ۇلى جەڭىس: قاتارداعى قاھارمان
بەرگى اتاسى جىرجىس قاجى باياناۋىل ءوڭىرىنىڭ كوكدومباق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قاسيەتتى تۇركىستان توڭىرەگىندەگى قارناق مەدرەسەسىندە ءبىلىم الىپ، مەككە-ءماديناعا بارىپ، قاجىلىق پارىزىن وتەگەننەن كەيىن 1920-جىلى قازىرگى اقجار ەلدى مەكەنىنە جاقىن جەردەن مەشىت سالدىرعان. سول مەشىت جانىنان ءۇش سالا دەپ اتالاتىن تاۋ بوكتەرىندە مەدرەسە اشىپ، بالا وقىتىپ، يماندىلىق رۋحىن تاراتقان. وسىدان 15 جىل بۇرىن جىرجىستىڭ ۇرپاقتارى اقجارداعى قاجىنىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تاس قويىپ، ارۋاق الدىنداعى پارىزدى وتەدى. اۋدان ورتالىعى - بوتاقارا كەنتىندەگى مەشىت قاجىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. سول جىرجىستىڭ ۇلى عازالي دە، كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇرزىسىنەن قورىقپاي، اكەنىڭ اسىل مۇراتتارىنا ادال بولىپ، يسلام ءىلىمىن اشىق قۋاتتاعان. ءبۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇگىنگى سانىندا «قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى» سەرىك بەكسەيىت جازادى.
ءبىزدىڭ ايتايىق دەگەنىمىز عازاليدىڭ ۇلى ماۋلەن تۋرالى. ول اقجار اۋىلىندا 1917-جىلى تۋعان. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى پەتروپاۆلدىڭ ەت-ءسۇت تەحنيكۋمىن ۇزدىك ءبىتىرىپ، ماسكەۋدەگى وسى اتتاس ينستيتۋتقا كونكۋرسسىز تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى. الايدا تاعدىردىڭ ۇيعارىمى باسقاشا بولادى. ول ق ا ز م ۋ- ءدىڭ حيميا فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. مۇندا تالاپتى جاس ەسىمدەرى دۇنيە جۇزىنە تانىمال پروفەسسورلار د. سوكولسكيدەن، م. ۋسانوۆيچتەن، م. كوزلوۆسكيدەن، ب. ءبىرىمجانوۆتان ءدارىس الادى.
ستۋدەنتتىك ءومىر 1941-جىلى ءۇزىلىپ، 5-كۋرستا وقىپ جۇرگەن ول ءوز ەركىمەن سۇرانىپ مايدانعا اتتانادى. سوعىسقا باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان. 1943-جىلى، كۋرسك يىنىندەگى سۇراپىل شايقاستاردان كەيىن ەلگە، قاراعاندى وبلىسىنا كەلىپ قايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپتى. ويتكەنى، ول قورعان قالاسىنا ىستەن شىققان اسكەري تەحنيكالاردى جەتكىزگەن ەشەلوننىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان ەكەن.
جىگەرلى جاس مايداندا زەڭبىرەكشىلەردى دايارلاۋ كۋرسىنان ءوتىپ، 70- ارميا قۇرامىندا جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارعا قاتىستى. كۋرسك، ورەل، ەلەتس قالالارىن قورعاۋعا، برەست، ۆارشاۆا، شتەتتين شاھارلارىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە قاتىستى. وكىنىشكە قاراي، ماۋلەن اعانىڭ مايدان جولدارىن ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەگەن جازبالار ساقتالماعان. دەسەك تە ونىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرىن وتان سوعىسىنىڭ I جانە Ⅱدارەجەلى قوس وردەنى، «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»، «برەستى العانى ءۇشىن»، «ۆارشاۆانى زات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالدارى ايعاقتايدى. سونداي-اق وتان ءۇشىن وت كەشىپ، حالىق ءۇشىن قان كەشىپ، تولارساقتان ساز كەشىپ، تىلەرسەكتەن سۋ كەشىپ، تاجال جاۋىن جايراتقان جاس قازاق جوعارعى باس قولباسشى ي. ستاليننىڭ العىس حاتتارىمەن بىرنەشە مارتە اتالىپ وتىلەدى. كەزىندە وسىنىڭ ءبارىن جارقىراتا كورسەتۋگە بارماعان سەبەبى، تەكتىلىگىن بىلە تۇرسا دا ماۋكەڭ قاراپايىم ادام بولعاندىقتان، جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرىن جارنامالاماعان. جاۋىنگەرلىك ناگرادالارىن كوستيۋمىنىڭ وڭىرىنە تەك جەڭىس كۇنى جاستارمەن، ارداگەرلەرمەن رەسمي كەزدەسۋلەرگە بارعاندا عانا تاققان.
