىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جىر-تولعاۋلارى، قيسسا-داستاندار، ءسوز ۇستاعان شەشەندەر مەن بيلەرىمىزدەن قالعان ناقىلدار، تاريحي جادىگەرلەر الىندى. «قازاق حاندارى» ايدارىندا تاريحىمىزدا ەلىنە قورعان بولعان حانداردىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر بەرىلەدى. ال «ەجەلگى قالالار تاريحى» ايدارىنا قازاق دالاسىنداعى وركەنيەتتىڭ ورداسى بولعان كونە قالالاردىڭ تاريحى تۋرالى جازبالار جاريالانادى. «حالىق قازىناسى» ايدارى بويىنشا، قازاقستانداعى تاريحي، مادەني ەسكەرتكىشتەر، قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى، قولونەر، قارۋ-جاراقتارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىلمەك. جوبا ماتەريالدارى قازاق تىلىندە (قازاقشا جانە توتە جازۋمەن) اگەنتتىك سايتىندا جاريالانىپ وتىرادى.
***
ەر ءاجىباي
(ابزەيىت مالىكە ۇلى نۇسقاسى)
قولىنا قالام الدى ابزەيىت اقىن،
جازباق بوپ باتىرلاردىڭ حيكاياتىن.
ارتىمدا ءوزىم ولسەم، ءسوزىم قالسىن،
اپپاق بوپ قارتايدىم عوي، ۋاقىت جاقىن.
كەتەمىن قالام السام قىزىڭقىراپ،
تاستايمىن قول تيگەندە جازىڭقىراپ.
باياعى جاستىق ونەر قايدا كەتكەن،
كارىلىك ءار نارسەدەن قىلدى جىراق.
اقساقال، قالامىڭدى قولىڭا الشى،
ازىراق ولەڭ جازىپ كوڭىل ارشى.
زاۋلاۋشى ەڭ قالام الساڭ بايگە اتىنداي،
جۇيرىكتەي شاباتۇعىن تيمەي قامشى.
شال بولدىڭ، ارت جاعىڭا ءسوز قالدىرشى،
وقۋشىم، سوزدەرىمە قۇلاق سالشى.
بۇرىنعى ءوتىپ كەتكەن باتىرلاردىڭ،
بىرەۋىن اڭگىمە قىپ قولىڭا الشى.
ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىمىز، اتام-قازاق،
بولدىق قوي رەسپۋبليكا سودان تاراپ.
نە ماڭعاز، نە بىلگىشتەر تۋىپ، ءوستى،
اسىنعان باتىرلار بار قارۋ-جاراق.
ءبىر اتا ۇلى جۇزدەن البان ەلى،
شىعىپتى بۇل الباننان تالاي سەرى،
قالماقتىڭ جاۋ كەزىندە كوپ الىسقان،
ءوتىپتى ءاجىباي دەگەن ەردىڭ ءبىرى.
الباننان بۇل ءاجىباي باتىر شىققان،
وزىمەن الىسقاننىڭ ءبارىن جىققان.
شابىسىپ قالماقپەنەن ءومىر بويى،
اقىرى الاتاۋدان ايداپ شىققان.
ءاجىباي نايمانبايدىڭ بالاسى ەكەن،
كوزىنىڭ اعى مەنەن قاراسى ەكەن.
ىشىندە ءتورت بالانىڭ ءتۇرى بولەك،
باسقاسى مۇنىمەنەن تالاس ەكەن.
تاستەمىر، قاڭلىباي مەن ءاجىباي، التاي-
ءتورت بالا تۋعىزىپتى بۇل نايمانباي.
ىشىندە تورتەۋىنىڭ وزگەشە بوپ،
تۋىپتى جۇرەكتى بوپ بۇل ءاجىباي.
دۋلاتتان وتەگەن دەگەن باتىر شىققان،
شىداماي ايباتىنا جاۋلار بۇققان.
بىرىگىپ، تىزە قوسىپ ەكى باتىر،
قالماقتى الاتاۋدان ايداپ شىققان.
دۋلات تا قاسقاراۋدىڭ بالاسى ەدى،
بۇ دا اسقان ۋاقتىسىندا باتىر ەدى.
قايراتى مەن اقىلى سەرىك بولىپ،
اقىلمەن دۋلات ەلىن بيلەر ەدى.
دانىشپان ەل ايتادى داريا دەپ،
كۇشكە مىعىم، تولىق دەنە، اقىلى كوپ.
بىلىكپەن ءىستى بولجاپ، ايتقاننان سوڭ،
ەل كەتكەن وتەگەندى اۋليە دەپ.
وتەگەن ءاجىبايعا بولعان سەرىك،
قالماقتىڭ ەسى كەتكەن مۇنى كورىپ.
ءومىر بويى قالماقتى بۇلار جاۋلاپ،
ءارقاشان جۇرگەن مالىن الىپ كەلىپ.
ءتورت بالا تۋعان ەكەن نايمانبايدان،
ءبورى دەپ تورتەۋى دە داڭقىن جايعان.
اقىل مەن ادىلدىككە بولىپ ارتىق،
وزباپتى ەشقايسىسى ەر التايدان.
التاي ءبي اتانىپتى، اقىلدى بوپ،
ءاجىباي باتىر بولعان دۇنيەدە جوق.
تاستەمىر، قاڭلىبايمەن جۋاس ەكەن،
كەتىپتى بۇل ەكەۋى شارۋا بوپ.
جان باعىپ جۇرە بەرگەن اشتى-توقتى،
بيلەۋشى تورتەۋىن دە التاي بوپتى.
نايمانباي قالىڭ بەرىپ ءاجىبايعا،
تۇمارشا دەگەن قىزعا قۇدا بوپتى.
قىستىقتا ەسكەنە دەگەن بايدىڭ قىزى،
ءوزى سۇلۋ اق ءجۇزدى، شىرىن ءسوزى.
كورگەن جىگىت قۇمار بوپ تۇمارشاعا،
جالتىلدار تاناداي بوپ قارا كوزى.
تۇمارشا سۇلۋ ەكەن وتە اپپاق،
ايتادى كەرەمەتىن اركىم ماقتاپ.
ەركە باسار، ءارتۇرلى كادەسىن اپ،
قاينىنا ءاجىباي دا بارعان جاقتاپ.
اۋلىنا ەسكەنە بايدىڭ كۇيەۋ باردى،
قۇشپاق بوپ، ءجونى كەلسە، ماحبۇب جاردى.
«كۇيەۋى تۇمارشانىڭ كەلىپتى»، - دەپ،
كوپ جىگىت وسى سوزدەن حابارلاندى.
اركىم-اق تۇمارشاعا ەكەن عاشىق،
كوپ جىگىت جۇرەدى ەكەن جارماسىپ.
«كۇيەۋدىڭ ءتۇسى جامان، ءبىر قارا قۇل،
بولعىن، - دەپ- ايتادى ەكەن، - ماعان ءناسىپ».
ايتىلىپ جۇرەدى ەكەن ءارتۇرلى وسەك،
سوزدەرى ءاجىبايدىڭ ەدى كەسەك.
قۇلاعى جىرىم-جىرىم، ءتۇسى قارا،
دەنەسى جاراتىلعان وتە كەسەك.
بەتىنىڭ تىرتىعى بار، نايزا سويعان،
ماڭدايىن قىلىش كەسىپ، شودىرايعان.
كەسپەلتەك، دىم ءسوزى جوق، تولىق دەنە،
قىز تۇرماق، كەمپىر قورقار پورىمىنان.
ءاجىباي قاينىنا ءوستىپ بارعان ەكەن،
قازىرگى كەتپەن تاۋىن قىلعان مەكەن.
«ايتقانى جىگىتتەردىڭ شىن با ەكەن؟» - دەپ،
تۇمارشا ءاجىبايدى كورگەن ەكەن.
كورگەن سوڭ ءاجىبايدى زارەسى ۇشتى:
«جاراتقان قيماپتى عوي بۇعان ءتۇستى.
قاسىنا قايتىپ جاتام بۇل جىگىتتىڭ»،
جاراتپاي اشۋلاندى، قايراپ ءتىستى.
«تيمەيمىن بۇل جىگىتكە ءتۇسى قارا،
كەرەك ەمەس، بولسا دا اقىلى دانا.
مەن- سۇلۋ، ول اناداي، قالاي بولار،
بەت-اۋزى ءبىر ءجوندى ەمەس، پارا-پارا».
تۇمارشا ءاجىبايعا بارماي قويدى،
تىلدەرىن اكە-شەشە الماي قويدى.
قانشاما جەڭگەلەرى ايتسا داعى،
ەشكىمنىڭ ايتقانىنا كونبەي قويدى.
بۇل ىسكە ەر ءاجىباي اشۋلاندى،
شىداماي ىزاسىنا، وت بوپ جاندى.
«قاپ، سەنىڭ وسى ىسىڭە تۇمارشا، - دەپ،
قيناۋعا سالامىن، - دەپ، - شىبىن جاندى».
ءاجىباي كۇيەۋ بولىپ جاتا بەردى،
دامىنەن بايدىڭ بەرگەن تاتا بەردى.
«تۇمارشا ءوزى-اق ىزدەپ كەلەدى» دەپ،
سولايشا جەڭگەسىنە جاۋاپ بەردى.
- كەلەدى ءوزى ءبىر كۇن ىزدەپ مەنى،
ايتىلار سول ۋاقىتتا ءسوزدىڭ ءجونى.
جىلاسا كوزدەرىنەن قانى اعىپ،
تانيدى جولداسىم دەپ، سوندا مەنى.
بۇل ىسكە اۋرە بولما بارلىعىڭ دا،
جۇرسىزدەر تۇمارشانىڭ جارلىعىندا.
يلانىپ بۇزۋشى ەلدىڭ ءتىلىن الىپ،
شىدارمىن بۇل اقىماقتىڭ قورلىعىنا.
جاتتى دا ون شاقتى كۇن، كەتتى قايتىپ،
بالدىزى، جەڭگەسىنە حوش-حوش ايتىپ:
- ءبىراز كۇن اۋىل جاقتا دەم الام دا،
بۇل جەرگە تۋار ايدا كەلەم قايتىپ.
سويلەسەم سوندا كەلىپ مۇنىمەنەن،
تۇمارشا جاۋاپ بەرەر جونىمەنەن.
تاعى دا وسىنداي بوپ شايتانسىسا،
جاقسىلىق كورمەس وندا ءوزى مەنەن.
مۇنى ايتىپ اتتاندى دا ءجۇرىپ كەتتى،
قىرسىعىن تۇمارشانىڭ ءبىلىپ كەتتى.
ون كۇندە ماڭايىنا ءبىر جولاتپاي،
تۇمارشا ءاجىبايدى وكپەلەتتى.
قايتىستا قالماقتاردان جىلقى الادى،
قالماقتىڭ بايلارىنا قول سالادى.
ءبىر اۋىلدىڭ جىلقىسىن تۇگەل ايداپ،
اۋىلىنا امان-ەسەن بۇل بارادى.
ءاجىباي ولجالى بوپ قايتىپ كەلدى،
كورگەنىن باستان-اياق ايتىپ كەلدى.
«تيمەيمىن، ءتۇسى جامان، - دەپ، - تۇمارشا»،
التايعا بارلىق ءىستى ايتىپ بەردى.
التاي ايتتى: «سويلەسەمىن ونىمەنەن،
ول ەسكەنە ويناماسىن مەنىمەنەن.
مال-باسىن تالقان قىلىپ، شاۋىپ الام،
تۇمارشا قۇتىلمايدى تەگى سەنەن.
دەم الىپ وسى سوزبەن جاتا بەردى،
ءاجىباي ارالاپ ءجۇر ەلدى، ءوردى.
«قاينىڭا ءاجىبايدى ەرتىپ بار» دەپ،
حات جازىپ وتەگەنگە حابار بەردى.
شاقىرتىپ وتەگەندى حابارلادى:
- قاينىنا ءاجىباي ەر بارسىن تاعى.
بۇل ءوزى تۇمارشاعا وكپەلەپتى،
بايقاڭدار، قانداي بولار ءسوزدىڭ ءمانىن.
بارىڭدار ەكى-ءۇش باتىر جاۋدان قايتپاس،
ءوزى دە سەندەر بارساڭ، باسىن تارتپاس.
شابىڭدار جونگە كەلمەي قيقاڭداسا،
مال-مۇلكىن تالقان قىلىپ، قىزىن اپ قاش.
مۇنى ايتىپ اتتاندىردى توعىز جىگىت،
بۇلارمەن قارسىلاسىپ قىلماس ءۇمىت.
اتاقتى كۇشىك باتىر، ەسبولدار بار،
وڭكەي ەر جارق-جۇرق ەتىپ، كەتتى ءجۇرىپ.
قاينىنا وسىلايشا تاعى باردى،
ەرتىپ اپ وڭكەي باتىر بۇزعان جاردى.
قۇدامەن جاي-جاپسارىن سويلەسۋگە،
باسشى قىپ، اتالىقتى ەرتىپ الدى.
اتالىق نايمانبايدىڭ ءىنىسى ەكەن،
اۋىلعا كاريالىق قىلعان مەكەم.
تۇمارشا جونگە كەلمەي شايتانسىسا،
اۋىلىن ەسكەنەنىڭ شاپپاق ەكەن.
ون شاقتى جاساق الىپ بۇلار ءجۇردى.
اتاقتى ەر جىگىتتەر بۇعان ەردى.
جول ءجۇرىپ وڭكەي ساڭلاق ءبىر-ەكى كۇن،
اۋلىنا ەسكەنەنىڭ بۇلار كەلدى.
سابىلتىپ ات تەرلەتىپ، بۇلار جەتكەن،
باتىرلار جۇرگەن جەرگە ۇكىم ەتكەن.
اۋلىنا ەسكەنەنىڭ بۇلار كەلسە،
قالماقتار تاس-تالقان قىپ شاۋىپ كەتكەن.
مالدارىن تۇك تاستاماي شاۋىپ العان،
تيمەگەن ادامىنا، امان قالعان.
جاۋ شاۋىپ، تاس-تالقان بوپ جاتقانىندا،
باتىرلار جاۋ ىزدەگەن جەتىپ كەلگەن.
قالماقتا باتىر بولعان زونا دەگەن،
ەشكىم قارسى كەلمەگەن زونامەنەن.
الەمگە باتىرلىعى ءماشھۇر بولىپ،
كوپ بالۋاندى جولداس قىلعان اجالمەنەن.
قارۋلى، باتىرلىعى جاننان اسقان،
ولمەي قالعان باتىر جوق قارسىلاسقان.
قازاق-قىرعىز، قالماققا اتى ءماشھۇر،
اتاقتى زونا اتانعان بالا جاستان.
بۇلاردى شاۋىپ كەتكەن زونا باتىر،
تۇك قويماي جىلقىنى اپتى تاسپا-تاقىر.
اتالىق ءاجىبايعا: «قۋعىن!- دەدى،
جىلقىسىن قايىرىپ كەل، سەن دە، باتىر.
تەزدەتىپ اتقا مىنگىن، وتىرماڭدار،
سەندەردى ايەل تاپقان، ول دا ادامدار.
نە ءولىپ، نە جىلقىنى قايىرىپ كەل،
ينشاللا، باتىرلارىم، جولىڭ بولار!
باي بەرسىن، تارلان بوزدى استىڭا ءمىن،
باتىرسىڭ جاۋ دەگەندە قايتپايتىن شىن.
بابامنىڭ ءارۋاعى جاردەم بەرەر
زونانى قۋعىن ەندى كۇن دەمەي ءتۇن.
سەندەردى شەشەلەرىڭ ۇل دەپ تاپتى،
جۇرسىڭدەر جىگىت بولىپ ءمىنىپ اتتى.
ەشكىمنەن قايرات، كۇشىڭ كەيىن ەمەس،
الادى قورىقپاعان باتىر اتتى.
تەز ەندى، جاۋدى قۋىپ اتتانىڭدار،
زونادان «مىقتى ەكەن» دەپ قورىقپاڭدار.
ونى دا ايەل تاپقان، ادامزات قوي،
كوز سالىپ ايلاسىنا، ويلانىڭدار».
تاعى دا جيىرما-وتىز جىگىت الدى،
زونامەن شابىسۋدى ويىنا الدى.
قورعاستىڭ جاعاسىندا جاتىر ەكەن،
ارتىنان باتىرلارىڭ قۋىپ باردى.
قورعاستىڭ دەمالىپتى جاعاسىندا،
قالىڭ نۋ، بيىك تاۋدىڭ اراسىندا.
ۇمتىلىپ جاۋدى كورىپ قاھارلاندى،
وت جانىپ كوزدەرىنىڭ شاراسىنا.
ءاجىباي اشۋلاندى جاۋدى كورىپ،
اقىردى ساربازىنا قايرات بەرىپ.
«اتقا مىنبەي جىلقىنى قۋىپ شىق» دەپ،
ۇمتىلدى باتىرلارعا بۇيرىق بەرىپ.
وتەگەن ءاجىبايعا: «توقتا!- دەدى،
دايىنداپ، قىلىش، نايزانى مىقتا، - دەدى.
ونەردىڭ دەنەدەگى ءبارىن جۇمسار،
مەزگىلى قازىر وسى ۋاقتا، - دەدى.
