مايدانداعى ماحاببات پەن ماشاقات
ءتىپتى ءوزى سوعىسىپ جاتقان جاۋ جاقتىڭ ادامىن ءسۇيۋى دە بەك مۇمكىن! سەبەبى ادام جۇرەككە ەمەس، جۇرەك ادامعا ءامىرىن جۇرگىزەدى. ول، ارينە، ازاپ تا شىعار، ءبىراق وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن سولداتتىڭ ومىردەن كۇدەرىن ۇزبەۋىنە سول عانا كۇش بەرسە شە؟..
قايتسەم، جاۋدى جەڭەمىن، قايتسەم، ءتىرى قالامىن دەپ جۇرگەندە ادامنىڭ ماحابباتتى ويلاۋعا شاماسى كەلدى دەيمىسىڭ دەۋشىلەر دە تابىلار. الايدا قانشا جەردەن شىنجىر تابان تانك ءمىنىپ، سۋىق قارۋ اسىنىپ جۇرسە دە، ادام - قاشاندا ادام. كەۋدەسىندە جۇرەگى سوعىپ تۇرعاندا، سوڭعى مينۋت، سوڭعى سەكۋندقا دەيىن ول الدە كىمدى ىزدەپ، الدە كىمدى اڭساپ، الدەنەگە اسىعۋمەن بولادى. اۋزىنان انا ءسۇتى كەپپەگەن سولداتتاردىڭ ىشىندە ءتىپتى سەزىم دەگەندى ءبىلىپ ۇلگەرمەي، سوعىسقا اتتانعاندارى كوپ.
سول كۇيىندە كوز جۇمعاندارى قانشاما! ولار جايلى مايدان ورتاسىندا ءان سالىپ، جاۋىنگەرلەر جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن، سىرىن تىڭداپ، ۇزىلەر شاقتاعى جانارىنداعى ارمانىن كورگەن ءانشى روزا اپامىز ءوزىنىڭ تالاي ەستەلىگىندە ايتقان دا ەدى. اق ماحابباتتى ارمانداۋمەن كەتكەن بوزداقتار جايلى اڭگىمە بولەك...
2) جارالى جاۋىنگەر + مەدبيكە = ماحاببات
سوعىستا ايەل قايدان ءجۇرسىن؟! بولعان كۇننىڭ وزىندە ولار وزدەرىنىڭ نازىك جانىن قاماپ تاستاپ، ەرلىكتىڭ ساۋىتىن كيىپ العان عوي دەرسىز. جاراتقان شەبەر، ەرلەردى ايالى الاقانسىز قالدىرماۋدىڭ رەتىن تاپقان. مەدبيكەلەر ارقىلى! جالپى، ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى 10 مىڭداعان دارىگەر وتان قورعاپ، جارالى بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ ءومىرى ءۇشىن ارپالىسقانىن ايعاقتايدى ساندىق دەرەكتەر.
وزدەرىن ەمدەپ جازعان مەدبيكەلەرگە عاشىق بولىپ قالعان سولداتتار جايلى كىتاپتار دا از ەمەس، كينولاردان كورىپ تە ءجۇرمىز. سونداي تاعدىردى ءوز باسىنان وتكەرگەندەردەن كۇنى بۇگىن كوزى تىرىلەرى دە جوق ەمەس. ماسەلەن، 1943-جىلى نەبارى 23 جاسىندا مايدانعا اسكەري حيرۋرگ بولىپ شاقىرىلعان الماتىلىق سوفيا يزمايلوۆا ەكى دۇنيە اراسىندا جاتقان جارالى جاۋىنگەرلەردىڭ جانىن ءوز جانىنان ارتىق قويىپ، سولاردىڭ توسەگىنىڭ باسىن كۇن-ءتۇن كۇزەتكەندە ءوز تاعدىرىن سول جەردەن ۇشىراتامىن دەپ ويلادى ما ەكەن؟ ..
ءوزى قىزمەت ەتكەن 3- ۋكراينا مايدانىن ەسكە العان اپامىز جارالى سولداتتىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان جاس مەدبيكەنىڭ تىم قۇرىسا ساۋساعىنان ۇستاپ، ءبىر ساتكە بولسا دا كىدىرۋدى وتىنەتىنىن ايتادى. ال سولاردىڭ بىرىمەن ماڭگىلىك ءوزى قول ۇستاسىپ وتەمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسا، تۇسىنە دە كىرمەگەن. نيكولاي ەسيپوۆ جاراسى ساۋىققان سوڭ، ويرانى شىققان دالانىڭ وزىنەن ءبىر قۇشاق گۇل تاۋىپ، جۇرەگىن قولىنا الا قىزدىڭ الدىنا كەلەدى دە، بىردەن وزىنە تۇرمىسقا شىعۋىن وتىنەدى.
«بۇل جەردە ۇيلەنۋگە بولا ما؟» - دەگەندە، ءتىپتى سوفيا يزمايلوۆانىڭ ءوزى دە تاڭىرقاپ قالسا كەرەك. ءسويتىپ تابىسقان ەكى جاس قازاقستاندا وتاۋ قۇرىپ، 57 جىل بىرگە باقىتتى عۇمىر كەشىپ، نەمەرە، شوبەرە سۇيەدى.
«سۇراپىل سوعىستا كوپتەگەن ادام جاقىندارىن جوعالتتى، ال مەن بولسام ونى تاپتىم» دەپ بۇگىندە ازىلدەيتىن تاعى ءبىر تاعدىر يەسى - كوكشەتاۋلىق اننا جۇماعۇلوۆا ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگى نۇرپەيىس جۇماعۇلوۆتى 1945-جىلى پولشا تۇبەگىندەگى شايقاستا جولىقتىرىپتى. ولار دا جارتى عاسىرداي جۇبايلىق عۇمىردىڭ باقىتىن باستان وتكەرگەن.
3) دۇشپانىنا عاشىق قىلعان قۋ سەزىم
ارينە، سىرت كوزگە ول - ساتقىندىق، اقىلعا قونبايتىن اقىماقتىق. جەرىن ويرانداپ، بالاسىن جەتىم، جارىن جەسىر، اناسىن تۇل، جىگەرىن قۇم ەتكەن جاۋىن دا ادام سۇيە مە؟! باسىنا تۇسسە، سۇيەدى ەكەن. بالا كۇنىمدە كورگەن كەڭەستىك ءبىر فيلم ەسىمدە. وقيعا بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە ءوربيدى. نەمىستەردىڭ قورشاۋىندا قالعان دەريەۆنيادا ءبىر جاس قىز نەمىس جاۋىنگەرىن ۇناتىپ قالادى. سودان كەڭەس اسكەرى دەريەۆنيانى ازات ەتكەندە ەل قۋانىپ جاتسا، سۇيىكتىسىمەن قوشتاساتىنىن ويلاعان قىز قاتتى قايعىرادى.
جىگىتتىڭ دە سۇيگەندىگى سونشا، ءوز اسكەرىنەن جاسىرىنىپ قالىپ قويادى دا، قىز ونى اۋىلداعى ەسكى ءبىر قورا ىشىندە ەلدەن جاسىرىپ ۇستايدى. ءبىراق كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا جىگىت كەتۋگە ءماجبۇر بولادى، جىلاي-جىلاي قىز قالا بەرەدى. فيلم سوڭىندا ۇزاق جىلدىق ايىرىلىسۋدان كەيىن ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ تاپقان قوس عاشىق اق شاشتى اجە، سارى ءتىستى شالعا اينالسا دا، سول سەزىمدى ساقتاعان كۇيى سول باياعى الاڭدا تەربەلە ۆالس بيلەپ تۇرادى. فيلم اتاۋى دا «عۇمىرعا سوزىلعان ۆالس» دەپ اتالاتىن، ۇمىتپاسام.
بەلگىلى رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆتىڭ ءدال وسى تاقىرىپتاعى «بۇلبۇلدار ءتۇنى» دەپ اتالاتىن قويىلىمى بار. وندا دا كەسكىلەسكەن وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا بىرىمەن-ءبىرى سوعىسىپ جاتقان ەكى ەلدىڭ ەكى جاسى ءبىرىن-ءبىرى ءسۇيىپ قالىپ، سولايشا قوس مۇڭلىققا اينالادى. سوندا بۇل جەردەن نە تۇيۋگە بولادى؟ سەزىم وپاسىز با، الدە بەيبىت حالىقتى ءبىر-بىرىنە جاۋ قىلعان ساياسات وڭباعان دەۋ كەرەك پە؟
4) جاۋىنان جۇكتى بولعان جازىقسىز انالار
«بىتپەس سوعىس» دەپ اتالاتىن ءبىر تاماشا فيلم «شاكەن جۇلدىزدارىنا» قاتىستى. رەسەيلىك تۋىندى ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ ءبىز بۇگىنگە دەيىن ونشا بىلە بەرمەگەن بەلگىسىز قىرىن اشادى. جەڭىسكە ساناۋلى كۇن قالعان شاق. شەتى مەن شەگى كورىنبەيتىن مۇحيت پا، تەڭىز بە، سونىڭ ورتاسىندا بەس ايەل مەن بالا-شاعا، سونداي-اق كاپيتان، ولاردى كۇزەتۋشى كارپ نيچيپورۋكتار وزىمەن-ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سول ارالعا ءبىر كۇنى نكۆد مايورى ماكسيم پروحوروۆ كەلەدى.
بۇل نە قىلعان جۇمباق ارال، ايەلدەر مەن بالالار كىم دەدىك العاشقىدا. سويتسەك، ولار جاۋ اسكەرىنىڭ تۇتقىنىندا قالعان اۋىلداردا فاشيستەردىڭ زورلىعىنا ۇشىراپ، سولاردان جۇكتى بولعان، ءتىپتى بالا تۋعان ايەلدەر ەكەن.
كۇندىز-ءتۇنى اۋىر ەڭبەكپەن اينالىسىپ، تەڭىزدەن بالىق اۋلاپ، سونى تازالاپ، مايدانعا جىبەرەتىن ارالدىڭ مايور كەلگەن كۇننەن باستاپ تىنىشى كەتەدى. سەبەبى ول قىسقا مەرزىمدە ول جەردى «تازالاۋعا» ءتيىس، ياعني مايور و باستان ارال تۇرعىندارىن تۇگەل ءولتىرۋ بۇيرىعىمەن كەلگەن ەدى. ال تۇرعىندار ودان بەيحابار. 9- مامىردا جەڭىس حابارىن ەستىگەندە سونشالىق قۋانعان ايەلدەردى كورىپ، مايوردىڭ جۇرەگى ەزىلىپ، ازاپقا تۇسەدى. ءبىراق جەڭىس ورناعان كۇنى ولار وزدەرىنىڭ تالقانى شىعارىن بىلمەيدى. مايور مەيىرىمدى ەدى، ونىڭ جازىقسىز جانداردى ولتىرۋگە قولى دا، ارى دا بارماي، اقىرى ولاردى قايىققا وتىرعىزىپ، ارالدان قاشىرىپ جىبەرەدى. ول سول جولعا ءوز ءومىرىن قيىپ ەدى، مايوردى سول ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسەدى.
«كۇتە الماساڭ سارىلىپ، جارىلىپ كەت!»
«جاۋىنگەردى ءسۇيۋ - ماقتانىش، ۇمىتۋ - ساتقىندىق، ال ونىڭ جولىن توسۋ كوپ قىلىقتىدا كەزدەسە بەرمەيتىن ادالدىقپەن پاراپار» دەگەن قاناتتى ءسوز سول سۇراپىل جىلداردىڭ ۇرانىنداي بولسا كەرەك. قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتىڭ سەزىمنىڭ ءبىر بەلگىسى كۇتۋ ەكەنىن ايتاتىن ولەڭىنىڭ سوڭى «كۇتە الماساڭ سارىلىپ، جارىلىپ كەت» دەپ بىتپەۋشى مە ەدى؟! باسقا باسقا، ال كۇتۋگە كەلگەندە قازاقتىڭ قايسار كەلىنشەكتەرىمەن تەڭەسەر ەشكىمنىڭ جوقتىعىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
ءتىپتى جار قۇشاعىن ءبىر ءتۇن عانا سەزىنىپ، ەرتەڭىندە ازاماتىن مايدانعا اتتاندىرىپ سالعان دا، قارا قاعاز كەلسە دە، ەرىنەن كۇدەرىن ۇزە الماي، ولە-ولگەنشە جول توسىپ وتكەندەرى دە بولعان. قازاق ادەبيەتىندە ولار جايلى شىعارمالار از ەمەس، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «قىزداي جەسىرى»، مۇحتار شاحانوۆتىڭ «عايشا جەڭگەيى» ت. س. س. - ەشقانداي دا ويدان ەمەس، ومىردەن الىنعان شىندىق. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «كەلىن» اتتى داستانى دا بار، سوندا ەلدىڭ قاسىرەتىن كەلىنشەكتىڭ جانارىنداعى جاس پەن مۇڭ ارقىلى سۋرەتتەگەن اقىن:
...سوناۋ جىلدار ەدى بۇل...
كۇزەتتى اسپان كۇڭىرەنگەن ەل ءۇنىن،
ەل كۇزەتتى اكەسى جوق بالانى،
شال كۇزەتتى جەسىر قالعان كەلىنىن،
كۇزەتتى انا نارەستەسىز بەسىگىن،
جار كۇزەتتى كۇيەۋىنىڭ ەسىمىن... - دەيدى.
مىنە - ناعىز ماحاببات، مىنە - ناعىز ادالدىق!
«الاش ايناسى»