جەڭىس كۇنىن ماۋلەن عازاليەۆ كەنيگسبەرگتە قارسى الدى. بەرليندى الۋعا تىكەلەي قاتىسپاسا دا، قارۋلاس جولداستارىمەن فاشيستەر ورداسىندا بولىپ، شتىكپەن ءوزىنىڭ تەگىن رەيحستاگ قابىرعاسىنا قاشاپ جازىپ، قولتاڭباسىن قالدىردى.
سوعىستان قايتىپ كەلگەن سوڭ ماۋلەن اعا ق ا ز م ۋ- دەگى وقۋىن ءبىتىردى. سودان سوڭ 1946-1949-جىلدارى قاراعاندى قالالىق حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. وسى كەزەڭدى قاز ك س ر- ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءمۇعالىمى، 17№ مەكتەپتىڭ كوپ جىلدار تۇراقتى ديرەكتورى بولعان. م. عازاليەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن اننا ياكوۆليەۆنا پلوتنيكوۆانىڭ ۇلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ۆ. م. پلوتنيكوۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «مەكتەپتىڭ وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ شامامەن 80 پايىزى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، قاراعاندىعا قاپيادا تاپ بولعان جوعارى سىنىپتى مامانداردان تۇردى. سولاردىڭ كوبىسى م. عازاليەۆتىڭ ىزگىلىكتى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا مەكتەپتە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الدى، ويتكەنى، سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قاراعاندىنىڭ قالالىق حالىققا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ باسشىسى بولعان ول مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وسىنداي ادامداردى پەداگوگيكالىق جۇمىسقا قابىلداۋ تۋرالى حاتىن قولداعان ەدى. ارينە، سول ۋاقىتتا مۇنداي شەشىمدەر بيلىككە ۇنامايتىن، سودان دا، كەيىن انام اڭگىمەلەپ ايتقاندايىن، م. عازاليەۆتىڭ جانە شەشەمنىڭ جۇمىسىندا كۇرمەۋلى دە كۇردەلى جاعدايلار بولدى. الايدا ولار ءبىرىنشى ورىنعا جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قويىپ، ول قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلدى».
سوعىستان سوڭعى قيىن كەزەڭدە قاراعاندى قالالىق حالىق اعارتۋ بولىمىنە ءۇش جىل باسشىلىق جاساعان ماۋلەن عازالييەۆ كەيىن 2№ قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنا ديرەكتور بولدى. بۇعان دەيىن بولعان التى ديرەكتوردىڭ ۋاقىتىندا ىلگەرىلەي الماي، كەنجەلەپ قالعان ءبىلىم وشاعىن اينالدىرعان ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قالاداعى ماڭدايالدى سانالاتىن №1, 3 مەكتەپتەردىڭ قاتارىنا قوستى.
ماۋكەڭ 1949-1953-جىلدارى قاراعاندى قالاسىنداعى 2№ قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىن، ال 1953-جىلدان 1986-جىل ارالىعىندا 10№ جۇمىسشى جاستار ورتا مەكتەبىن باسقاردى. سونداي-اق، ول قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا حيميا پانىنەن ساباق بەرۋدى قوسا اتقاردى.