جۇرەگىڭنىڭ تۇگى بار باتىر ەدىڭ،
جارامسىز ات-تۇرمانىم، - دەدى، - مەنىڭ.
سەن ايقاس زونامەنەن قارسىلاسىپ،
قاينىڭنىڭ جاۋدان العىن ءوستىپ كەگىن».
وتەگەن جول بەرىپتى ءاجىبايعا:
- سيىنىپ ۇمتىلعىن، - دەپ، - ءبىر قۇدايعا.
سەن شانىش، مەن شابامىن ايبالتامەن،
ءبىر قاتتى سوعىس بولسىن وسىندايدا.
وسىنداي جوبا قىلىپ ات قويىپتى،
قورىقپاي باتىرلارىڭ جاۋدان ءتىپتى.
«باتىر- اڭعال» دەگەن ءسوز، شىنىندا، راس،
ۇرانىن سوندا ءاجىباي ۇمىتىپتى.
زونا دا كۇشكە سەنگەن باتىر ەكەن،
دەمالىپ قورعاس بويى جاتىر ەكەن.
ۇرانىن ايتاتۇعىن ۇمىتقان سوڭ،
اقىرىپ «ءاجىباي» دەپ بارعان ەكەن.
«ءاجىباي، ءاجىباي!» دەپ قويدى اتتى،
قىرام دەپ ءتىرى قويماي قالماق زاتتى.
ۇرانداپ «ءاجىبايلاپ» ساربازدار دا،
جىلقىنى تۇك تاستاماي قۋدى قاتتى.
باتىرلار كوپ جىلقىنى قۋىپ بەردى،
دەمالىپ جاتقان زونا مۇنى كوردى.
«قازاقتا ءاجىباي ۇران جوق ەد» دەپ،
اقىرىپ «باتىر بولساڭ، توقتا!» دەدى.
- تارت، - دەدى، - تۇلپارىمدى مەنىڭ، - زونا،
ەر ەكەن قورىقپاعان باتىر بۇ دا.
ارتىمنان ەشكىم قۋىپ كورمەپ ەدى،
مۇنى مەن جىبەرەيىن و دۇنيەگەا.
زونا دا نايزاسىن اپ اتقا ءمىندى،
اقىرىپ، كۇڭىرەنتىپ، جيناپ جىندى.
«ءاجىباي، ەركەك بولسا شانشىسىن» دەپ،
ەر ەكەن، قورىقپاستان قارسى ءجۇردى.
اسىعىپ اتقا ءمىندى، ساۋىت كيىپ:
- بۇل ءوزى قاي باتىر، - دەپ، - جۇرگەن ءتيىپ؟
بايقاماي اسىعىستا تۇيمەلەرىن،
ساۋىتتىڭ الدى قاپتى اشىق، قيىق.
بايقاماي باتىر اڭعال ءجۇرىپ كەتكەن،
زۋلاتىپ ءاجىبايدى قۋىپ جەتكەن.
«ايداعان جىلقىلاردى تاستاعىن!» دەپ،
اقىرىپ باتىرلارعا ۇكىم ەتكەن.
زوناعا ءاجىباي ەر قارسى باردى،
وتەگەن مۇنى كورىپ قايتا اينالدى.
ەكى ءداۋ ءبىر-بىرىمەن قارسىلاسىپ،
اياماي ءبىر-بىرىنە نايزا سالدى.
شانىشتى ءبىرىن-ءبىرى اياماستان،
ءبىرى-كەۋدە، بىرەۋى شانشىپ باستان.
زونانىڭ جۇرەگىنە كىردى نايزا،
مۇنان سوڭ ءاجىبايدىڭ كۇشى اسقان.
كەپ قالدى وتەگەن دە ايبالتا الىپ،
جەلكەدەن ەر قالماقتى كەتتى سالىپ.
كەۋدەدەن نايزا كىرىپ، بالتا ءتيىپ،
قۇلادى قايران زونا ەستەن تانىپ.
قولدادى بابالاردىڭ ءارۋاعى،
زوناعا باتىرلاردىڭ كەلىپ حالى.
جىعىلدى اتتان جەرگە باتىر زونا،
جۇلقىسقا ءاجىبايعا كەلمەي حالى.
جىعىلدى ەستەن تانىپ زونا باتىر،
باسىنا تۇسكەننەن سوڭ زامان اقىر.
نايزانى قايتا تارتىپ العاننان سوڭ،
سىرتىنا ىشەك-قارنى شىعىپ جاتىر.
زونانىڭ استىنداعى اتىن الدى،
سول جەردە زونا باتىر دۇنيە سالدى.
«تانىپ قوي بۇدان بىلاي، جاۋ قالماقتار،
مەن- قازاق ءاجىباي!» - دەپ ايعاي سالدى.
ەسىتتى بۇل حاباردى جاننىڭ ءبارى،
ىزا بوپ قالماقتارعا كەلدى كارى.
زونانى اتتان جەرگە تۇسىرگەن سوڭ،
بىت-شىت بوپ قالماقتاردىڭ كەتتى ءبارى.
زونانىڭ ساربازدارى كەتتى قاشىپ،
مالداردى تۇگەل الدى، كۇشى اسىپ.
جيىپ اپ بايدىڭ مالىن امان-ەسەن،
قالماقتان وتىز اتتى قالدى باسىپ.
قول قىلىپ ءتورت جىگىتتى بايلاپ الدى،
باسىنا قالماقتاردىڭ ازاپ سالدى.
«زونانى تاستاپ كەتپەي، جەرلەلىك» دەپ،
ساربازعا ەكى باتىر اقىل سالدى.
جەمەسىن قارعا-قۇزعىن كوزىن ويىپ،
بەرەلىك قوناقاسىعا ءبىر ات سويىپ.
ەر ەدى ەش ادامنان تايسالماعان،
كەتەلىك باسىنا ءبىر بەلگى قويىپ.
«ماقۇل» دەپ ساربازدار دا كەڭەس بەردى،
سىيلادى بارلىق قازاق بۇل ەكى ەردى.
«باتىرلار ايتقاندارىڭ ءجونى بار» دەپ،
بۇل ءسوزدى ساربازدار دا ماقۇل كوردى.
بارلىعى قونىپ جاتتى، دامىل الىپ،
زونانىڭ كورىن قازدى جىگىت بارىپ.
اق تاسقا سۋرەتىن ساپ ورنەكتەتىپ،
«ەر زونا-قالماق رۋى» دەپ قويدى جازىپ.
ءبىر جىلقى «قوناقاسى» دەپ سويدى بۇعان،
«جىگىت قوي بۇ دا بىزدەي باتىر تۋعان.
ەر جولى وسىلايشا بولادى»، - دەپ،
بۇرىنعى باتىرلاردىڭ جولىن قۋعان.
زونانى ءبىر كۇن جاتىپ بۇلار قويدى،
«باتىرعا قوناقاسى» دەپ ءبىر ات سويدى.
«قالماقتىڭ باتىرىنىڭ ءپاميتى» دەپ،
باسىنا تاستان ويىپ بەلگى قويدى.
قورعاستىڭ جاعاسىندا قازىر دە بار،
اپپاق بوپ كورىنەدى مۇنارالار.
«قالماق قورعان» دەپ قازىر اتالادى،
وسىلاي اتاپ كەتكەن كوپ ادامدار.
مالدارىن امان-ەسەن ايداپ قايتتى،
حالقىنا بولعان ءىستىڭ ءبارىن ايتتى.
«ءتىرى بوپ قۇتىلماسپىن بۇدان مەن» دەپ،
تۇمارشا ءاجىبايدان ءىشىن تارتتى.
ەسكەنە ءاجىبايعا بولدى رازى:
- شىراعىم، قۇلىڭمىن، - دەپ قىسى-جازى.
قايىرىپ كەكتى اپەردىڭ باتىرلىقپەن،
ماعان دا بولعىن بالام، ءوزىڭ-قازى.
قۋاندى قازاق حالقى كەك قايىرىپ،
ەرلىكپەن جاۋدان مالدى كەلدى ايىرىپ.
ءولتىرىپ قايراتى اسىپ ەر زونانى،
قالماقتار قالا بەردى بۇل قايعىرىپ.
زونانىڭ وتەگەنگە اتىن بەردى:
- اتىن ءمىنىپ، ساۋىتىن كيگىن، - دەدى.
قولىڭا نايزاسىن دا مىقتاپ ۇستا،
ءارى جولدى، ءارى ۇشى قاندى، - دەدى.
ءبولىستى وسىلايشا ولجالارىن،
بىرىنە-ءبىرى رازى باتىرلاردىڭ.
«جىبەرگەن ءبىزدى جۇمساپ، ءسىز ەدىڭ» دەپ،
بەرىپتى اتالىققا مالدىڭ ءبارىن.
تۇمارشا كۇلىمدەدى قاسىنا كەپ:
«سالامات، ساۋ كەلدىڭ بە، باتىرىم»، - دەپ.
ءبىر جەڭگە، ەكى قىزدى قاسىنا ەرتىپ،
جولىقتى ءاجىبايعا وسىلاي كەپ.
جاقىنداپ تۇمارشا دا كەلدى ەپتەپ،
«انا جولى باتىر ماعان وكپەلەد» دەپ.
- باتىر، سەن قاھارلانبا جولداسىڭا،
قاتامدى مەنىڭ قىلعان- ءوزىڭ كەش، - دەپ.
- تۇمارشا، جاقىن كەلمە ماعان، - دەدى،
قاسىما جولاتپايمىن ءازىر سەنى.
الىسىپ قالماقپەنەن شارشاپ كەلدىم،
تىنىعىپ، الدەنگەنشە كورمە مەنى.
جىبەردى تۇمارشانى ۇيدەن قۋىپ:
- كەلمە، - دەپ، - بۇدان بىلاي ماعان جۋىق.
بولساڭ دا بايدىڭ قىزى، ءتۇسىڭ سۇلۋ،
كوڭىلىم قاشان قالعان سەنەن سۋىپ.
قاسىنا تۇمارشانى جولاتپادى،
جاقتىرىپ ايتقان ءسوزىن ۇناتپادى.
تۇمارشا مەنسىنبەپ ەد بۇرىن ءوزى،
ءاجىباي تۇمارشادان جىراقتادى.
دەمالىپ از عانا كۇن جاتتى سوندا،
ولجاعا جاۋدى جەڭىپ باتتى سوندا.
بۇل جولى «قىز ەكەن» دەپ ءبىر قاراماي،
قاپا بوپ، تۇمارشا قىز قاپتى سوندا.
سويلەسىپ قۇدالارمەن قايتىپ كەتتى،
توي قىلىپ تۇمارشانى بەرمەك بوپتى.
ءاجىباي تۇمارشاعا جاۋاپ قىلماي،
«سويلەسەم، قايىرىپ اپ سوندا كەكتى».
كەكتى بوپ تۇمارشاعا ءاجىبايىڭ،
باتىرعا نە قىلسا دا، ءبارى دايىن.
«ازىرشە تالتاڭ باسىپ جۇرە بەرسىن،
تابىلار، تۇمارشا قىز، سەنىڭ جايىڭ.
سويلەسىپ مەن كورەمىن سول ۋاقتا،
ءىشىڭدى اشىتارمىن، سۇلۋ، توقتا.
وتىرسىڭ وسى كۇنى ايتقانىڭ كەپ،
سالارمىن، ءتىرى بولسام، سەنى شوققا».
ەلىنە ءجۇرىپ كەتتى، امان كەلدى،
اتاندى بۇل ءاجىباي باتىر ەندى.
نايزامەن زونا باتىر ولتىرگەنىن
قازاق، قالماق ەلىنىڭ ءبارى ءبىلدى.
ماعلۇم بوپ بۇل اتاعى، ءماشھۇر بولدى،
قىرعىز، قازاق، وزبەك ءبارى ءبىلدى.
«زونانى ءاجىباي باتىر ءولتىردى» دەپ،
ءسوز قىلىپ ەلدىڭ ءبارى ءجۇردى ەندى.
قالماقتا قورا دەگەن باتىر بولعان،
زونانى ءاجىباي ولتىرگەننەن حابارلانعان.
«باتىرعا قوناقاسى دەپ ءبىر ات سويىپ،
ءوزى جەرلەپ، باسىنا بەلگى قويعان».
مۇنى ەستىپ، «انىق باتىر ءاجىباي» دەپ،
سىرتىنان قۇمار بولدى «كورسەم-اي!» دەپ.
«تۇستەسىپ، سول باتىرمەن دوس بولامىن،
ەگەر دە كەزىم كەلىپ جولىقسا-اي!- دەپ.
شىركىن-اي، انىق ەر بوپ تۋعان ەكەن،
ءجۇر ەكەن قانداي جەردى قىلىپ مەكەن.
زونانىڭ ودان ولگەن ارمانى جوق،
تۇگى بار جۇرەگىنىڭ ناق ەر ەكەن.
كەزدەسسەم سوعان، ءوزىم دوس بولامىن،
ەرلىگىن قاشان بولسا ەسكە الامىن.
جۇيرىكتە باتىرلىعى ەرلىگىمەن،
ساي بولىپ ءتورت تۇلىگى جارالعانىن.
توقتاماس ونداي جەردە كوپ باتىرلار
سوعىستا قان توگىلگەن، قالاي تۇرار.
قاراشى، تۇنەپ جاتىپ، ەرلىك ىستەپ،
جەرلەۋگە ەردىڭ ەرى ارەڭ شىدار».
اتاعى ءاجىبايدىڭ ءوستىپ شىققان،
دىبىسىن تالاي باتىر ەستىپ، بۇققان.
قالماقتىڭ الەم بىلگەن زون باتىرىن،
كۇشى اسىپ، نايزامەنەن جەرگە تىققان.
باقىت، باق ءوستىپ قوندى ءاجىبايعا،
اتاقتى زون باتىرعا سالدى نايزا.
ەرلىگى وسى جولعى سوعىستاعى
جايىلعان قازاق، قالماق، تالايلارعا.
اۋلىندا از كۇن جاتىپ، دەمالادى،
ەتەدى جۇرتى قۇرمەت ەر بالانى.
«قالماق جاۋعا تاعى دا اتتانام»، - دەپ،
ءاجىباي ەل-جۇرتىنا ءسوز سالادى.
«بارساڭ بار، جولىڭ بولسىن!»، - دەدى حالقى،
باتا الار-جاۋعا اتتانسا، ەردىڭ سالتى.
مال سويىپ اق سارباسقا، باتا بەرىپ،
شۋلادى «امان بول!» دەپ ەلى ارتقى.
«ماقۇل» دەپ ساربازدارىن جيىپ الدى،
باسشى قىپ وتەگەندى قاسىنا الدى.
«قالماقتىڭ مالىن شاۋىپ الامىز» دەپ،
اراسىنا الاتاۋدىڭ بۇلار باردى.
كۇشىك پەن بىرگە ءجۇردى ەسبول باتىر،
گۋىلدەپ وڭكەي باتىر كەلە جاتىر.
قالماقتىڭ ەلىن شاۋىپ، جىلقىسىن اپ،
باسىنا سالماق بولىپ زامان اقىر.
قالىڭ نۋ قاراعايعا بارىپ كىردى،
قايتپايتىن جاۋ دەگەندە وڭكەي ەر-ءدى.
«وسى جەردە تىنىعىپ اپ، شابامىز» دەپ،
بولجالداپ بايقاپ جاتىر ەلدى، ءوردى.
ءبىر-ەكى كۇن وسى جەردە دامىلدادى،
باقىلاپ شابار جەرىن جاڭىلمادى.
اتتانىپ ءۇشىنشى كۇن باتىرلارىڭ،
ۋ-شۋ قىپ ءبىر اۋىلدى شاۋىپ الدى.
ءۇش ادام، ءجۇز ەلۋ جىلقى الىپ قايتتى،
باتىرلار ولجالادى جاۋ قالماقتى.
ەكى قىز، ءبىر جىگىتتى قۇلدىققا اپ،
وسىنداي ولجامەنەن بۇلار قايتتى.
بىرەۋى قىزدىڭ وتە سۇلۋ ەكەن،
اي ءجۇزدى، وتكىر كوزدى، تىلگە شەشەن.
ءاجىباي تۇمارشادان كەك الماق بوپ،
نەكەلەپ مۇنى ءوزى العان ەكەن.
دينا دەپ ات قويعان ەكەن ونىڭ اتىن،
تەكسەرىپ نە قىلامىز ارعى زاتىن.
تۇمارشا مەنسىنبەپ ەد بۇرىن مۇنى،
سول ءۇشىن كەك قايىرىپ، الدى قاتىن.
باتىرىڭ ايەل الىپ جاتا بەردى،
سىيلايدى قازاق حالقى ءاجىباي ەردى.
«قاينىڭ بار، ايەل اپسىڭ، بۇل قالاي؟» - دەپ،
جاقتىرماي بۇل جۇمىسىن التاي كەلدى.
- شىراعىم، نەگە الاسىڭ قالماق قىزىن،
وكپە قىپ، جوق نارسەگە ءجۇرسىڭ ءوزىڭ.
كوپ جىگىت جەتە الماي ءجۇر تۇمارشاعا،
جاقتىرىپ وتىرعام جوق مۇنىڭ ءوزىن.
وسىلاي جايلاپ ايتىپ، ءجۇرىپ كەتتى،
ءاجىباي ايتتى: «تۇمارشانىڭ قورلىعى ءوتتى.
«تيمەيمىن، قۇل ءتارىزدى» دەپ ەدى مەنى،
قايىرام تۇمارشادان ءدال سول كەكتى.
قايىننىڭ كەرەك ەمەس جاراتقانى،
مەن ءوزىم ىزامەنەن قالاپ الدىم.
قوندىرام تۇمارشانى توقال اتقا»،
باتىرىڭ وسىلايشا جوبالادى.
ەسىتتى بۇل حاباردى تۇمارشا دا،
ءاجىباي ايەل اپتى بارا سالا.
ءسوز سالدى اكەسىنە: «اجىرات، - دەپ،
اكەجان، مەن بايعۇستى دەسەڭ بالا.
بارمايمىن قاتىن ۇستىنە توقال بولىپ،
بەرەسىڭ كايتىپ مەنى سونى كورىپ.
قالماققا توقال بولىپ بارعانىمشا،
قالعانىم جاقسى ەمەس پە ودان دا ءولىپ.
اكەجان، كورگىن مەنىڭ كوز جاسىمدى،
قۇتقارعىن بۇل بالەدەن ءبىر باسىمدى.
زورلىق قىپ، قالماققا كۇڭ قىلساڭ مەنى،
سالامىن جەر استىنا جامباسىمدى».
اكەسى جاۋاپ بەردى: «بولمايدى، - دەپ،
قىزىنا اشۋلاندى، - جۇرگىن، - دەپ، - تەك.
ەگەر دە سەنى وعان بەرمەي قويسام،
تالقانداپ شاۋىپ الار ءاجىباي كەپ.
قورقامىن ءاجىبايدان ءوزىم جامان،
قىزىم-اۋ، مۇنداي ءسوزدى ايتپا ماعان.
قورىققان قىلىشىنان قازاق، قالماق،
اجالى زونا باتىر بولدى سونان.
حات جازام «بالاڭدى ال» دەپ نايمانبايعا،
مەن داعى ءتۇسىپ تۇرمىن سونداي ويعا.
«ال ەندى كەلىنىڭدى» دەپ ايتامىن،
اكەل دەپ مالدارىڭدى سويار تويعا.
ءبىر جاۋاپ ودان كەيىن بولار ودان،
ءاجىباي ازامات قوي ۇل بوپ تۋعان.
جىبەرسە توي مالمەنەن كۇيەۋىمدى،
وتاۋلاپ، ەنشى ءبولىپ بەرەم ساعان.
كۇڭ بەرەم، قۇلدى جالداپ ساعان جۇمساپ،
جاعدايعا قاراۋ كەرەك ادام قۇساپ.
ەڭ العاش كەلگەنىندە ءاجىبايدىڭ
اياعىن جىبەرگەنسىڭ سەن دە تۇساپ.
ساقتاعان ساعان كەگىن قايىردى ول،
ءاجىباي اقىماق ەمەس، اقىلى مول.
قاراعىم، ونداي قىلما بۇدان بىلاي،
ءار ءىستى اقىلعا سال، ايتارىم سول».
مۇنى ايتىپ قاعاز جازدى قالام الىپ:
«قۇدەكە، تىڭدا ءسوزدى، قۇلاق سالىپ.
بويجەتتى، ون سەگىزدە قىزىم مەنىڭ،
كەل داعى كەلىنىڭدى كەتكىن الىپ».
وسىلاي قۇداسىنا قاعاز جازدى،
كوڭىلدەگى قۇداسىنا ايتتى نازدى.
«كەلەرسىڭ ءوزىڭ ءبىلىپ ەر نايمانباي،
توي مالعا كوپتەي كورەم، بەرسەڭ ازدى.
جىبەرگىن كۇيەۋىمدى، كەشىكتىرمە،
ءسوزىمدى تاڭىرقاما ەستىگەندە.
«ءاجىباي ايەل اپتى» دەپ ەستىدىك
باقىتتى بولسىن، نايەكە، كەلىنىڭ دە».
وقيدى قۇداسىنىڭ جازعان حاتىن،
دايىنداپ الا ءجۇردى ايتقان زاتىن.
ناشار قىپ جىبەرگەن جوق ءاجىبايدى،
جاقسىلاپ قۇداسىنىڭ ءمىنىپ اتىن.
ءاجىباي قاينىنا ءوستىپ باردى،
رازى قىپ، توپتاپ ايداپ تالاي مالدى.
ءۇي تىگىپ «كۇيەۋ كەلدى اۋىلعا» دەپ،
قۇرمەتپەن ءاجىبايدى قارسى الدى.
قىزىنا دايىندادى جاساۋ، جابدىق،
الدىردى قالالاردان ءتۇرلى ساندىق.
بولەكشە ءبىر اۋىل قىپ وتىرعىزدى،
مال ءبولىپ ءتورت تۇلىكتەن، مىنە، بارلىق.
توي قىلىپ تاماشالى ات شاپتىرىپ،
بۇل تويعا كەلدى حالىق كوپ جيىلىپ.
بارلىقپەن تۇمارشاعا كۇڭ، قۇل جالداپ،
ۇزاتتى پاراساتپەن ەنشى ءبولىپ.
ۇزاتتى وسىلاي قىپ تۇمارشانى،
تۇرلەنىپ، كەلىسىپ تۇر بارلىق ءسانى.
ارتتىرىپ توعىز نارعا جاساۋ، جابدىق،
ەڭىرەسىپ كوشكەن ەلدەي بولدى ءمانى.
اۋلىنا نايمانبايدىڭ كەلىن كەلدى،
توي قىلىپ شاقىرىپتى تالاي ەلدى.
الدىنان تۇمارشانىڭ دينا شىعىپ،
ىزەتپەن ءيىلىپ كەپ، سالەم بەردى.
تۇمارشا ايتتى ديناعا: «قايدان كەلدىڭ،
الدىما كىشىلىك قىپ سالەم بەردىڭ.
قۇربىم-اۋ، بۇل ءىسىڭنىڭ ءمانى قالاي،
ماعلۇم قىپ، اقيقاتىن ايتىپ بەرگىن».
- ەستىگەم اتاعىڭدى تۇمارشا دەپ،
كىشىلىك قىپ تۇرمىن الدىڭا كەپ.
باتىردىڭ بايبىشەسى بولعاننان سوڭ،
قۇرمەت قىپ تۇرمىن عوي، قىزمەتكەر بوپ.
- ديناجان، بۇل ىسىڭە كوپ راحمەت،
جولداس بوپ تاتۋ-ءتاتتى، ويىڭا جەت.
ويلاۋشى ەم، مۇنداي ادام ەمەس قوي دەپ،
باتىرعا ءبىر ادامداي بولالىق تەك.
توي بولدى تاماشالى كەلىن ءتۇسىپ،
حالايىق قارىق بولدى، قىمىز ءىشىپ.
جالايىر جاسوسپىرىم قابان اقىن
كەلىنمەن جاڭا تۇسكەن كەتتى ايتىسىپ.
تۇمارشا ولەڭگە دە وتە شەبەر،
ولەڭ مەن ءسوزدى الدىنا توگىپ بەرەر.
ايتىسىپ ەكى اقىن تاڭ اتقانشا
كۇن شىعا بۇل ەكەۋى تارقادى دەر.
( ايتىستان ءۇزىندى )
قابان:
- اۋەلى ءسوز سويلەيمىن، ءيا، راحمان،
بۇل تويعا جۇرت جيىلدى جاقسى-جامان.
ءدام ايداپ ءبىزدىڭ ەلگە كەلىن بوپسىز،
جەڭەشە، ساۋ ءجۇرمىسىڭ ەسەن-امان؟
تۇمارشا:
- مەن داعى ءسوز قوزعايىن ءبىسمىللادان،
بىلمەيدى قاتار جايىن كەيبىر ادام.
كوزىمە وتە جاس بوپ كورىنەسىڭ،
ەسىمىڭىز كىم بولادى، ايتشى ماعان.
قابان:
- بىلسەڭىز اقىن قابان- مەنىڭ اتىم،
سۇرادىڭ امانداسپاي جىگىت اتىن.
قانشاما ماقتاعانمەن تۇمارشا دەپ،
جەڭەشە، شامالى ەكەن ماعلۇماتىڭ.
تۇمارشا:
- قاينىم-اۋ، ءوزىڭىز دە ءجۇرسىز بە امان،
جەڭگە بوپ كەپ وتىرمىن ءوزىم ساعان.
شىراعىم، اشۋلانباي ءجونىن ايتشى،
اتىڭدى نە سەبەپپەن قويدى قابان؟
قابان:
- اتىمدى قايتپاسىن دەپ، قويدى قابان،
قاينى بوپ جاراتىلدىم ءوزىم ساعان.
ەركىمەن قالماققا كۇڭ بولعاننان دا،
بولىپ پا مەنىڭ اتىم ودان جامان.
تۇمارشا:
- قاينىم-اۋ، جامان ەمەس سەنىڭ اتىڭ،
بالاسىڭ بايقاپ تۇرسام ءسوز ۇعاتىن.
ايەلدى، كىم مال بەرسە، سول الادى،
«ناق سۇيەر»، «اق توقال» نامدى بولار قاتىن.
قابان:
- ەشكىمنەن تۋا بەرمەس سىزدەي پەرزەنت،
ءبىتىپتى حور قىزىنداي سىزگە كەلبەت.
توقالدىڭ جارامدىسى بولاسىڭ عوي،
بايقاسام ءدىنىڭ تەتىك، ءسوزىڭ وجەت.
تۇمارشا:
- بولماسام دا توقال ايەل اعاڭ سۇيگەن،
وزىڭدەي تالاي جاستىڭ ءىشى كۇيگەن.
قاينىم-اۋ، توقالسىڭ دەپ كەمىتپەگىن،
توقالعا اۋەل باستان دۇعا تيگەن.
قابان:
- سوزدەرىڭ، جەڭەشەتاي، قانداي ءتاتتى،
كوڭىلدىڭ جارقىراتىپ شامىن جاقتى.
باتىرعا اق توقال بوپ جاستايىڭنان،
اناڭنان تۋىپسىز بولىپ باقتى.
تۇمارشا:
- ساۋ بولعىن، قايران قاينىم، كورگەنىمشە،
ىشىمنەن قايال كەتپەس ولگەنىمشە.
كەتپەسسىڭ كۇندىز ەستەن، تۇندە تۇستەن،
قاينىم-اۋ، ويلاپ جۇرگىن سەن دە وزىڭشە.
( وسىمەن ايتىس توقتادى )
توي تارقاپ، ەلدىڭ ءبارى كەتتى تاراپ،
اتتاندى تويعا كەلگەن بارلىق قوناق.
اعايىن، جاقىندارىن جيىپ الىپ،
التاي ءبي ءسوز باستايدى جۇرتقا قاراپ.
- ءاجىباي بولەك اۋىل بولسىن، - دەدى،
ءبىر سايعا كوشىپ بارىپ قونسىن ەندى.
اتانىپ ءاجىباي اۋىلى، داڭقى شىعىپ،
وزىنە ءوزى قوجا بولسىن، - دەدى.
ءاجىباي ءوزى بولەك اۋىل بولدى،
ءبىر جەرگە جەكە اۋىل بوپ كوشىپ قوندى.
تۇمارشا دينامەنەن تاتۋ بولىپ،
ولگەنشە ءبىر ۇرىسپاي داۋرەن ءسۇردى.
ءبىرقاتار وسىمەنەن كۇندەر ءوتتى،
اراسى قازاق-قالماق بولعان كەكتى.
ەستىلىپ سۋىق حابار ءاجىبايعا،
«قازاقتى قالماق كەلىپ شاۋىپ كەتتى».
مۇنى ەستىپ شىدامادى ەر ءاجىباي
قورلىقتى كورگەن ەمەس بۇرىن مۇنداي.
«قالماقتان كەك الۋعا اتتانام» دەپ،
حالقىنا حابار سالدى دەپ وسىلاي.
اتتاندى قاستارىنا سارباز الىپ،
«ءوش، كەكتى قايتارام، - دەپ، - جاۋعا بارىپ».
ەگەر دە كۇشى جەتسە قالماقتارعا،
قايتپاق بوپ مالىن الىپ، ويران سالىپ.
وتەگەن جولاۋشىلاپ سامارقانعا
ساپارلاپ كەتىپ ەدى، جوق بوپ مۇندا.
اتتاندى قالماقتارعا باسقالارمەن،
ون بەستەي جىگىت الىپ، شىقتى جولعا.
جوقتادى وتەگەندى ەر ءاجىباي،
«باتىردىڭ بۇل جورىقتا بولماعانى-اي.
اقىلگوي، باسشىلىققا جاقسى ەدى»، - دەپ،
وكىنىپ اتتاندى دا جۇرە بەردى-اي.
قوشتاسىپ ەلىمەنەن ءجۇرىپ كەتتى،
قالماقتان قايىرماق بوپ بۇلار كەكتى.
«تەز ءجۇرىپ، بۇگىن تاۋعا جەتەمىز» دەپ،
اتتارىن قاتتى قيناپ، ۇكىم ەتتى.
قينادى قاتتى ءجۇرىپ مىنگەن اتىن،
كەلەدى بۇلار قۇراپ باتىر سالتىن.
كۇن شىعا توعايعا كەپ تىعىلعاندا،
قالماقتار كورىپ قالدى جاۋدىڭ ارتىن.
قازاقتان قالماقتارىڭ حابارلاندى،
حالقىنا حابار بەرىپ جيىپ الدى.
دەيتۇعىن قاتىن تورە باستىعى بار،
«ۇستا!» دەپ اتتاندىردى بارلىق جاندى.
باقىتسىز كەز كەلدى ولار ءبىر ساپارعا،
ۇرىندى بارلىق جىگىت ءبىر قاتەرگە.
قالماقتار اينالاسىن قاماپ الىپ،
«ۇستاڭدار!» دەپ بۇيىردى وسى جەردە.
قاتىن حان «ءتىرى ۇستا» دەپ بۇيرىق بەردى،
جاۋلاردى الماق بولعان ءبىزدىڭ ەلدى.
اينالا قالىڭ قالماق ورتاعا الىپ،
قورشاپ اپ، شىعارمادى ءبىر ادامدى.
قازاقتى قالىڭ قالماق ورتاعا العان،
مىنگەنى ءاجىبايدىڭ اقبوز تارلان.
ايعايلاپ قالىڭ جاۋعا بارىپ ەدى،
جۇرمەدى شارشاعان ات ودان ارمان.
قامالاپ جاۋ قالماقتار ۇستاپ الدى،
تاس بايلاپ، اياعىنا كىسەن سالدى.
ءاجىباي جاۋ قولىنا تۇسكەننەن سوڭ،
قالعانىن سوعىسپاي-اق بايلاپ الدى.
قۇل قىلىپ بارلىعىن دا بايلاپ جاتىر،
قور بولىپ، قولعا ءتۇستى قايران باتىر.
«اپ ءجۇر» دەپ، قاتىن تورە ءامىر قىلدى،
قۇل قىلىپ قازاقتاردى كەلە جاتىر.
قالماقتىڭ قۋانىشتى ادامدارى،
قازاقتىڭ قولعا ءتۇستى باتىرلارى.
ءاجىباي باستىعى بوپ سەگىز ادام،
قۇل بولىپ كەتە بەردى بارشالارى.
قالعانى قاشىپ-پۇسىپ تاۋعا كەتتى،
سەگىزىن بايلاپ الىپ، قالماق كەتتى.
ۇستالعان قازاقتارعا قيناۋ سالىپ،
قور قىلىپ، قاتىن تورە جۇمىس ىستەتتى.
ءاجىبايدى قاتىن تورە قولىنا الدى،
اياققا قاشپاسىن دەپ كىسەن سالدى.
تاس تاسىپ، ور قازدىرىپ، قاتتى قيناپ،
شارشاتىپ، بەيشارانى قاتتى ازدىردى.
شارشادى ءاجىبايدىڭ ءالى كەتىپ،
قۋ دۇنيە وسىمەنەن بارادى ءوتىپ.
ەكى جارىم جىل قۇلدىقپەن ءومىرى ءوتتى،
اياۋسىز جاۋ قولىندا بەينەت ەتىپ.
ءاجىباي تۇتقىن بولىپ قولدا جاتتى،
قالماقتىڭ ازدى- كوپتى ءدامىن تاتتى.
باتىرىڭ كىسەندەۋلى جاتا بەرسىن،
اقىنىم، قازاقتاردان حابار ايتشى.
ەلىنە قالعان قازاق قاشىپ كەتتى،
ازىپ- توزىپ، جاياۋلاپ ارەڭ جەتتى.
سەگىز جىگىت «ءاجىباي ۇستالدى» دەپ،
قازاقتار قاشىپ بارعان حابار ەتتى.
وسىلايشا ەستىلدى سۋىق حابار،
ىشىندە تۇتقىنداردىڭ ءاجىباي بار.
بۇل ءسوزدى ەستىپ التاي قايعىرادى:
«اپىراي، ەندى كۇنىم قانداي بولار؟!
قالدى ەكەن قانداي جەردە قايران بوزداق،
ايرىلىپ ءاجىبايدان قالدىم بوزداپ.
كوتەرگەن الاتاۋدى ءاجىبايىم،
باسىمنان اجىراماس سالدىڭ ازاپ.
ايرىلدىم ءاجىبايدان تىرىدەي-اق،
باسىمنان مەنىڭ ۇشىپ كەتتى عوي باق.
ايرىلدىم اسقار تاۋداي ءاجىبايدان،
ءولتىردى-اۋ، جاۋ قالماقتار اياماي-اق!»
قايعىرىپ التاي ءبيىڭ جاتىپ قالعان:
«ايىرىلدىم ءاجىبايدان دۇنيە جالعان.
كوزىمنەن بۇلبۇلشا ۇشتى قايران ەرىم،
شەمەن بوپ، تىرشىلىكتە كەتتى-اۋ ارمان.
ارىستانىم، قانداي جەردە قالدىڭ ەكەن،
ءدۇنيانى قايتىپ قانا سالدىڭ ەكەن.
قۇل بولىپ قالماقتاردا بەينەت ىستەپ،
جان قيناپ، ءبىر قۇلدىققا سالدى ما ەكەن؟!»
ءاجىبايدان قازاق ەلى كۇدەر ءۇزىپ:
«بوسانباس، ءسىرا، بۇدان قامال بۇزىپ.
زون باتىردىڭ جۋادى قانىن قانمەن،
باتىردى ءولتىردى عوي موينىن ءۇزىپ».
ءولدى دەپ ءاجىبايدان كۇدەر ۇزگەن،
كوڭىل ايتتى نايمانبايعا اركىم سوزبەن.
قويمايدى كاپىر قالماق كەك قايىرماي،
باتىردى ەل قورعاعان موينىن بۇزعان.
تۇل قالدى ءاجىبايدىڭ ايەلدەرى،
جوق بولىپ، حابارسىز بوپ كەتتى ەرى.
اركىم-اق «تۇمارشانى الامىن» دەپ،
قازاقتىڭ ايتىپ ءجۇردى جىگىتتەرى.
اقىماقتار: «تۇمارشانى الامىن، دەپ،
ومىرلىك ۇزاق جولداس بولامىن، دەپ،
تۇمارشا دۇرىس كورىپ تيسە ماعان،
قىزىقتى ولگەنىمشە كورەمىن»، - دەپ.
تۇمارشا دينامەنەن وتە ءتاتتى،
بۇلارعا اعايىنى ءتىپتى قاتتى.
التايعا تۇمارشانى جەك كورسەتىپ،
ءبىر جىگىت ءبي التايعا كەپ جامانداپتى.
- كەلىنىڭ بۇزىلدى عوي، التاي اعا،
قالمايتىن بىزدە بولدى ەندى باعا.
«سۋاننىڭ ءبىر جىگىتى الامىن» دەپ،
كۇندە كەپ تۇنەيدى ەكەن تۇمارشاعا.
مۇنى ەستىپ رەنجيدى التاي ءبيىڭ،
اكىمدىك ول كىسىگە ەمەس قيىن.
- شىن بولسا وسى ءسوزىڭ، ىنىشەگىم،
اۋزىنا تۇسىرەمىن ونىڭ ميىن.
وسىنداي ءارتۇرلى وسەك سوزدەر بولدى،
الام دەپ جەسىر قالعان ايەلدەردى.
ءسوز سالىپ اعايىنى «ماعان ءتي» دەپ،
اعايىنى تۇمارشاعا بالە بولدى.
ەشكىمگە بۇل تۇمارشا تيمەي قويدى،
جىگىتتىڭ ايتقان ءسوزى بۇزدى ويدى.
«كەبەنەك كيىپ كەتكەن باتىرىم عوي،
كۇتەمىن ولگەنىمشە جولىن»، - دەدى.
كۇنەلتىپ وسىمەنەن جۇرە بەردى،
ۇمىتتى بارلىق قازاق ءاجىبايدى.
الباننىڭ بالالارى مەكەن ەتىپ،
ءجۇر ەكەن كوكسۋ مەنەن كۇرەڭبەلدى.
سۋ جەتپەي جازدى كۇنى بولدى شاتاق،
شولدەگەن جىلقىلار مەن قويدى ماتاپ.
دينا مەن تۇمارشاعا «قۇدىق قاز!» دەپ،
التاي ءبي بۇل ەكەۋىن جۇمسادى اتاپ.
كورسەتتى ءبىر بوكتەردى ەرتىپ بارىپ،
كۇرەك، كەتپەن كوتەردى ەكى ءعارىپ.
«وسى جەردەن سۋ شىعارىپ، قۇدىق قاز» دەپ
تاستادى ايدالاعا الىپ بارىپ.
كورسەتكەن جەرىنەن بۇل قۇدىق قازدى،
«مەكەن قىپ ءۇي تىكسەك، - دەپ، - مىنا سازدى».
كۇن ىستىق، كيىمدەرىن شەشىپ تاستاپ،
ءشول قىسىپ وتكىزەدى الا جازدى.
تۇمارشا قۇدىق قازىپ جاتىر ەدى،
دەمالىپ دينا سىرتتا وتىر ەدى.
- بىرەۋ كەلە جاتىر عوي دۇرسىلدەتىپ،
ديناجان، كويلەگىمدى اپەر، - دەدى.
دينا ايتتى: «كورىنبەيدى ەشبىر ادام،
ول ءدۇبىر ەستىلىپ تۇر قايدان ساعان.
قازا بەر قۇدىعىڭدى شارشاعانشا،
ەش نارسە كورىنبەيدى سىرتتا ماعان».
تۇمارشا وسىنى ايتىپ وتىرا قالدى،
قولىمەن ەكى ەمشەگىن باسىپ الدى.
ۇيالىپ ءوز-وزىنەن «اتاتايلاپ»،
ءيىلىپ سالەم قىلدى ءبىر ءداۋ شالدى.
ەڭكەيىپ، ىزەتپەنەن سالەم قىپتى،
ساقالى ۇزىن، بەت-اۋزى ەكەن تۇكتى.
استىنا ەسەك مىنگەن، سالدەسى بار:
- اۋ، بالام، قاندايسىڭ، - دەپ جاقىن كەپتى.
شال ايتتى: «قولىڭدى جاي، بالام، دەدى،
كوڭىلىڭ بوپ ءجۇر ەكەن الاڭ، دەدى،
زارلاعان داۋىسىڭا شىداي الماي،
كەلىپ ەم، باتا بەرگەلى ساعان»، - دەدى.
تۇمارشا «اۋمين» دەپ قولىن جايدى،
- جاراتقان ءتىرى اكەل، - دەپ، - ءاجىبايدى.
سالامات، امان كورسەت باتىرىڭدى، - دەپ،
جاراتقان وڭداي كور، - دەپ، - بارلىق جايدى.
- ءبىر اللا ويداعىسىن بەرگىن، دەدى،
كوز جاسىن بەيشارانىڭ كورگىن، دەدى،
جاندىرىپ ەڭبەكتەرىن ىستەپ جاتقان،
بۇلاق بوپ، استىنان سۋ ونگىن، - دەدى.
جولداسىن كەزدەستىرگىن امان-ەسەن،
تۇقىمى ءوسىپ، بالاسى بولسىن كوسەم.
اياماي مال مەن باستى بىردەي بەرىپ،
ىشىنەن بالاسىنىڭ شىقسىن شەشەن.
سونى ايتىپ الگى ادام ءجۇرىپ كەتتى،
تۇمارشا باتاسىن اپ «اۋمين» دەپتى.
- مەن كورگەم جوق، سەن نە ايتىپ وتىرسىڭ؟ - دەپ،
دينا وسىلاي تۇمارشاعا جاۋاپ ەتتى.
- مەن ءوزىم الگى ادامنان قاتتى ۇيالدىم،
ديناجان، كويلەگىمدى اپەرمەدىڭ.
قول جايدىم «اۋمين» دەپ، باتا بەردى،
انىق كوردىم، ول كىسىنى سەن كورمەدىڭ.
قىزىر كەپ باتا بەردى تۇمارشاعا،
قۇدىقتى قازا بەردى، تاعى جانا.
كۇرەگىن سالعان جەردەن سۋ بۇرق ەتىپ،
قۇدىقتان جونەلدى سۋ اسىپ اعا.
سۋ ءىشىپ، سۋسىندادى ەكى پاقىر،
قۇدىق تولىپ، سۋ اسىپ اعىپ جاتىر.
ەكەۋى بۇگىنگى ىسكە قايران بولىپ،
بىرىنە-ءبىرى ايتىپ، قاراپ وتىر.
قۇدىقتان سۋ اعىزىپ ۇيگە قايتتى،
التايعا بولعان ءىستىڭ ءجونىن ايتتى.
«كەلىندەر سۋدى قالاي شىعاردى» دەپ،
بيەكەڭ اتقا ءمىنىپ بارىپ قايتتى.
كورگەن سوڭ، بەك قۋاندى التاي ءبيىڭ:
بۇل جەردەن سۋ شىعۋى وتە قيىن.
«تالاي جىگىت تەرەڭ قىپ قازسا داعى،
سۋ شىقپاي قالۋشى ەدى، بولماي بۇيىم.
بۇل جەردەن شىعاردى سۋ بالالارىم،
كەپ ەدى وسەككە ەرىپ مەنىڭ كارىم.
بۇلاردىڭ كوڭىلىن ەندى كوتەرەيىن،
بوپ ءجۇر عوي بەيشارانىڭ كوڭىلى جارىم».
التاي ءبي كوڭىلدەنىپ ۇيگە قايتتى،
كوشىرىپ تۇمارشانىڭ جۇگىن ارتتى.
«ءوزىڭ قازعان قۇدىقتىڭ سۋىن ءىش» دەپ،
التاي ءبي كەلىندەرىنە اقىل ايتتى.
سول قۇدىق قاينار بولىپ ءالى جاتىر،
سۋ اعىزىپ، قازىپ جۇرگەن ەكى پاقىر.
«كەرەمەت تۇمارشادا بار ەكەن» دەپ،
ويلادى اقىلمەنەن التاي باتىر.
«اپىر-اي، بۇل كەلىنىم تەگىن ەمەس،
بولماس، - دەپ، - تۇمارشاعا ەشكىم تەڭدەس.
بۇل ءوزى قاسيەتتى ادام ەكەن،
ەندى التاي اراداعى وسەككە ەرمەس».
«ءسىز-ءبىز» دەپ مۇنىمەنەن جۇرە بەردى،
قاسيەتىن تۇمارشانىڭ كوزبەن كوردى.
ءارقاشان تۇمارشاعا اقىل سالىپ،
وسىلاي ىنتىماقپەن جۇرە بەردى.
قىزىردان تۇمارشا ءوستىپ باتا الادى،
مەكەن قىپ جۇرە بەردى سارى دالانى.
قازىرگى تالدىقورعان ايماعىندا
«باستاۋى، - دەپ، - تۇمارشانىڭ» اتالادى.
سول قۇدىق باستاۋ بولىپ اقىرىندا،
«راس» دەپ ەل ايتادى وسى كۇندە.
قىسى- جازى سۋى ءبىر ۇزىلمەيدى،
مال باققان جەتىپ جاتىر تالاي جانعا.
جايلايدى بۇل باستاۋدى كولحوزدار كەپ،
جاقسى جەر، ءشوبى شۇيگىن، مالى دا كوپ.
اينالادا اپپاق بوپ قوي جاتقان سوڭ،
كەتىپتى وسى كەزدە «اق باستاۋ» دەپ.
قازاقتار سۋىن ءىشىپ جاتا بەرسىن،
قىزىققا قۇدىق قازىپ باتا بەرسىن.
ءاجىباي كىسەندەۋلى قالىپ ەدى،
باتىردان اقىن ەندى حابار بەرسىن.
قۇل قىلىپ قاتىن تورە ءاجىبايدى،
بولمادى باتىرعا بۇل وتە جايلى.
جارىتپاي تاماققا دا ءيت قۇساتىپ،
قيناۋ ساپ دەدى تورە «ولسە مەيلى».
ايتايىن قاتىن تورەنىڭ ەندى جايىن،
اقىلمەن بيلەيدى ەكەن ءوزى بايىن.
بايىنا ەرىك بەرمەي بيلىك جاساپ،
دەپ كەتكەن قاتىن تورە سودان كەيىن.
سونىمەن ەلدى بيلەپ جۇرەدى ەكەن،
اراسىن الاتاۋدىڭ قىلىپ مەكەن.
ازۋلى بولعاننان سوڭ مۇنىڭ ءوزى،
قالماقتار «قاتىن تورە» دەگەن ەكەن.
ءاجىباي ەكى جارىم جىل مۇندا بولدى،
ارىقتاپ قىزىل ءجۇزى ابدەن سولدى.
كۇندىز-ءتۇنى سورلىعا ءبىر تىنىم جوق،
باتىرىڭ قورلىقپەنەن ولمەك بولدى.
ەسىتتى ءبىر كۇن قورا ءاجىبايدى،
بىلەدى قانداي بولسا باتىر جايدى.
«قۇل بولىپ ءجۇر وسى كۇندە ءاجىباي» دەپ،
بىلەتىن بىرەۋ كەلىپ ايتتى جايدى.
«قۇل قىپ ءجۇر قاتىن تورە ءاجىبايدى،
ارىپتى ولمەك بولىپ، ەمەس جايلى.
السىرەپ ءحالى كەتىپ وسى كەزدە،
سورلىعا جوندەپ بەرمەس ىستىق شايدى».
مۇنى ەستىپ قورا باتىر اتقا ءمىندى،
انىعىن بىلەيىن دەپ تۇرا ءجۇردى.
«ءاجىباي ءقازىر قۇل بوپ جۇرسە وندا،
ونىمەن دوس بولايىن، - دەدى، - ەندى.
تورەدەن ءاجىبايدى سۇراپ السام،
بوساتىپ، سۇراپ الىپ، قويا بەرسەم.
ەر ەدى ۇل بوپ تۋعان ادامزاتتا،
ەركىمەن قايران ساباز بوس بوپ ءجۇرسىن».
تورەگە وسىنى ويلاپ كەلدى باتىر،
سالىپتى ءاجىبايعا زامان اقىر.
سويلەۋگە اۋزى زورعا ارەڭ كەلەر،
شارشاپتى ابدەن ارىپ تاسپا-تاقىر.
تورەدەن ساۋعا سۇراپ باتىر كەلدى:
- ولجا، - دەپ، - ءاجىبايدى بەرگىن، - دەدى.
ولتىرگەن زون باتىردى ءدال وسى ەدى،
جۇرەگىنىڭ قانىن ىشەم مۇنىڭ ەندى.
جالىنىپ سۇراپ جاتىر باتىر قورا:
- سەنسىڭ، - دەپ، - قالماقتارعا بولعان مۇرا.
سىيلاساڭ باتىرىم دەپ، تاقسىر حانىم،
بەرىڭىز ءاجىبايدى، سۇلتان تورە.
- اپار، - دەپ ءاجىبايدى بەردى وعان،
اكەلگەن سىيلىق، تارتۋ- باتىر سوعان.
قاتىن تورە سۇراعانىن بەرگەننەن سوڭ،
قايتىپتى رازى بوپ باتىر بۇدان.
باتىر كەپ ءاجىبايدى سۇراپ الدى،
تورەگە قورا باتىر ايتىپ جايدى.
ۇيىنە ءاجىبايدى الىپ كەلىپ،
ءبىر سەمىز قىسىر ەمگەن سويدى تايدى.
تەرىسىنە ءاجىبايدى وراپ سالدى،
قالجالاپ ءاجىبايعا سويدى مالدى.
ماپەلەپ ءۇش اي باعىپ باتىرىڭدى،
بۇرىنعى ەتى تولىپ ادام بولدى.
ءاجىبايدى قورا باتىر ءۇش اي باقتى،
قالجالاپ تاماق بەرىپ ماپەلەپتى.
«كوڭىلى كوتەرىلسىن باتىردىڭ» دەپ،
قاسىنا ءبىر جاس ايەل جولداس قىپتى.
باتىردىڭ ەتى تولىپ ادام بولدى،
جاقسىلاپ باققاننان سوڭ بولدى ءوڭدى.
ەكى باتىر كەڭەسىپ، سىرلاسپاق بوپ،
ءبىر كۇنى ءاجىبايعا حابار بەردى.
شاقىرىپ ءاجىبايدى قاسىنا الدى،
تۇستەسىپ ەكى باتىر دوس بوپ قالدى.
«باتىرىم، ەلىڭە ەندى قايتارام» دەپ،
بۇل ءسوزدى قورا باتىر اۋزىنا الدى.
- سۇرايتىن، باتىر، مەنەن قولقاڭ بار ما،
سۇراعىن كەرەگىڭدى، قاپى قالما.
بەرەمىن قالاعانىڭدى، باتىر، سەنىڭ،
ماقتانعىن اۋلىڭا الىپ بار دا.
- سۇرايتىن ەشنارسەم جوق، باتىر، سەنەن،
دوس بولدىم قۇشاقتاسىپ وزىڭمەنەن.
اقىلعا سالساق مۇنى، از ولجا ەمەس،
مۇندايدى ەشكىم تاپپاس دۇنيەدەن.
مىنگىزدى ءاجىبايعا قىسىر بيە:
- وزىڭە بولعىن، - دەدى، - ءوزىڭ يە.
ساۋىپ ءىش جەتكەنىڭشە، شولدەمەيسىڭ،
اۋلىڭا ءبىر باراسىڭ جۇرە-جۇرە.
قوشتاسىپ ءاجىبايدى جولعا سالدى،
- امان بول، باتىرىم، - دەپ قولىن الدى.
بەرەرسىڭ ءبىر كەپ سالەم، باتىر بولساڭ،
مۇنى ايتىپ باتىر قورا كەيىن قالدى
- ءاجىباي، ساعان ايتار مەنىڭ ءسوزىم:
تىنىش قايت، ەرلىك قىلماي سەنىڭ ءوزىڭ.
قولعا تۇسكەن باتىرعا بۇل دا ءبىر سەرت،
تۇسپەسىن جىلقىلارعا، باتىر، كوزىڭ.
ءبىر جىلداي اتتانباعىن قالماق جاققا،
ۇلكەننىڭ جامان بولماس ءسوزىن ۇقسا.
ءبىر جىلدان سوڭ ءوزىڭ ءبىل، ءاجىبايىم،
باتىرعا ويعا الاتىن بۇل ءبىر نۇسقا.
ەلىنە جالعىز ءوزى كەلە جاتىر،
ەر قورا «تىنىش قايت!» دەپ ايتقان اقىل.
باتىرعا وسىلاي شارت ىرىم بولار،
ەگەردە تەك قايتپاسا، بولماس باتىر.
ءاجىباي قوش ايتىسىپ، ءجۇرىپ كەتتى،
ءبىرتالاي ەكى ارادا كۇندەر ءوتتى.
اۋلىنا جالعىز ءوزى كەلە جاتىر،
قۇتىلىپ قالماقتاردان، بۇرىپ بەتتى.
بۇل اقىل ويىندا بار، تىنىش قايتتى،
باتىردىڭ قورا دوسى جولىن ايتتى.
اقىرىن جەلە اياڭداپ بوساعان سوڭ،
ەلىنە تىنىش كانە تۋرا تارتتى.
نايمانباي ءاجىباي جوقتا ولگەن ەكەن،
مۇقىرى، كوكسۋ بويىن قىلعان مەكەن.
تاعدىرى قازا جەتىپ ولگەننەن سوڭ،
وزگەسى تازا ارۋلاپ كومگەن ەكەن.
مال سويىپ جاتىر ەكەن اسىن بەرىپ،
جيىلىپ شاقىرعان ەل ءبارى كەلىپ.
دۋىلداپ ەل جيىلىپ جاتقانىندا،
ءاجىباي ءولدى دەگەن قالدى كەلىپ.
قۋانىپ ەلدىڭ ءبارى امانداستى،
شۋىلداپ كەلىپ جاتىر كارى-جاستى.
ىشىندە كوپشىلىكتىڭ وزگەشە بوپ،
التاي ءبي «باۋىرىمداپ» امانداستى.
- ولگەنىم ءتىرىلدى مە، وتىم جانىپ،
جۇرتىم-اۋ، ءاجىباي ما مىناۋ انىق؟
كوزىمە الدە مەنىڭ ەلەستەدى مە،
شىن با، الدە وتىرىك پە ايتشى، حالىق؟
سەنبەيمىن، مەن وسىنى ءاجىباي دەپ،
ايتەۋىر كورىنىپ تۇر قاسىما كەپ.
جۇرتىم-اۋ، كوڭىلىمدى قۋانتساڭشى،
كۇلدىرىپ، مەن بايعۇسقا بىردەمە دەپ.
سول كەزدە وتەگەن كەپ اتتان ءتۇستى،
تۇستەسىپ اجىبايمەن بۇل كورىستى.
- بيەكە، باۋىرىڭ كەلدى، كورىمدىك بەر،
وتەگەن التاي ءبيدىڭ تونىن شەشتى.
ءاجىباي امان-ەسەن ەلگە كەلدى،
كەلگەنىن ساۋ-سالامات حالقى ءبىلدى.
«سالامات، كورمەگەلى ساۋمىسىز» دەپ،
اۋەلى ۇلكەندەرگە سالەم بەردى.
كەزدەستى دينا مەنەن تۇمارشاعا،
بۇلارعا ەش ۋاقىتتا بولماس باعا.
باتىردىڭ التىن ءجۇزىن امان كورىپ،
تۇرلەندى ءبىر ءتۇرلى بوپ تۇمارشا دا.
سالامات قۋاندى ەلى باتىر كەلىپ،
اكەسى مارقۇم بولىپ، قالىپتى ءولىپ.
«ءولدى» دەپ كۇدەر ۇزگەن ءاجىبايدان،
جاتقاندا اسىن بەرىپ قالدى كەلىپ.
وسىنداي قۋانىشقا بۇلار كىرگەن،
ءۇش جىلداي ەلىن كورمەي، قۇل بوپ جۇرگەن.
كەبەنەك كيىپ كەتكەن ەر ەمەس پە،
ەلىنە امان- ەسەن بۇ دا كەلگەن.
دەمالدى ءبىراز ۋاقىت تىنىش جاتىپ،
ەل- جۇرتى قۋانىشقا قالدى باتىپ.
كەلدى دەپ باتىر امان ەستىگەن سوڭ
جاس- كارى كەلىپ جاتىر كۇن- ءتۇن قاتىپ.
قوسىلدى ەر وتەگەن جولداستاسىپ:
«باتىرىم، بۇيىردى، - دەپ، - ەلدەن ءناسىپ.
قالماقتى تىزە قوسىپ ءبىر شاپساق» ، - دەپ،
ىشىنەن ەكى باتىر بوپ ءجۇر اسىق.
جاز ءوتتى. قىس تا ءوتتى، ءبىر جىل تولدى،
ءبىر كۇنى ەلدى ءاجىباي جيىپ الدى.
«قالماققا اتتانامىن، باتا بەر» دەپ،
قازاقتىڭ كاريالارىنا اقىل سالدى.
مال سويىپ، ەلدى جيدى ەكى باتىر،
جاقسىدان تالاي ادام كەلىپ جاتىر.
«قالماققا اتتانامىز، رۇقسات بەر» دەپ،
باتىرلار ءبىلىمپازدان سۇراپ جاتىر.
«ماقۇل»، - دەپ باتا بەردى قازاق حالقى،
ات تونىن دايارلادى، ەلدىڭ سالتى.
«ارۋاقتار جاردەم بەرگىن باتىرعا»، - دەپ،
قول جايىپ، باتا بەردى شۋلاپ حالقى.
قاسىنا ەلدەن ىلعاپ جولداس الدى،
كورمەسسىڭ مۇنداي تۋعان باتىر جاندى.
ون جىگىتكە باسشى بوپ ەكى باتىر،
قوشتاسىپ اعايىنى جولعا سالدى.
جاسانىپ ون ەكى ادام جولعا شىقتى،
قايتپايتىن، قارسىلاسسا، وڭكەي مىقتى.
بەت الىپ الاتاۋدى وڭشەڭ ماڭعاز،
ىلەدەن سال بۋدى دا ءوتىپ شىقتى.
بايشىمىر، قاسىنا ەرگەن ەسبول باتىر،
گۋىلدەپ وڭشەي ەرلەر كەلە جاتىر.
كوزدەرى قىپ- قىزىل بوپ قانتالاعان،
سالادى، قارسىلاسسا، زامان اقىر.
سال بۋىپ، ءجۇزىپ ءوتتى ىلە سۋىن،
قولىنا كوتەرىپ اپ سوعىس تۋىن.
ءتۇن قاتىپ، كۇندىز جۇرمەي كەلە جاتىر:
«قايتساق، - دەپ، - شاۋىپ الىپ قالماق جاۋىن».
بارلىعى شەلەكتى ورلەپ كەلە جاتىر،
«قالماقتى شابامىز» دەپ ەكى باتىر.
بەكىندى تاۋ ىشىندەگى قاراعايعا،
«بۇلارعا سالامىز، - دەپ، - زامان اقىر».
كورىنبەي قالىڭ نۋعا كەتتى كىرىپ،
باس باعىپ، قالماقتاردى جاتىر باعىپ.
ءاجىباي جىگىتتەرگە مىنانى ايتتى:
- قوراعا كەلەم، - دەدى، - سالەم بەرىپ.
- وتەگەن، بارساڭ بار، - دەپ جاۋاپ بەردى،
قۇرمەتتەپ سىيلاۋ كەرەك ونداي ەردى.
«باتىر- اۋ، جاۋ قالماققا بارماعىن» دەپ،
جىگىتتىڭ وزگەلەرى زار ەڭىرەدى.
- قوراعا سالەم بەرىپ امانداسام،
باتىرمەن جۇمىس جايلى اقىلداسام.
وسى جەردە سەندەر تىنىش جاتا بەرگىن،
مەن ەندى سولاي قاراي قادام باسام.
- بارما، - دەپ وزگە جىگىت جالىنادى،
زاتى جاۋ، قالماققا جات نە قىلادى.
سىزبەن دوس بولعانمەن، ءتۇبى جاۋ عوي،
ۇستاپ اپ ءبارىمىزدى قۇل قىلادى.
- بارما، - دەپ وزگەلەرى جالىنادى،
ءاجىباي: «بارامىن» ، - دەپ قابىنادى.
بارسىن، - دەپ، - شىن دوس بوسا اقىل ايتار،
جالعىز- اق بولدى وتەگەن ۇناعانى.
باسقانىڭ ءتىلىن الماي ءجۇرىپ كەتتى،
باتىرلار قالماقتارعا وتە كەكتى.
كورىنبەي ەش ادامعا، تۇندە ءجۇرىپ،
قوراعا ەر ءاجىباي بارىپ جەتتى.
ۇيىنە سالەم بەرىپ كىرىپ باردى،
كەلگەنىن ءاجىبايدىڭ حابارلاندى.
- سالامات، دوسىم، امان كەلدىڭ بە، - دەپ،
قۋانىپ قورا باتىر قارسى الدى.
- امان با ەل- جۇرتىڭ مەن قاتىن، بالاڭ،
ءاجىباي، سەنىڭ ماعان ارتىق باعاڭ.
توستەسىپ دوس بولىپ ەڭ مەنىمەنەن،
جارادىڭ، كەلىپ ءوزىڭ بەردىڭ سالەم.
قورقىپ، ءقاۋىپ قىلىپ تايىنبادىڭ،
كوڭىلدەن دوستىق جولىن ايىرمادىڭ.
بولادى سوندا باتىر قاسيەتتى،
دوسىم- اۋ، سول مىنەزدەن ايرىلماعىن.
مەن ساعان ريزامىن، نە دەسەڭ دە،
قالماقتىڭ ءبارىن شاۋىپ سەن جەسەڭ دە.
ايت، قانداي جۇمىستارىڭ بولسا مەندە،
قىلماسپىن جامانشىلىق ۋ بەرسەڭ دە.
قوش كەلدىڭ، ءاجىبايىم، سالەم بەرىپ،
قارتايعان وتىرسىڭ عوي مەنى كورىپ.
ال، دوسىم، جۇمىستارىڭ بار ما مەندە،
سويلەگىن، ءاجىبايىم، حابار بەرگىن.
- دوسىم دەپ حابار بەرىپ سىزگە كەلدىم،
باتاسىن الىپ كەلدىم تالاي ەلدىڭ.
اۋىزعا دوستىق اتاق العاننان سوڭ،
دەپ كەلدىم ۇلكەنسىز عوي، قولقا بەرگەن.
«بارما» دەپ ايتىپ ەدىڭ، قالاعانىڭ،
ول كەزدە ناشار بولىپ الا المادىم.
كەگىمدى قالماقتاردان الىپ بەرسەڭ،
انىق دوس بولىپ، ىسكە جاراعانىڭ.
كەلىپ ەم، اقىل سۇراپ وزىڭىزدەن،
اقساقال دوس بولدىڭىز ءوزىڭ بىزبەن.
دوس بولساڭ اقىرەتتىك، سوزدە تۇرىپ،
كەگىمدى الىپ بەرگىن ەلىڭىزدەن.
سۇرايتىن، باتىر، سىزدەن قولقام وسى،
جوندەلەر، اقىل بەرسەڭ، ەلدىڭ قوشى.
كەگىمدى قايتىپ الام، جولىن كورسەت،
باتىردىڭ اقىرەتتىك بولساڭ دوسى.
باتىرسىڭ دۇنيەنى تۇگەل كەزگەن،
ارالاپ بارلىق ەلدى كوزبەن كورگەن.
ءۇش جىلداي زىندانعا ساپ قاتىن تورە،
باتىر- اۋ، السىرەتىپ ابدەن ەزگەن.
اقىل ايت، قايتىپ الام وسى كەكتى،
قورلىعى وسى يتتەردىڭ جامان ءوتتى.
تاقسىر- اي، سىزگە سالعان قولقام وسى،
رۇقسات بەرسەڭ، ماعان جول كورسەتشى.
قوراعا ءدال وسىلاي سوزدەر ايتتى:
- سىزگە مەن اقتايمىن، - دەپ، - دوستىق شارتتى.
جاردەم بەر وسى جولى، دوسىم، ماعان،
كوزىمە باتىرلىقتى ءبىر كورسەتشى.
- جارايدى، - دەدى قورا، - ايتام اقىل،
سوزىمە مەنىڭ ايتقان بولساڭ ماقۇل.
ايتايىن ەندى ساعان ءبىر اڭگىمە،
سەن ماعان ەندى تامان وتىر جاقىن.
اعاسى قاتىن تورەنىڭ كۇرىتە باي،
بايلىعىن ايتىپ بولماس ءتىپتى سولاي.
اياماي مال مەن باستى سول كۇرتىگە،
ەسەپسىز كوپ جىلقىنى بەرگەن قۇداي.
جاقىندا مەن سول بايعا وكپەلەدىم،
ءجۇر ەدى ءىسىم تۇسپەي كوپتەن مەنىڭ.
قايىردى رەنجىتىپ باتىرىڭدى،
سوعان مەن ءىسىم ءتۇسىپ، بارىپ ەدىم.
كۇرىتە دەگەن ەدى بايدىڭ اتى،
قۇل بولعان وسى بايعا قالماق حالقى.
اتاقتى قالماقتاردا جىلقىسى كوپ،
ءبىر تايدىڭ مايىن بەرمەس ەدى سالتى.
كۇرىتەنىڭ باتىر مىنەر ءبىر اتى بار،
سول اتتى ءبىر مىنۋگە بوپ ەم قۇمار.
اتىنىڭ مايىن سۇراپ بارىپ ەدىم،
اقىماق بەرمەي قويدى جامان مۇندار.
كۇرىتە تەرىسكەيگە قونعان ەكەن،
ول ءوزى شەلەك بويىن قىلعان مەكەن.
جىلقىنى الاتاۋعا ايداپ سالىپ،
اۋلىندا بيە بايلاپ جاتىر ەكەن.
اتى بار قۇلا توبەل باتىرعا لايىق،
كوبەيىپ جىلقىلارى، كەتتى بايىپ.
ول اتتى جىلقىعا استە جىبەرمەيدى،
جۇرەدى تۇندە بايلاپ، كۇندىز جايىپ.
وسى اتىن سۇراپ ەدىم، بەرمەي قويدى،
وسىعان ىزا بولىپ بۇزدىم ويدى.
ءاجىباي، سوعان قاتتى اشۋلاندىم،
شىراعىم، سوعان ىستە ەندى «تويدى» .
ءبىر تۋعان قاتىن تورە اعايىندى،
ايتايىن، دوسىم ساعان مەن جايىمدى.
قاتىنعا كۇشىڭ جۇمساپ اۋرە بولما،
شاۋىپ ال، شاماڭ كەلسە، سول بايىمدى.
اقىلىم ساعان ايتار وسى مەنىڭ،
اۋەلى اقىلعا ساپ بىلگىن ءجونىن.
وتىرعان سايدىڭ باسى- ءبىر كەڭ جايلاۋ،
كورىنبەي سول اراعا بەكىن ءوزىڭ.
كۇرتىنىڭ جىلقىسى سوندا جاتىر،
مىقتى بوپ، ساي باسىنا بەكىن، باتىر.
سول جەردەن اڭدىپ ءجۇرىپ اتتى العىن،
شىعاسىڭ سوندا قىرعا ءوزىڭ اقىر.
تىنىش جات، مىقتى بولىپ بەكىنىپ ال،
ول جەردە قالىڭ توعاي- تەرەك پەن تال.
ايتەۋىر اڭدىپ ءجۇرىپ اتتى الساڭ،
باتىرىم، سەنىكى عوي جايىلعان مال.
اتتى الماي، اۋرە بولما مالدى قۋىپ،
قولىڭا اتتى ءتۇسىر ابدەن تۇرىپ.
اتتى الماي، باسقا مالدى العانىڭمەن
بولاسىڭ، ءاجىبايىم، قۇرى جورىق.
اۋەلى اتتى قولعا ءتۇسىرىپ ال،
سونان سوڭ كوپ جىلقىعا قولىڭدى سال.
شەلەكتەن توبەمەنەن ايداپ وتسەڭ،
باتىرىم، ونان كەيىن سەنىكى مال.
اتتى الماي جىلقىنى ايداپ اۋرە بولما،
قاتتى ايداپ كوپ جىلقىنى سالعىن جولعا.
ورلەتىپ جىڭىشكەنى قۋالاي بەر،
ناشارى قاپ، ءالدىسى شىقسىن العا.
سونان سوڭ قانشا كەرەك، ىرىكتەپ ال،
ەل جۇرگەن الاتاۋداعى اسۋعا سال.
دوڭىنەن الاتاۋدىڭ اسقاننان سوڭ،
ەشكىمنىڭ اقىسى جوق، سەنىكى مال.
ايداما باسقا جولمەن بۇدان بولەك،
باتىرىم، ءار نارسەگە اقىل كەرەك.
جىلقىنى ورنىنان قوزعاعان سوڭ،
توقتاتپاي الاتاۋدان اسۋ كەرەك.
مۇنى ايتىپ ءاجىبايدى جولعا سالدى،
قوشتاسىپ قورا باتىر ۇيدە قالدى.
- ءۇش كۇندە جولداسىڭا امان كەلىپ،
ايتىپ كەت، بايان قىلىپ بولعان جايدى.
باتىرلار مۇنى ەستىپ قۋانادى،
سول جاققا قاراي كەشكە دومالادى.
سايدى ورلەپ، ەڭ باسىنان ورىن الىپ،
سول جەردە بۇلار جاتىپ دەمالادى.
اتاقتى قالماقتارعا باتىر قورىن،
كەلمەگەن ەشكىم قارسى بۇدان بۇرىن.
كارتەيىپ، وسى كەزدە ءالى كەتىپ،
كورسەتتى ءاجىبايعا باتىر جولىن.
سەكسەنگە اياق جيماي جاسى كەلگەن،
ءجون بىلەر جاقسى كىسى، كوپتى كورگەن.
شەلەكتىڭ قالاسىنىڭ تاۋ جاعىندا
سول جەردە ءبىر اۋىل بار قورام دەگەن.
قورانىڭ مەكەن ەتكەن ەگىن جەرى،
قالماقتىڭ قايراتتى ءبىر، اسقان ەرى.
قازىر دە «قورام» كولحوز دەپ اتايدى،
باتىردىڭ وتىراتىن جەرى ەدى.
اتىمەن قورا باتىر كەتكەن ءوزى،
قاريالار اڭگىمە قىپ ايتار ءسوزى.
بۇرىنعى سول باتىردىڭ اتىمەنەن
اتالىپ ءالى كۇنگە ءجۇر عوي ءوزى.
بەكىندى باتىرلارىڭ تاۋ باسىنا،
ورتاق بوپ ءاجىبايدىڭ ولجاسىنا.
كۇرىتەنىڭ ءبىر جىلقىسىن ۇستاپ الىپ،
اپارىپ تاۋدىڭ سويدى ەڭ باسىنا.
ارعى جاعى قىرعىزدىڭ الاتاۋى،
مالىنا كۇرىتەنىڭ ءتيدى جاۋى.
قاۋىپ جوق، ەشبىر ادام ۇتىلمايدى،
اسپانعا تىرەلىپ تۇر ارعى جاعى.
سول تاۋدى مەكەن قىلىپ بۇلار جاتتى،
بۇيىرعان بۇلاقتاردىڭ سۋىن تاتتى.
سىرتىنان بىرنەشە كۇن اڭدىپ ءجۇرىپ،
تالتۇستە قۇلا توبەل اتتى اپتى.
اتتى اپ، بەكىندى ولار شاتقال سايعا،
باتىرلار ءتۇسىپ جاتىر ءاربىر ويعا.
- جىلقىنى تۇك قالدىرماي ايداڭدار، - دەپ،
بارىنە حابار بەردى ءاجىباي دا.
ءاجىباي قۇلاتوبەلدى ءوزى ءمىندى،
جىلقىنى ءتۇن بولعان سوڭ ايدادى ەندى.
اقىرىپ الدىنا ساپ «ءاجىبايلاپ» ،
اۋىلدى تاس- تالقان، شۋ قىلدى ەندى.
اۋىلدى باسىپ ايداپ، ءوتتى سۋدان،
اقىرىپ «ءاجىبايلاپ» جىلقى قۋعان.
شەلەكتەن كوپ جىلقىنى توپتاپ ايداپ،
اۋىلدا ات قالدىرماي ءبارىن جيعان.
تۇسىنان دالاشىقتىڭ ايداپ ءوتتى،
الماققا ەكى باتىر ابدەن كەكتى.
قۇلا اتپەن ويقاستاتىپ ءاجىباي باتىر
قۋعاننىڭ اتىن الىپ، ۇرىپ كەتتى.
اسپاق بوپ الاتاۋدان كەلە جاتىر،
كوزدەرى قانتالاعان وڭكەي باتىر.
جىلقىنى ورگە قاراي قۋىپ ايداپ،
بولدىرعان تاي- تۋلاقتار قالىپ جاتىر.
شەبىندى جوتاسىنان ارەڭ استى،
بولدىرعان تاستاپ جاتىر كارى- جاستى.
قالماقتا بۇرىن قۇل بوپ جۇرگەنىندە
ءاجىباي وسى تاۋدىڭ ءبارىن باستى.
سوندىقتان ءاجىبايعا ءبارى ءمالىم،
شىڭ، شاتقال، بيىك جارتاس، توعاي قالىڭ.
بارلىعىن قۇل بوپ ءجۇرىپ، بايقاپ كورگەن:
«بوسانسام، الامىن، - دەپ، - قالاي مالىن».
ورلەتىپ جىڭىشكەنى تاۋعا شىقتى،
كوپ جىلقى كەلەدى ايداپ وڭكەي مىقتى.
ارتىنان قۋىپ جەتكەن قالماقتاردى
وتەگەن ايبالتامەن ۇرىپ جىقتى.
وزدەرىن ۇرىپ تاستاپ، اتىن الىپ،
باسىنا قالماقتاردىڭ قايعى سالىپ،
جىلقىنىڭ تۇك تاستاماي ءبارىن ايداپ،
كۇرىتەنى ءوستىپ ءاجىباي الدى شاۋىپ.
مال ايداپ الاتاۋدان امان اسىپ،
باتىرلار كوپ جىلقىمەن كەلەد قاشىپ.
«امان استىق، امان جول اتانسىن» دەپ،
كەتىپتى «امانجول» دەپ تاسقا باسىپ.
سول اتاق، «امانجول» ات ءالى دە بار،
بيىك تاۋ ەكى جاعى جارتاس قۇزار.
ەڭبەكشى قازاق اۋدانىنىڭ جايلاۋى بۇل-
«امانجول اسۋى» دەپ اتايدى ولار.
ايداعان امانجولمەن قالماق مالىن،
باي ەكەن بۇل كۇرىتە ەلگە ءمالىم.
جاعدايىن كۇرىتەنىڭ تۇگەل ايتىپ،
وقۋشىم، كەتەيىن دە قىلىپ ءمالىم.
كۇرىتە قالماقتاردىڭ ءبىر بايى ەكەن،
شەلەكتىڭ ەكى جاعىن قىلعان مەكەن.
اعاسى قاتىن تورەنىڭ بىرگە تۋعان،
تورەگە ءدال وسىلاي جاقىن ەكەن.
سول جەردى «كۇرىتەنىڭ سايى» دەيدى،
ءسۇيسىنىپ مال ءسۇيىردىڭ ءشوبىن جەيدى.
قۇنارلى، ءشوبى شۇيگىن بولعاننان سوڭ،
كۇرىتەنىڭ قولى جەتىپ العان دەيدى.
قازىردە «كۇرىمتە» دەپ اتايدى ءوزىن،
الىپتى كولحوز ورناپ مۇنىڭ ءتورىن.
«كۇرىمتە» كولحوزى دەپ اتاق بەرىپ،
قالماقتىڭ وشىرمەپتى ءالى ءسوزىن.
كەگەننىڭ اۋدانىنا بۇل قاراستى،
باتىرلار قالماق مالىن الىپ قاشتى.
اتانىپ كۇرىتەنىڭ اتاعىمەن،
بۇل جەردە كەگەن اۋدان كولحوزداستى.
باتىرلار جىلقىنى ايداپ قايدا كەتتى،
اقىنىم، ەندى سودان حابار ەتشى.
ءبىر اسىپ امانجولدان كەتىپ ەدى،
قۋالاپ كوپ جىلقىنى قايدا جەتتى.
اسۋدان اسقاننان سوڭ ەلدى ويلاپ،
تۇرگەننىڭ وزەنىمەن تومەن بويلاپ،
كۇنى- ءتۇنى اتتان تۇسپەي قاتتى قۋىپ،
ىلەنىڭ قامىسىنا كىرگىزدى ايداپ.
از عانا تاماقتانىپ، دامىل الدى،
كوك مايسا قۇراقتارىن جىلقى شالدى.
«وسى جەردە جىگىتتەر الدانسىن» ، - دەپ،
ءبىر سەمىز، قىسىر ەمگەن سويدى تايدى.
دامىلداپ وسى جەردە تىنىعادى،
شارشاعان مال دا، ادام دا جىعىلادى.
ءۇش تاۋلىك اتتان تۇسپەي، ۇيقى كورمەي،
قىزارعان كوزگە ۇيقى تىعىلادى.
دەمالىپ، تىنىعادى تاماقتانىپ،
جىلقى ايداپ كەلە جاتىر قالماقتى الىپ.
«ىلەدەن ەندى ءوتىپ كەتەمىز» دەپ،
ايدادى جىلقىلارىن جيىپ الىپ.
ىلەدەن وتپەك بولدى، جيىپ مالدى،
تىنىعىپ باتىرلار دا بولدى حالدى.
الدەنىپ باتىرلارىڭ العاننان سوڭ،
جىلقىنى توپتاپ ايداپ سۋعا سالدى.
كوكالا جار دەگەن جەردەن ءوتىپ شىقتى،
كەلەدى قالماقتى الىپ وڭكەي مىقتى.
كوزدەرى قانتالاعان قىپ- قىزىل بوپ،
سالامات، باتىرلارىڭ امان جەتتى.
ەلىنە باتىرلارىڭ امان كەلدى،
كەلگەنىن ساۋ- سالامات حالقى ءبىلدى.
جىلقىسىن كۇرىتەنىڭ ايداپ كەلىپ،
ولجا قىپ باتىرلارىڭ ەلگە بەردى.
جەتى ءجۇز جىلقى ايداپ كەلگەن ەكەن،
التايعا ءبارىن ساناپ بەرگەن ەكەن.
«ەڭبەكتەرىڭ زايا بوپ كەتپەسىن» دەپ،
توپ- توپ قىپ، باتىرلارعا بولگەن ەكەن.
ەلىنە امان كەلىپ امانداستى،
التاي ءبي اسىپ تۋعان اقىلدى، ەستى.
«حالقىنا باتىر ورتاق» دەگەن ءسوز بار،
ولجا بوپ ءۇش ءجۇز جىلقى مال ۇلەستى.
بىرەۋ- اتىن، بىرەۋى- بيەسىن اپ،
قالماقتان كەلگەن مالدى ەل ولجالاپ.
كوپ جىلقى بۇلار ايداپ كەلگەن ەدى،
قازاقتار ءبولىپ الدى، ءبارىن تالاپ.
ءبىرقاتار بۇلار جاتتى دەمىن الىپ،
قارىق بوپ قالدى حالىق ولجا الىپ.
«كەلدىك، - دەپ، - قالماقتاردى تالقان قىلىپ» ،
تىنىقتى وتەگەن دە ۇيگە بارىپ.
ەكى ايداي تىنىش جاتىپ دامىل الدى،
قاراپ جاتپاي اڭ اۋلاپ، بۇركىت سالدى.
قاۋىپ جوق ەش نارسەدەن ەكى باتىر،
قالماقتان بەكەر ايداپ كەلەر مالدى.
وتەگەن اجىبايمەن اقىلداسىپ:
«قالماقتى الامىز، - دەپ، - تاعى باسىپ» .
حات جازدى تاشكەندەگى ساردار ەرگە:
- ومار گانگۋندى ەرتە كەل قاسىڭا الىپ.
سەنىمدى جولداسىڭدى قاسىڭا العىن،
بەتىنە قارامالىق ەش ادامنىڭ.
قالماقتىڭ باتىسىنان جاۋ بوپ ءتيىپ،
شاماڭنىڭ كەلگەنىنشە شاۋىپ العىن.
جابىلىپ قالماقتى ايداپ، جەردى الايىق،
قالماققا بارلىعىمىز كۇش سالايىق.
قۋالاپ الاتاۋدان قالماقتاردى،
جەرىنە قوجا بولىپ ءبىز قالايىق.
حات جازىپ قىرعىزدىڭ دا باتىرىنا،
ەرلەرىم، تىنىش قانا جاتاسىڭ با؟
قالماقتىڭ تىنىش جاتقان الاتاۋدا
مالدارىن، ەلىن شاۋىپ المايسىڭ با؟
قىرعىزدا نە ءباھادۇر، بار كوپ باتىر،
قالماققا سالعان سولار زاماناقىر.
بىرلەسىپ قازاق، قىرعىز، وزبەك بولىپ،
قالماقتى قۇرتقان بولار تاسپا- تاقىر.
وشتەسىپ قالماقتارمەن سوعىس اشىپ،
باتىرلار تۇس- تۇسىنان العان باسىپ.
قازاق، قىرعىز، وزبەك باتىرىنا،
ءبىراز كۇن وسى قالماق بولعان ءناسىپ.
ءبىر كەزدە اتتانىپتى ساردار باتىر،
قالماقتىڭ باسىنا ساپ زامان اقىر.
شەتىنەن شاۋىپ الىپ قالماقتاردى،
ولجالاپ جىلقىلارىن الىپ جاتىر.
ات ءمىنىپ جىگىتتەرى قالماقتاردان
مالدى ايداپ امان- ەسەن تاشكەن بارعان.
شارشاماي، ۇيىقتاماي جۇرگەن جىگىت،
ءبىر جەردە اتتى بايلاپ، ۇيىقتاپ قالعان.
بۇلار دا قاتتى ۇيىقتاپ جاتقان ەكەن،
اتتارىن بايلاماعان قىلىپ مەكەم.
شارشاپ كەپ، قاتتى ۇيىقتاپ قالعانىندا،
بوسانىپ اتتىڭ ءبارى كەتكەن ەكەن.
قاشىپتى ەر توقىممەن ون- ون بەس ات،
شارشاپ كەپ ۇيىقتاعان، بەك قاباعات.
بوسانىپ ورىسىنە ات تۋرا تارتىپ،
شاپقىلاپ ەر توقىممەن كەلەدى ات.
«جاۋ كەلىپ قالىپتى» دەپ قالماق حالقى،
ۇرىكتى مۇنى كورىپ قالماق ارتى.
«شاڭداتىپ قاراعايعا جاۋ كىردى» ، - دەپ،
ەستىلىپ قالماقتارعا سولاي داڭقى.
كوپ قالماق بۇل سارىنمەن ۇركىپ قاشتى،
ىلگەرى قورقاقتارى قادام باستى.
ءبىر مۇنشا ەر جىگىتتەر جولدى توسىپ،
جاۋمەنەن كەلە جاتقان قارسىلاستى.
جاۋ ەمەس، كەلە جاتقان وڭكەي بوس ات،
قورىققان سونى «جاۋ» دەپ بەك قاباعات.
ەل ۇركىپ، جاساق جيىپ جۇرگەندەرى
ەر توقىممەن قاشىپ جۇرگەن ون- ون بەس ات.
حالقىنا: «توقتاڭدار» دەپ حابار سالدى،
ۇستادى دا قاشقان اتتى الىپ باردى.
«ۇركىپتى الا تايدان» دەگەن قالماق،
لاقاپ بوپ كەيىنگىگە ءسوز بوپ قالدى.
«توقتا!» دەپ قاشقان ەلگە حابار سالدى،
توقتاتتى قاشىپ جۇرگەن قۋىپ مالدى.
وسىنداي قالماقتاردا ءبىر ءىس بولىپ،
قورقىتىپ، ۇركىتكەن تالاي جاندى.
وسىنداي قالماقتارعا ءقاۋىپ تۋىپ،
باتىرلار تۇس- تۇسىنان جاتىر قۋىپ.
قىرعىز، قازاق، وزبەك مۇنى جاۋلاپ،
الىپ ءجۇر ۋ- شۋ قىلىپ شەتتەن قۋىپ.
اتتانىپ قىرعىزدىڭ دا باتىرلارى
قالماقتىڭ بۇدان قورقىپ شىقتى جانى.
بىلەتىن تاۋدىڭ جايىن قىرعىز ەلى،
قويمادى بايلاۋلى اتتى، الدى ونى.
جىرمالاپ جاقىن جەردەن مالىن الىپ،
قالماققا كۇندىز- ءتۇنى جورىق سالىپ.
ۇرلايتىن جىلقىلارىن كۇندە بارىپ.
ەكى- ءۇش جىگىت بولسا دا اتقا ءمىنىپ،
قالماققا قارسى بولىپ باتىرلار جاۋ،
الدارىن ۇرلاپ، قورلاپ كوپ الادى-اۋ.
وزبەك، قازاق پەنەن قىرعىز بولىپ،
جابىلىپ قالماق مالىنا قول سالادى-اۋ.
وسىلاي الىپ ءجۇردى تىزە قوسىپ،
شىداماي قارا قالماق كەتتى بوسىپ.
زونا مەن قورا باتىر ولگەننەن سوڭ،
جونەلگەن الاتاۋدى تاستاپ قاشىپ.
ءاجىباي وتەگەنمەن اقىلداسىپ:
«قالماقتى الامىز، - دەپ تاعى باسىپ».
ەرتىپ كەل ساردار مەنەن ومار ەردى،
شابالىق كەلىستىرىپ، بولسا ءناسىپ.
جۇمسادى وتەگەندى تاشكەن جاققا:
- بارعىن، - دەپ، - جاردەم سۇراپ باتىر جاققا.
اتتانىپ تورتەۋىمىز تىزە قوسىپ،
سيىنىپ ءبىر كورەلىك بار ءارۋاققا.
مەن جيام دايىن قىلىپ ساربازداردى،
دايىنداپ جاۋعا كەرەك سايمانداردى.
ساردار باتىر كەلسە ەگەر ومارمەنەن،
الامىز قارىق بولىپ جاتقان مالدى.
جىبەردى سولاي جۇمساپ وتەگەندى،
دايىنداپ باتىرلارىن جاتىر ەندى.
قاي كۇنى كەپ قالار دەپ وتىرعاندا،
ساربازدار شوقپار، نايزا دايار ەندى.
- شونجىنى قالماق كەلىپ شاپتى، دەيدى،
تالقانداپ ەسكەنە اۋىلىن اپتى، دەيدى.
تەزدەتىپ باتىرلارعا حابار قىلىپ،
شاپقىنشى ءاجىبايعا ايتتى، - دەيدى.
اتتانىپ ەر ءاجىباي ءجۇرىپ كەتتى،
«قالماقتان قايىرام» دەپ وسى كەكتى.
«جاۋلاردىڭ العان مالىن قايتارام» دەپ،
كەلگەنشە وتەگەندەر مۇنى دەپتى.
ارتىنان جاۋ قالماقتىڭ قۋىپ باردى،
قاسىنا ەرتىپ الدى ساربازداردى.
ەلىنە ايداپ مالدى جەتكەنىندە،
باتىرلار قۋىپ جەتىپ، سوعىس سالدى.
شابىستى قىزىل قان بوپ ەكى جاعى،
سوعىستا جەڭەر ەكەن قايسى جاعى.
جابىلدى قالىڭ قالماق قازاقتارعا،
ىقتادى كەشكە جاقىن قازاق جاعى.
قازاقتى قارا قالماق قاپتاپ كەتتى،
جابىلىپ قالماقتاردىڭ قورلىعى ءوتتى.
سوعىسىپ كەشكە دەيىن قىزىل قان بوپ،
ءاجىباي ابدەن شارشاپ، السىرەپتى.
كۇن باتا ءاجىبايدى بايلاپ الدى،
قولى مەن اياعىنا بۇعاۋ سالدى.
قولىنا ءاجىباي تۇسكەننەن سوڭ،
وزگەسى ءوز- وزىنەن قۇل بوپ قالدى.
قامالدى قولعا ءتۇسىپ قايران باتىر،
قۋانىپ قالماقتاردىڭ ءبارى جاتىر.
ءبىرى- قىلىش، ءبىرى- نايزاسىن اپ،
ۇلەسىپ قالماق جاعى قارىق بوپ جاتىر.
سول جەردە كۇرىتەنىڭ بالاسى كەپ،
تانىدى قۇلاتوبەلدى «بىزدىكى» دەپ.
«جانۋار، بۇيىرعان مال وزىمە» دەپ،
قۋانىپ ول جونەلدى اتتى ءمىنىپ.
بىرەۋلەر: «ولتىرەمىز ءقازىر» دەدى،
كەيبىرى: «قويا تۇرعىن ءازىر» دەدى.
بەرەلىك حانعا اپارىپ بۇل باتىردى،
«سىيلىق قىپ، ولجا قىلسىن ءبارىن» دەدى.
قالماقتار تورەسىنە الىپ كەتتى،
كەكتەنگەن ءاجىبايدىڭ كۇنى ءبىتتى.
قۇل قىلىپ ساربازدارىن سوڭىنداعى،
وسىلاي قىپ، قالماقتاردىڭ قورلىعى ءوتتى.
باياعى قاتىن تورەگە الىپ باردى،
ايتتى ولار ادەمىلەپ بولعان جايدى.
«مۇنى ەندى ءتىرى قويماي ولتىرەم» دەپ،
زىندانعا اپاردى دا تورە سالدى.
قۋانىپ ءاجىبايدى ۇستاپ الىپ:
- شىعارام العانىڭدى، ءىشىڭ جارىپ.
قولىمنان قازاق مەنىڭ بوساعان سوڭ،
كۇرىتەنىڭ مىڭ جىلقىسىن كەتتى الىپ.
قولىما تاعى كەلدىڭ ءوزىڭ قۇل بوپ،
قازاقتان تۋىپسىڭ سەن اسىل ۇل بوپ.
ءوزىڭدى اجالدان اپ قالاتۇعىن،
ءولدى عوي اجال جەتىپ، قورا دا جوق.
ساعان مەن ايتقانىمدى كەلتىرەمىن،
ءوزىڭدى يت قورلىقپەن ولتىرەمىن.
قولىمنان امالسىزدا شىعىپ كەتكەن،
كۇرىتەنىڭ مىڭ جىلقىسىن وندىرەمىن.
استىڭنان ءقازىر سەنىڭ اتىڭ الدىق،
قۋانىپ بۇعان دا ءبىز ءماز بوپ قالدىق.
سۇيرەتىپ سول اتپەنەن ولتىرەمىن،
الاتىن ەندى سەنى قورا دا جوق.
وسىنى ايتىپ ءاجىبايدى قاماپ قويدى،
قالماقتار اڭدىپ جاتىر ءار ءبىر ويدى.
ءاجىباي قاماۋدا ءوستىپ جاتا بەرسىن،
اقىنىڭ قازاقتاردان ايتادى ەندى.
وتەگەن سارداردى ەرتىپ كەلگەن ەدى،
قايراتتى، قورىقپايتىن شىن ەر ەدى.
دەيتۇعىن ومار گانگۋن قاسىندا بار،
جيىرماداي باھادۇرلەر ەرگەن ەدى.
ەسىتتى ءاجىبايدى كەتىپتى دەپ،
قالماقتى قۋىپ بارىپ جەتىپتى دەپ.
سوعىسىپ، قىزىل- الا قان مايدان بوپ،
تۇتقىن بوپ ەر ءاجىباي كەتىپتى دەپ.
توقتاماي مۇنى ەستىپ ءجۇرىپ كەتتى،
قىرعىزدىڭ باتىرىنا حابار ەتتى.
«ءاجىباي قالماقتاردا، قولعا ءتۇستى،
اسكەرمەن تەزدەپ ەندى كەلسىن» دەپتى.
توقتاماي باتىرلارىڭ تەزدەپ ءجۇردى،
ءبىرتالاي ەر جىگىتتەر بۇعان ەردى.
«سوعىسىپ قالماقتاردى قىزىل قان قىپ،
بوساتىپ الايىق دەپ ءاجىباي ەردى» .
دينانى ەرتىپ الدى كيىندىرىپ،
«جانسىز بوپ قاتىناس قىل، بىرگە ءجۇرىپ.
قالماقتىڭ ءتىلىن ابدەن بىلەسىڭ عوي،
بارعىن، - دەپ، - قالماق جاۋعا بىزبەن ەرىپ» .
اتتانىپ كوپ اسكەرمەن بۇلار باردى،
ەرتىپ اپ حابارشىعا ديناجاندى.
سابىلىپ الاتاۋدان بۇلار اسىپ،
بەكىنىپ، مەكەن قىلدى قاراعايدى.
دينانى «ءبىلىپ كەل» دەپ جىبەرەدى،
قايتپايتىن، قورىقپايتىن شىن ەر ەدى.
ارالاپ قالماق ەلىن ءتاۋىپ بولىپ،
اۋلىنا قاتىن تورە كەلگەن ەدى.
تىڭ تىڭداپ، ءاربىر جەردەن حابار كوزدەپ،
ارالاپ ءاجىبايدى ءجۇر عوي ىزدەپ.
ءبىر جەردە ءبىر توپ ايەل اڭگىمە ايتىپ،
وتىر ەكەن ءاجىبايدى بۇلار ءسوز قىپ.
تىڭدادى ايتقان ءسوزىن تۇرا قالىپ،
بايقادى سوزدەرىنە قۇلاق سالىپ.
«قازاقتىڭ قولعا تۇسكەن زور باتىرىن،
ءولتىر دەپ بۇيرىق قىپتى تاۋعا اپارىپ.
ولتىرەدى ەرتەڭ ونى اتقا سۇيرەپ،
قالسىن دەپ سۇيەكتەرى ابدەن كۇيرەپ.
قاتىن تورە قۇل قىلماي ەندى ونى
ءولتىر دەپ ايتىپتى عوي ەلگە سۇيدەپ» .
ايەلدەر اڭگىمە قىپ وسىنى ايتىپ،
ەسىتىپ بۇل حاباردى، كەتتى قايتىپ.
«قاماۋدا جاتىر ءقازىر ول باتىرلار،
بەيشارا، ولەدى عوي قاپا تارتىپ» .
ءسوز قىلدى ءبىر توپ ايەل وسىلايشا،
ارالاپ دينا ءجۇردى بوسقا، جايشا.
بايقادى زىنداندى دا قاماپ قويعان،
«كۇش سالسا الار ەدى- اۋ!» دەپ تۇر وڭاشا.
اپ كەلدى بۇل حاباردى باتىرلارعا،
دەمالىپ بارلىق باتىر جاتىر مۇندا.
قىرعىزدىڭ باتىرىنان دا حابار كەلدى،
«كەلەم، - دەپ، - جاساق الىپ جاۋلاسۋعا».
وتەگەن ساردارمەنەن قۋاندى بەك:
«قىرعىزدان بالۋان، باتىر كەلىپتى، دەپ.
قۇدايىم قۋات بەرسە ەندى بىزگە،
بوساتىپ ءاجىبايدى الامىز» ، - دەپ.
كەشىنە قىرعىز كەلىپ امانداستى،
جيىلىپ بارلىق باتىر سالەمدەستى.
تىنىعىپ، تاماقتانىپ وسى ارادان،
قالماققا ەرتەڭ تۇستە شابام دەستى.
قىرعىزدار ءبىر ادامدى جىبەرىپتى،
قالماقتار نە قىپ جاتىر، ءتىل الىپتى.
«ءولتىر» دەپ ەرتەڭ كەشكە ءاجىبايدى،
حالقىنا تورە سولاي حابار قىپتى.
سونداي حابار اكەلدى قىرعىز جاندار:
«ال ەندى تەزدەتىپ، باتىر، قامدانىڭدار.
باتىردى تۇسكە دەيىن اجىراتپاساڭ،
ايرىلىپ ءاجىبايدان قالعانىڭدار».
سويلەستى باتىرلارىڭ اقىلداسىپ،
تال تۇستە الماق بولدى جاۋدى باسىپ.
دينانى قالماقتارعا جىبەرەدى:
«جۇرگىن، - دەپ، - قالماقتارمەن حابارلاسىپ».
بەكىنىپ باتىرلارىڭ جاتتى دەيدى،
ەرتتەدى ساسكە مەزگىل اتتى دەيدى.
«كەۋدەدەن جان كەتكەنشە قايتپاڭدار» دەپ،
اسكەرگە ساردار باتىر ايتتى دەيدى.
جيىلىپ قالماقتار دا جاتىر ەكەن،
شەلەكتىڭ كەڭ ارناسىن قىلىپ مەكەن.
«سۇيرەتىپ، قورلىقپەنەن ولتىرگىن» دەپ،
تورەسى وسىنى ايتىپ وتىر ەكەن.
بار ەكەن وزبەكتەردە ەكى مىلتىق،
قولىنا الدى ساردار ءبىرىن قىمتاپ.
كەتپەگەن وعى تەرىس، وتە مەرگەن،
بىرەۋىن ءوزى ۇستادى مامىت كەربەك.
تاشكەندە اتى شىققان اسقان مەرگەن،
كەتپەيدى ودان امان كوزى كورگەن.
مامىت كەربەك اتانىپ مەرگەندىكپەن،
سەسكەنەر بىلگەن ادام كورگەن جەردەن.
ات قويىپ كەلىپ قالدى وڭكەي باتىر،
ارتىنان قالىڭ سارباز كەلە جاتىر.
جيىلعان قالماقتارعا مىلتىق اتىپ،
قاشقاندى مامىت كەربەك اتىپ جاتىر.
الدىنان دينا شىقتى حابار بەرىپ،
قالماقتىڭ اراسىنان جۇرگەن كورىپ.
«باتىردى سۇيرەتكىن دەپ شىعارىپ ەدى،
زىندانعا قايتا سالدى ءسىزدى كورىپ» .
ەسىتىپ بۇل حاباردى باتىرلارىڭ،
قالماققا قاھارى كەپ، توكتى ءزارىن.
«زىندانعا مەن بارايىن، رۇقسات بەر» دەپ،
سۇراندى باتىرلاردان ومار گانگۋن.
«تەز جەت» دەپ رۇقسات ەتتى وتەگەن باتىر،
قالماققا سالىپ جاتىر زامان اقىر.
باتىرلار كەز كەلگەنىن جۇلىپ تاستاپ،
اتتارىن استىنداعى الىپ جاتىر.
ەر ەدى ومار داعى كۇشكە سەنگەن،
تەزدەتىپ زىندانعا بۇل جەتىپ كەلگەن.
اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ ومار باتىر،
سوعىسىپ، كوپ قالماققا جاياۋ تيگەن.
باسپەن دە، اياقپەن دە بىردەي ۇرىپ،
زىنداننان باقتاشىنى شىقتى قۋىپ.
- ءاجىباي، بار ما جانىڭ، باتىرىم، - دەپ،
ەسىكتى تارس ەتكىزىپ الدى جۇلىپ.
زىندانعا قورىقپاستان كەتتى كىرىپ،
سىرتتاعى باقتاشىعا سالدى بۇلىك.
ورنىقتى سوندا عانا ەر جۇرەگى،
ءاجىبايدىڭ ءتىرى ەكەنىن كوزى كورىپ.
بوساتىپ ءاجىبايدىڭ قولىن شەشتى،
زىنداندا ەكى باتىر ەسەندەستى.
اقىرىپ ءاجىباي دا شىعا كەلدى،
قالماققا كورسەتەم دەپ قيىن ءىستى.
باتىرلار قالماقتاردىڭ اتىن الىپ،
قور بولدى قالىڭ قالماق جاياۋ قالىپ.
وتەگەن الدىمەنەن قۇلا اتتى ۇستاپ،
اكەلدى ءاجىبايدىڭ الدىنا الىپ.
اقىرىپ ءمىندى ءاجىباي قۇلا اتقا،
ءيىرىپ الدى جاۋدى وڭكەي داتقا.
«مالدارىن قولعا تۇسكەن تاستاما، - دەپ،
ايقايلاپ ايتتى ءاجىباي قازاق جاققا.
ايداڭدار بار جىلقىنى جولعا سالىپ،
تالقاندا بۇل يتتەردىڭ اۋلىن شاۋىپ» .
قالماقتى باتىرلارىڭ شاۋىپ الدى،
تالقانداپ ۋ- شۋ قىلىپ، قايعى سالىپ.
بۇلارعا ەشكىم قارسى شىعا المادى،
ءاجىباي بوسانعان سوڭ شىدامادى.
«قاپ، سەنى ءتىپتى ءتىرى قويمايمىن» دەپ،
تورەنىڭ ورداسىنا ۇمتىلعانى.
قالماقتى ءوستىپ بۇلار شاۋىپ كەتتى،
تىنتەلەپ قالماق تورەسىن كوپ ىزدەپتى.
و داعى جاننان اسقان ءبىر قۋ ەكەن،
باعانا- اق جاۋ كەلگەندە قاشىپ كەتتى.
سوعىستا سول قالماقتىڭ باسىن كەسىپ،
تالايى وق تيگەن سوڭ كەتتى ۇشىپ.
باتىرلار جان قوياتىن بولماعان سوڭ،
مال- باستى تاستاپ، ءتىرىسى كەتتى بوسىپ.
باتىرلار قالماقتاردىڭ مالىن الدى،
باسىنا ەلىن شاۋىپ، قايعى سالدى.
قيراتىپ شاڭىراعىن تاس- تالقان قىپ،
قۇل قىلىپ ۇلى مەنەن قىزىن الدى.
قالماقتىڭ ەلىن شاۋىپ، مالىن ايداپ،
كەرەگىن الىپ جاتىر ابدەن جايلاپ.
دينا كەپ ءاجىبايعا امانداسىپ،
بۇلار دا شىعا كەلدى گۇل- گۇل جايناپ.
مالىن اپ، ەلىن شاۋىپ قايتتى بۇلار،
ەش ادام قارسى كەلمەس بۇل باتىرلار.