ول مىڭداعان شاكىرتتى وقىتىپ، تاربيەلەدى، ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ ەسىمدەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، ودان تىسقارى جەرلەرگە دە بەلگىلى. اكادەميك عالىمدار ت. شارمانوۆتىڭ، ب. راقىشيەۆتىڭ، ا. الداشيەۆتىڭ، ع. قۇلقىبايەۆتىڭ، م. مۇقىشيەۆتىڭ، گ. پيۆەننىڭ، ا. الىمبايەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ ەسىمدەرىن اتاسا دا جەتكىلىكتى.
1983-جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا م. عازاليەۆ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە جولداما الىپ، دەمالۋعا قىرىمعا باردى. سوندا پاۆلودار وبلىسىنان كەلگەن ءبىر مايدانگەر اقساقالمەن تانىسىپتى. ارادا ەكى اي وتكەندە ءتۇس اۋا ۇيلەرىنىڭ اۋلاسىنا تاكسي كەلىپ توقتادى. كەلگەن سول اقساقال ەكەن. قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ كوشپەلى كوميسسياسىنا ەمتيحان تاپسىراتىن قىزىنىڭ وقۋعا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋدى وتىنە كەلىپتى. ءمان-جايعا قانىققان ماكەڭ سوزگە كەلمەستەن جينالىپ، پاۆلودار قالاسىنا باردى.
مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىمىز، ونىڭ كىسى كوڭىلىنە قاراعىشتىعى، باسقالارعا كومەك قولىن سوزۋعا قاشان دا دايار تۇراتىن اقپەيىلدىلىك قاسيەتىن اڭعارتۋ بولاتىن. ال بار شارۋاسىن ويداعىداي شەشكەن سوڭ الگى اقساقال ونى قالاارالىق اۆتوبۋسقا سالىپ جىبەرىپتى، ۇيگە ەكى وبلىستىڭ شاڭىن ارقالاي شارشاپ جەتتى.
ماۋكەڭ تابيعاتىنىڭ ادامگەرشىلىككە، ىزگىلىككە تولى ەكەندىگىن، قاشاندا ادىلەتتىلىككە ۇمتىلاتىن، ازاماتتىق ۇستانىمىنان اينىمايتىن بىربەتكەيلىگىن جانە سونداي اسىل قاسيەتتەرى بار تەكتىلىگىن بىلە تۇرا كەۋدەمسوقتىققا بارمايتىن قاراپايىمدىلىعىن تىرشىلىكتىڭ وسىناۋ شاعىن حيكاياتتارىنان-اق اڭعارۋعا بولاتىن سياقتى. ماقساتكەرشىلىك، تاپقىرلىق، وزگەنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا ورتاق بولىپ، مۇمكىندىگىنشە قول ۇشىن بەرۋ، ءوز ىسىنە دەگەن ادالدىق - ونىڭ اينىماس قاسيەتتەرى ەدى.
سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلداردا ماۋلەن اعا باسقارعان 2№ وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرناتتا وقۋ قۇرالدارى، جاتىن ورىن جەتكىلىكسىز ەدى. وبلىستان جاردەم بولماي، ءبىلىم ءمينيسترى سەمبايەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ودان دا ماردىمدى كومەك الا الماعاننان سوڭ قانىش اعاعا سالەم بەرە بارىپ، وقۋدىڭ، ەلدىڭ جاعدايىن ايتادى. قانىش ساتبايەۆتىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا، سول كىسىنىڭ ارالاسۋىمەن ءبىلىم مينيسترلىگىنەن مەكتەپ-ينتەرناتقا قاجەتتى جابدىقتارعا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. مەكتەپ-ينتەرناتتا اقجار اۋىلىنىڭ تۇرمىسى تومەن، جەتىم قالعان جيىرمادان استام بالاسى تاربيەلەنىپ، كەيىن ولاردىڭ بارلىعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ، بىلىكتى مامان بولىپ شىقتى.