ءار جەردە سوندا كەلگەن بالالاردىڭ
تۇقىمى ءوسىپ- ونگەن ءالى دە بار.
ولاردى قۇل قىلمادى، ادام قىلدى،
ەر جەتىپ، جىگىت بولىپ، ەسى كىردى.
ايەل الىپ، قىزدارى ەرگە ءتيىپ،
قازاققا ءبىرقاتار تۇقىم بەردى.
بوساتىپ، قۇتقارىپ امان ءاجىبايدى،
باسىنا دۇشپانىنىڭ قايعى سالدى.
سالامات، امان- ەسەن بارلىعى دا،
ولجانى رازى بوپ ءبولىپ الدى.
ەلىنە قوش ايتىسىپ قىرعىز كەتتى،
سالامات ولجالى بوپ بۇ دا جەتتى.
قوسىلىپ ەل- جۇرتىنا امان- ەسەن:
«قالماقتان قايىردىق، - دەپ، - ءوستىپ كەكتى» .
ساردار مەن ومار گانگۋن ولجالى بوپ
جىلقىنى توبەمەنەن ايدادى كوپ.
ەلىمەن بۇلار دا كەپ امانداستى
«قالماقتان كەك قايىردىق وسىلاي» ، - دەپ.
مالدارىن شونجى ەلىنىڭ تۇگەل بەردى،
قۇرمەتتەپ وتەگەن مەن ءاجىباي ەردى.
«باتىرلار، جامانشىلىق كورمەڭدەر» ، - دەپ،
شۋىلداپ مال العاندار باتا بەردى.
كوپ ادام باتىرلارعا رازى بولىپ،
شونجىنىڭ مالىن بەرگەن تۇگەل ءبولىپ.
حالىقتىڭ سول جەردەگى باتاسىن اپ،
باتىرلار ءوز ەلىنە كەتتى ءجۇرىپ.
تاستاماي قالعان مالدى كەتتى ايداپ،
قۋانىپ باتىرلارىڭ گۇل- گۇل جايناپ.
«قالماقتى قالاي تالقان قىپ شاپتىق» دەپ،
كەلەدى قۋانىشپەن كۇلىپ، ويناپ.
ەلىنە ساۋ- سالامات كەلدى بۇلار،
باتىرلار جاۋدان قايتپاس، سوعىس قۇمار.
قالماقتى تاس- تالقان قىپ، ەلىن شاۋىپ،
ەلىنە امان- ەسەن كەلدى بۇلار.
اۋلىنا ەكى باتىر امان كەلدى،
شاقىرىپ التاي ءبيىڭ بارلىق ەلدى:
- «ەلىنە باتىر ورتاق» دەگەن ءسوز بار،
الىڭدار ولجا قىلىپ مالدى، - دەدى.
ۇلەسىن وتەگەننىڭ ساناپ بەردى،
قۇرمەتپەن ەل سىيلادى بۇل ەكى ەردى.
ولجا العان باتىرلاردان ەلدىڭ ءبارى،
شۋىلداپ باتالارىن بەردى دەيدى.
ولگەنشە جۇرگەن ەكەن باتا الىپ- اق،
تۇقىمى ءوسىپ، ەكەۋىنە دە قونىپتى باق.
ەل بيلەپ بالالارى، اتاق الىپ،
ازىردە تۇقىمىنان كەتپەپتى ءارۋاق.
تەگەن اجىبايمەن تاتۋ بولعان،
قالماقتى تالاي شاپتى بۇلار قولمەن.
«دوستىڭ ءتۇبى سۇيەكپەن ايرىلسىن» دەپ،
قالىڭسىز بۇل ەكەۋى قۇدا بولعان.
وتەگەن قىز بەرمەك بوپ بالاسىنا،
ءسوزىنىڭ ەش ادام جوق اراسىندا.
«قالىڭسىز، كادەسىز قىپ بەرەمىن» دەپ،
وسىلاي سويلەسىپتى راسىندا.
ءاجىبايدىڭ جايناق دەگەن ۇلكەن ۇلى،
«كۇيەۋ عىپ الام، - دەدى، - ەندى مۇنى».
قىزى بار وتەگەننىڭ ماقتا دەگەن،
جايناققا بەرمەك بولدى ەندى مۇنى.
ءاجىباي وتەگەنگە شىدەر بەرىپ،
ەكەۋى قۇدا بوپتى اڭدا ءجۇرىپ.
«دوس ەدىك، جامان جولدا جولداس بولعان
قالىڭمال، كادە- سادە بولماسىن» ، - دەپ.
دوس ءتۇبى قۇدا بولعان سۇيەك بەرىپ،
سوزىنە ەكەۋى دە وتە بەرىك.
ۇل ەر جەتىپ، قىز داعى بويجەتكەن سوڭ
سالەم ايتقان، كەلىنىن السىن كەلىپ.
جايناقتى قاينىنا جىبەرىپتى،
«ءبىرقاتار اپارعىن» ، - دەپ مال بەرىپتى.
«ۋادەم ولاي ەمەس» دەپ وتەگەن
مالدارىن تۇگەل قايىرىپ جىبەرىپتى.
اينىندا از كۇن جاتىپ جايناق قايتتى،
ماقتامەن ويناپ- كۇلىپ تاتۋ- ءتاتتى.
«توي قىلىپ ۇزاتامىن، جاز شىقسا» دەپ،
وتەگەن قۇداسىنا سولاي ايتتى.
قايىردى قۇداسىنا وسىنى ايتىپ،
اۋلىنا كۇيەۋ، قۇدا كەتتى قايتىپ.
«كورگەنشە ساۋ بولعىن» دەپ ماقتا قالدى
بالدىز بەن جەڭگەسىنە قوش- قوش ايتىپ.
ماقتا ايتتى جايناققا: «قايتپاعىن، - دەپ،
از قالدى ۋاقىت جاقىن، جاز داعى كەپ.
موينىنان قۇشاقتادى، قورقام سەنەن،
جۇرەگىم سۋىلداپ تۇر، بىردەمە بوپ».
جايناق ايتتى: «قورىقپا، ماقتا جانىم،
بەلگىلى ءبىر وزىڭە بولدىم ءمالىم.
كەلەمىن جاز شىققان سوڭ، قايتا اينالىپ،
شىداعىن وعان دەيىن ماحبۇب جانىم.
كەلەمىن قار كەتكەن سوڭ، كەشىكپەي-اق،
ماقتاجان، جۇرەك سەنى تۇر عوي اياپ.
ءوزىڭدى كورگەنىمشە بولام اسىق،
ويلاماي، جۇرە بەرگىن گۇل- گۇل جايناپ».
اۋلىنا وسى سوزبەن جايناق كەلدى،
ەسىتتى بۇل حاباردى ءاجىباي ەندى.
قۋانىپ وسى سوزگە ەر ءاجىباي،
بەك قاتتى وتەگەنگە ريزالاندى.
وسىمەن قاھارلى قىس كەتتى ءوتىپ،
ماقتا ءجۇر «كەپ قالار» دەپ ءۇمىت ەتىپ.
توقتاي ما كۇنى بىتسە، كىم بولسا دا،
ۇزاماي جايناق ءولدى سۋعا كەتىپ.
كۇنى ءبىتىپ، جايناق مىرزا سۋعا كەتتى،
مەرزىمدى كورەتۇعىن كۇنى ءبىتتى.
«اجال اياق استىندا» دەگەن ءسوز بار،
جەتە الماي مۇرادىنا اجال جەتتى.
جايناقتى ەستىگەن سوڭ كەلدى وتەگەن،
ات قويىپ «ق ۇلىنىم» دەپ باتىر كەلگەن.
جىلاسىپ وتەگەن مەن ەر ءاجىباي،
وتەگەن قۇداسىنا بىلاي دەگەن:
- جىبەرشى تۇمارشانى ءبىزدىڭ ۇيگە،
قايعىلى ءتۇسىپ قالدىڭ مۇنداي كۇيگە.
بالاڭدى جوقتات، كەلىنىڭدى الىپ كەلىپ،
ماقتا دا قايعىلى بوپ كەلسىن مۇندا.
وتەگەن تۇمارشانى كەتتى ەرتىپ،
وتىرىپ قالعان ماقتا بەتىن بۇركەپ.
توي قىلماي جاساۋىمەن شىعارادى
ماقتانى تۇمارشاعا جىبەردى ەرتىپ.
ماقتانى ولىگىنە كەلدى الىپ،
جوقتاتتى جايناق جاستى، داۋىس ايتىپ.
ۇزاتتى جاساۋىمەن كۇيەۋسىز- اق،
بار ەكەن سول زاماندا سونداي ءتارتىپ.
جايناققا ماقتا كەلىپ داۋىس ايتتى،
بەيشارا جاستايىنان قاپا تارتتى.
ءبىر كۇنى وتەگەن كەپ ءاجىبايعا،
سىرلاسىپ باتىرلارىڭ مىنانى ايتتى:
- ءاجىباي، بالالارىڭدى كورسەت ماعان،
بىرەۋىن بالا قىلىپ تاڭداپ الام.
ورنىقسىن كوڭىلىمىز ەكەۋمىزدىڭ،
بىرەۋى بولسىن، - دەپتى، - كۇيەۋ بالام.
تۇمارشا تاپقان ەكەن جەتى بالا،
بارلىعى بالاسىنىڭ بوپتى دانا.
«كۇيەۋىم جاس بولسا دا جالبى عوي» دەپ،
وتەگەن ايتقان ەكەن جاس بولسا دا.
- جالاڭ بۇت، كۇيەۋ بالام قارا بالا
ماقتاجان، يكەم تارتىپ سوعان قارا.
بۇتىنا كەلىستىرىپ دامبال تىككىن
بالا، - دەپ، - بولماسىنشى كوڭىلىڭ الا.
ماقتانىڭ قالاعانى قۇداكەلدى،
جاقتىرىپ، «تەتەلەس» دەپ سوعان ءتيدى.
«مەنىڭ ايتقان بالاما تيمەدىڭ» ، - دەپ،
ماقتاعا وتەگەن باتىر وكپەلەدى.
- كورمەيمىن، - دەدى وتەگەن، - ماقتا ءجۇزىن،
دالادا قالدى بوسقا مەنىڭ ءسوزىم.
ءبىر ولگەن بالا شىعار بۇل اقىماق،
قۇدايىم كورسەتپەي- اق قويسىن ءوزىن.
تاۋىپتى جەتى بالا ماقتا سوندا،
بارماق بوپ اكەسىنە شىقتى جولعا.
ەرتىپ اپ ەكى بالانى كەلە جاتىر،
باتىرىڭ نە ايتادى بارعاندا وندا.
مۇسىركەپ، ەسىركەپتى ەرتىپ باردى،
ەرەسەك ەكى بالانى قاسىنا الدى.
قاسىنا جولداس الىپ، ساپار شەگىپ،
«كەلەم»، - دەپ اكەسىنە حابار سالدى.
وتەگەن: «كورمەسىن، - دەپ، - ماقتا مەنى،
كورمەيمىن تىرشىلىكتە، - دەدى، - ونى.
جالبىعا تيمەي قويدى جاس بالا دەپ،
ولگەنشە ۇمىتپايمىن تەگى سونى».
وتەگەن جاتىپ الدى وڭاشا ۇيدە،
اشۋلى ءتۇستى باتىر سونداي كۇيگە.
ەرتىپ اپ ەكى بالانى الدىنا ساپ،
ماقتا باردى وتەگەن جاتقان ۇيگە.
«بارعىن» دەپ جىبەردى اۋەل بالالاردى،
ارتىنان سالەم بەرىپ ءوزى باردى.
مۇسىركەپ: «تۇر، اتا!» دەپ ءمىنىپ ەدى،
ەسىركەپ ساقالدارىن جۇلىپ الدى.
ساقالدان تارتىپ باسىن كوتەرەدى،
«ويپىرماي، مىنا بالا بۇل كىم ەدى؟
تۇقىمى پىشاقتاسىپ كەتەدى ەكەن،
شارۋا مىنا بالاڭ بولار» ، - دەدى.
وسىلاي بالالارعا باعا بەرگەن،
تانىعان بالالاردى كورگەن جەردەن.
بەتىنە ماقتانىڭ قاراپ تۇرىپ:
«شىراعىم، ايىبىڭدى كەشتىم» ، - دەگەن.
تۇقىمى وسىلاردىڭ كەگەندە بار،
بارلىعى قايتپايتۇعىن بولدى كوكجال.
توبەلەسسە، پىشاق ساپ ولتىرەتىن،
ىشىندە شاتاقتارى ءالى دە بار.
ۇل بولىپ تۇمارشادان جەتەۋ تۋعان،
مىناداي بالالاردىڭ اتىن قويعان:
«جايناق، قۇداكەلدى، ماۋكە، بايىس،
جالبى، قىدىرالى، بەردىقوجا» دەپ اتىن قويعان.
دينادان قوناق دەگەن بىرەۋ تۋعان،
ەر بولىپ اتاسىنىڭ جولىن قۋعان.
اتامقۇل، قىدىق دەگەن ازاماتتار
حالىقتىڭ ايتۋىنشا سودان بولعان.
ءاجىباي قارتايعاندا توقال العان،
توقالدان تاۋتەكە دەگەن بالا قالعان.
مۇنىڭ داعى تۇقىمى ءوسىپ، ءونىپ،
ءبىرقاتار شاماسىنشا اۋىل بولعان.
وسىمەن كوپ زاماندار وتكەن ەكەن،
قۇدا بوپ ەكى باتىر كەتكەن ەكەن.
بۇل جەردەن قالماق ۇركىپ كەتكەننەن سوڭ،
تۇرگەندى ءاجىباي مەكەن ەتكەن ەكەن.
تۇرگەندى ءاجىباي مەكەن قىلىپ جۇرە بەردى،
سىيلايدى جۇرتتىڭ ءبارى ءاجىباي ەردى.
ەڭ العاش بۇل كەرەيدەن قونىس العان
قازاقتا باتىر تۋعان ءاجىباي دەر- ءدى.
تۇرگەننەن شىعارىپتى توعان قازىپ،
بولسىن دەپ تۇقىمىما بۇزعان ازىق.
«ءاجىباي توعانى» دەپ اتايدى ءالى،
سۋىنان جۇرتتىڭ ءبارى بولدى قارىق.
بۇل دالەل سوزدەرىمنىڭ راسىنا،
قالدىرعان اقىلمەنەن مۇراسىنا.
مىڭ التى ءجۇز سەكسەندە، نە توقساندا
قازىپتى بۇل توعاندى سول شاماسىندا.
جايلاپتى ءبىر جىل بارىپ قارا تورىق،
باتىرىڭ قينالىپتى قاتتى اۋىرىپ.
«تۇرگەنگە اۋرە قىلىپ اپارماي- اق،
بولەكتىڭ قاسىنا مەنى قوي اپارىپ».
مىڭ جەتى ءجۇز ءۇشىنشى بولعاندا جىل،
وقۋشىم، ءبىلىپ قويعىن ءولىپتى بۇل.
جاسىندا جەتپىس توعىز قايتىس بولىپ،
وسىنداي ءىس قىلىپتى باتىرىڭ ول.
باتىردىڭ شەلەكتە ءدۇر زياراتى،
حالىقتىڭ سولاي بەرگەن ماعلۇماتى.
«ۇيگەن تاس» جاتىر دەيدى قاريالار،
جاتىر دەر ءبىر توبە بوپ، ەسكى قالپى.
بالاسى ءاجىبايدىڭ جالبى دەگەن،
قازاقتىڭ بيلەرىنە ارىز بەرگەن.
اكەمنىڭ ەڭبەگى كوپ ءسىڭىپ ەدى،
البانعا الاتاۋدى بەرگىن دەگەن.
جاقسىلار: «ءجونى بار» دەپ بەرگەن ەكەن،
الباندار الاتاۋدى قىلعان مەكەن.
ءاجىبايدىڭ وسى دالەل- ەرلىگىنە،
الباندار ءقازىر دە ءجۇر قىلىپ مەكەن.
تاۋشەلەككە جالبى كوشتى باستاپ بارعان،
الدىمەن ءاجىباي تۇقىمى ورىن العان.
تاۋشەلەكتىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن،
تۇقىمى سول باتىردىڭ مەكەن قىلعان.
باتىردىڭ اڭگىمەسىن جازىپ ءبىتتىم،
وقىعاننان راحمەت دەگەن ءسوزدى كۇتتىم.
جاي ءسوزدى ەل اۋزىنداعى ولەڭ قىلىپ،
كەمپىرمەن اقىلداسار جايدى ۇقتىم.
وقۋشىم، بۇل جازبامدى سىنا كۇشپەن،
ءبىتىردىم ىزدەپ ءجۇرىپ، كوپ جۇمىسپەن.
بار شىعار اشىسى دا، ءتاتتىسى دە،
دەمەيمىن جەمىسىمنىڭ ءبارى پىسكەن.
ءبىتىردى مۇنى جازىپ ابزەيىت اقىن،
باتىردىڭ ەل ءبىلسىن دەپ حيكاياتىن.
«كوزىڭنىڭ مايىن تاۋىسىپ، شارشادىڭ» دەپ،
كەمپىر دە اشۋلانىپ كوپ ۇرساتىن.