جاڭادان اشىلعان قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىنا ماۋلەن عازاليەۆ حيميا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەتكە الىندى. ءسويتىپ، تالاپتى جاستاردى، ونىڭ ىشىندە اقجار اۋىلىنىڭ ازاماتتارىن دارىگەرلىك ماماندىققا وقىتتى. بۇگىندە الاقانداي اقجار اۋىلىنىڭ وزىنەن شىققان وتىزدان استام جوعارى بىلىكتى دارىگەر، ءمۇعالىم، ينجەنەر سياقتى كوپتەگەن سالالاردىڭ ايتۋلى ماماندارى بار.
ماۋلەن عازالي ۇلىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا قاراعاندى قالاسىنداعى بۇرىن سول كىسى تۇرعان ءۇيدىڭ قاسبەتىنە 1997-جىلى مەموريالدىق تاقتا ورناتىلعان ەدى. وندا: «تىڭدادىم ەلدىڭ مۇڭىن كوپ، بولسام دەپ اردىڭ قورعانى. و، تۋعان جەر، ۇلىڭ بوپ، ەسىڭدە جۇرسەم بولعانى»، - دەگەن ماۋكەڭنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن ءبىر عانا شۋماققا سىيدىرعان جىر جولدارى بار. ال 1999-جىلى كەنشىلەر استاناسىنىڭ بوتانيكا باعىنداعى كوشەگە عيبراتتى عۇمىر يەسى ماۋلەن عازاليەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. ءبىر اتتەگەن-ايى سول، قوس قاپتالدان تۇراتىن قىسقا كوشەنىڭ ءبىر قاپتالى مايدانگەر ۇستاز ەسىمىمەن اتالسا، ەكىنشى قاپتالى باسقاشا اتالعاندىقتان، كەرەكتى ءۇيىن ىزدەپ كەلۋشىلەر جولدان ءارى ءوتىپ، بەرى ءوتىپ ءدال تابا الماي ابدىراپ جۇرەدى. ۇلىق مەرەكە قارساڭىندا وسى جايتتى قالا اكىمىنىڭ قاپەرىنە جەتكىزەمىز. قازاقتا «سىي قىلساڭ، سىپىرا قىل» دەگەن ماتەل بار، قاراعاندى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتىنا قۇرمەت پەن ىزەت اتاعىنا ساي كورسەتىلگەنى ءجون دەپ بىلەمىز.
ءبىر كەزدەرى ماقتان تۇتىپ، ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن بالاسى ارىستان بۇل كۇندە بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، ەلىمىزدىڭ تەحنيكا سالاسى ماماندارىن تۇلەتىپ ۇشىرىپ جاتقان دۇنيە جۇزىنە ايگىلى قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، اكادەميك. شولپانى - پروفەسسور، عىلىم دوكتورى، جاناتى - جوعارى ساناتتى دارىگەر، داۋرەنى - بەلگىلى ەكونوميست.
جەڭىس كۇنى بۇكىل ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزعا قانشالىقتى كيەلى مەيرام بولسا، بۇل اۋلەت ءۇشىن دە سونشالىقتى قاسيەتتى مەرەكە. ارداقتى اكە قابىرىنىڭ باسىنا گۇل شوعىن قويىپ، ءمىناجات ەتۋ، ماڭگىلىك الاۋعا بارىپ تاعزىم ەتۋ عازاليەۆتەر اۋلەتى ءۇشىن ىزگى داستۇرگە اينالعان. ويتكەنى، وسى ۇلى جەڭىسكە تەكتىنىڭ تۇياعى، جۇرەكتى جاۋىنگەر، ارداقتى ارداگەر، قوعام قايراتكەرى جانە ۇلاعاتتى ۇستاز ماۋلەن اعا دا ءوزىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن قوسقان...
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتى
