ايتىسكەر اقىن شورابەك جايىندا
ال بۇگىن ءبىزدى ايتىس ونەرىنە باۋلىعان عاجايىپ ۇستاز، ءوزى دە بەلگىلى ايتىسكەر شورابەك ايداروۆ اعامىز جايلى تولعانباقپىن. وعان باسقا ۇستازدارىم وكپەلەمەس، ول كىسىلەرگە دە ءومىر بولسا ءالى تالاي جەكە- جەكە توقتالارمىن.
شورابەك ايداروۆ دەگەن ەسىمدى مەن العاش 1990 - جىلى ەستىدىم. جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن كەزىم عوي. سول جىلى جازدا اقكولدە ۇلبيكە اقىننىڭ قۇرمەتىنە وتكەن وبلىستىق ايتىستا شورابەك باتەي ۇلى بارلىق قارسىلاستارىنان وق بويى وزىپ، ايتىسقا العاش تىگىلگەن اقبوز اتتى ولجالادى. الىستاعى مالدى اۋىلدا ءجۇرىپ، شورابەك اعاعا قاتتى قىزىقتىم سوندا. ايتىسكەرلەردى حالىق تا قاتتى باعالايتىن.
ازىمبەك جانقۇليەۆ اۋەلەتىپ ساحناعا شىعا كەلگەندە بارشا قازاق قول سوعاتىن. سودان كەيىن شورابەك ايداروۆ دەگەن ەسىم ايتىس ساحناسىندا جارق ەتە قالدى. سويتكەن شورابەك اقىن اراعا بەس- التى اي سالىپ، الماتىدا وتكەن Ⅲ رەسپۋبليكالىق ايتىستا ماڭدايى جارقىراپ جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىندى ولجالادى. سول جولى ودان دا بيىك تۇعىردان كورىنۋگە مۇمكىندىگى بار ەكەن. اقتىق ايتىستا شىمكەنتتىك اسەلحان قالىبەكوۆانىڭ «قىلقي نار» دەگەن ءسوزىن «قۇلقايىر» دەپ ەستىپ قالدى. ال قۇلقايىر دەگەن شاڭىراققا ءىلىپ قوياتىن ءشوپ ەكەن. سوعان وراي «شاڭىراققا قاراپ از جاتىپ پا ەدىڭ، جەڭەشە» دەپ سوعىپ جىبەرەدى ۇستازىم.
سودان اسەلحان اقىن «مەن نە دەيمىن، دومبىرام نە دەيدى» دەگەندەي جىر توگەدى. ونى تولىق ەستىگەن شورابەك اقىن جەڭىلگەنىن مويىنداپ، ورنىنان تۇرىپ، ساحنادان شىعىپ كەتەدى.
ايتىس الەمىندەگى شاكىرتتەرى ۇستازىنىڭ وسىنداي مارتتىگىن دە ماقتان تۇتادى. ويتكەنى سوزگە توقتاۋ دا تالانتقا ءتان قاسيەت. سول رەسپۋبليكالىق ايتىستا ەلىمىزدىڭ ءۇش ايتىسكەرىنە اسەلحان قالىبەكوۆا، قونىسباي ءابىلوۆ، ءاسيا بەركەنوۆاعا «قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى» اتاعى بەرىلدى. ايتىس زەرتتەۋشىسى، فيلولوگ- عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ق ر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن. بىرنەشە ايتىسكەرگە ءبىر ايتىستىڭ ۇستىندە مۇنشا جوعارى اتاق بەرىلۋىنە مىرزەكەڭنىڭ دە ۇلكەن ىقپالى تيگەنى انىق.
ءبىراق سول جىلدارى شورابەك ايداروۆ ايتىس ونەرىندە ءوزىنىڭ شىن دارابوز جۇيرىك ەكەنىن تانىتتى. باس اياعى ەكى- ءۇش جىلدىڭ ىشىندە حالىق اقىنى اتانعان قونىسباي، اسەلحان، ءاسيانى دا ايتىستا جەڭىپ كەتىپ، حالىق اراسىندا ۇلكەن ابىرويعا بولەندى.
ماسەلەن قونىسباي:
- قازاعىم، كەڭگە جايىپ كەرەگەڭدى،
تەڭەدىڭ وزگە ەلدەرمەن تەرەزەڭدى.
قازاعىم قۇتتىقتايمىن ءبىر جىل تولدى،
ەل بولىپ اتانعالى ەگەمەندى.
اقىننىڭ ءسوز ايتۋدان توقتالماعان،
ورىنسىز وي ايتۋعا وقتالماعان.
ارمانى قازاعىمنىڭ ورىندالىپ،
عارىشتا ۇشىپ ءجۇر عوي توقتار بالاڭ، -
دەگەندە شورابەك اعا:
- بەۋ، قونىس- س- باي!
قونىسباي ابىرويىڭ ارتا تۇراد،
العانداي جەلپىنەسىڭ جارتى وكلاد.
قونەكە، قالاي- قالاي سايراپ تۇرسىڭ،
سەن بۇرىن اقىن ەدىڭ پارتوكرات.
مەنىمەن ايتىسۋعا جارامايسىڭ،
تەك قانا جۇرەگىمدى جارالايسىڭ.
جاڭاعى ءوزىڭ ايتقان گورباچەۆتاي،
حالىقتىڭ قارسىلىعىنا قارامايسىڭ، -
دەپ ورىندى ۋاجىمەن جەڭدى.
بۇل جەردە مارقۇم ەرىك اقىننىڭ «ساحنادا ساياساتتى جىرلايمىن دەپ، قون- اعا پارتيادان شىعىپ قالما» دەگەنىنە قونىسبايدىڭ «شىقپا دەپ پارتيادان سەن ءوتىندىڭ، سوزىنە جاقسىلاردىڭ ەرەتىنمىن. سىناپتاي مىنا زامان وزگەرسە دە، بوياۋىن وزگەرتپەسپىن بەلەتىمنىڭ» دەگەن جاۋابىن سول ءابىلوۆتىڭ ەسىنە قايتا سالىپ وتىرعان شوكەڭدى قازىلار القاسى دا ءتۇسىندى.
ال 1994 -جىلى تالدىقورعاندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ايتىستا شورا اعانىڭ اسەلحان قالىبەكوۆامەن ءسوز سايىسى ايتىس تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعانى انىق. سوندا اسەلحان:
- اعايىن بىلسەڭىزدەر بۇل شورابەك،
جۇرگەن ءبىر بەيشارا ەدى باعى اشىلماي.
دوربادا جەلىنبەستەن ون كۇن ءجۇرىپ،
ساقتاردىڭ قاتىپ قالعان قالاشىنداي، -
دەيدى. سوندا شورا اعا:
- دەگەندە جەڭگەم دەيمىن، جەڭگەم دەيمىن،
ءوزىڭدى ەشبىر جاننان كەم كورمەيمىن.
ساقتاردىڭ قالاشىنداي بولسام- داعى،
قادىرلى نە بار ەكەن ناننان دەيمىن.
بايقۇس دەپ مىنا مەنى اياماشى،
مەن ساعان وڭايلىقپەن جان بەرمەيمىن.
جەڭگەمنىڭ اسەل دەگەن اتى قالاي،
ءبىر ءوزى ون كىسىگە تاتىعانداي.
استىنا ابايسىزدا ءتۇسىپ قالسام،
شىعۋىم امان- ەسەن ەكى تالاي، -
دەپ تاپقىرلىق تانىتادى.
اقىن ۇزىناعاشتىڭ ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆىن دە دوس، ۇستاز سانادى.
مارقۇم ەسەنقۇلدىڭ:
«ءبىزدىڭ بارار جەرىمىز ويىق ەكەن،
وسەتىنى جىڭعىل مەن مويىل ەكەن.
الىستان ءبىر قارايعان تۇيە كوردىم،
جاقىنداسام شورابەكتىڭ مويىنى ەكەن، -
دەپ ازىلدەگەنى بار بولتىرىك المەن ۇلىنىڭ ويىق اۋىلىندا وتكىزىلەتىن 220 جىلدىق تويىنا كەلە جاتىپ. ەسەنقۇل اقىننىڭ شورابەكتى تۇيەگە تەڭەگەنىن ءبىر ايماقتىڭ ناردىڭ جۇگىن كوتەرگەن اقىنى رەتىندە باعالاعانى دەپ بىلەمىز.
1997 - جىلى شورابەك اعا لەنا ابدىقالىقوۆامەن ايتىسىندا:
- ءسوزىمنىڭ قاراشى، لەنا، سالماعىنا،
ادال اقىن ەكەنمىن جان- جارىما.
قوينىنان ءبوزى تۇسكەن جىگىت ەدىم،
تاڭعالام قالاي قاتىن العانىما، -
دەيدى ءسوز ءوربىتۋ ءۇشىن.
سوندا لەنا اقىن:
- قۇدايعا شوكەڭ باسىن يگەن شىعار،
سان رەت مومىندىقتان كۇيگەن شىعار.
قوينىنان ءبوزى تۇسكەن جىگىت بولساڭ،
ايەلىڭ اياعاننان تيگەن شىعار، -
دەيدى قۇرىلعان توردى اڭداماي.
سوندا شوكەڭ:
- لەناجان، بولاشاقتان ءۇمىت جوق پا،
سان رەت ءسوز باستادىڭ كۇلىپ توپتا.
مەنى ايايتىن ءبىر ارۋ تابىلعاندا،
نەمەنە سەنى ايايتىن جىگىت جوق پا؟
ءوزىڭدى قانداي جىگىت ساعىنباي ءجۇر،
وزىڭە ارنايىنشى لاعىلداي جىر.
قوسىلىپ قوس وبلىس جاتقان كەزدە،
استانا ەكەۋ بولىپ جاتقان كەزدە،
سەرىگىڭ سەنىڭ نەگە تابىلماي ءجۇر؟ -
دەپ سوزدەن سۇرىندىرەدى.
ءسويتىپ، استانانىڭ ارقا تورىنە كوشىپ، ال وبلىستاردىڭ قوسىلىپ جاتقانىن، قىزداردىڭ وڭ جاقتا وتىرا بەرمەي تۇرمىس قۇرۋى كەرەك ەكەنىن ءبىر- ەكى شۋماققا سىيدىرا سالادى. اقكولدەن اۋدان ورتالىعى قاراتاۋعا كوشكەندە دە جۇرتتا قالعان جۇرتپەن بىرگە:
«قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
اۋدانىڭنان ايىرىلعان جامان ەكەن،
ەكى كوزگە مولتىلدەپ جاس كەلەدى»، -
دەپ مۇڭايعان دا شورابەك اعا ەدى.
شورابەك باتەي ۇلى شەبەر ءسوز قاعىستىرا بىلۋىمەن قاتار، ايتىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ دا ناعىز شەبەرى بولاتىن. ءوزى بەرىرەككە دەيىن اقكولدە تۇردى. تالاس اۋدانىندا بولتىرىك المەن ۇلىنىڭ مەرەيتويلارىنداعى، قويگەلدى باتىر، ساڭىرىق باتىرعا ارنالعان استارداعى وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ايتىستاردى وسى شورابەك ايداروۆ اعامىز ۇيىمداستىردى.
ودان بولەك، مەكتەپتەردەن جاس تالانتتار شىعىپ قالا ما دەگەن جاقسى ويمەن تالاستا جىل سايىن اۋداندىق وقۋشىلار ايتىسىن وتكىزىپ ءجۇردى. اقىن ەڭبەگى ناتيجەسىز بولعان جوق. ول كىسى العاش ۇيىمداستىرعان وقۋشىلار ايتىسىنىڭ وزىندە رايحان ماسەلبەكوۆا، بەكەن دوساليەۆ، التىنشاش باققارايەۆا سەكىلدى وقۋشى جاستار توپتان دارالانىپ، اقىن اعالارىنىڭ اق باتاسىن الدى. 1993 - جىلى اۋداندىق وقۋشىلار ايتىسىندا باس جۇلدەنى مەن يەلەندىم. سول جولى شىرىنبەك قويلىبايەۆ، ولجاس وتار، اينۇر شاحانوۆا سەكىلدى تالانتتار توپ جاردى.
شورابەك اعا شاكىرت تاربيەلەۋدەن جالىققان جوق. «شاكىرتىم كوبەيىپ كەتتى، ماعان مۇنشاسى دا جەتەدى» - دەپ ەشقاشان ايتقان ەمەس. ال ول كىسىنىڭ شاكىرتتەرىن تىزبەلەپ ساناپ كورسەك، كوش باسىندا ەرلى- زايىپتى ەربول قامباتىروۆ پەن ءۇمىت بيتەنوۆا تۇرادى. ودان كەيىن باسقانبەك رايەۆ، رايحان ماسەلبەكوۆا، بەكەن دوساليەۆ، التىنشاش باققارايەۆا، ەسەت دوسالى، شىرىنبەك قويلىبايەۆ، ولجاس وتار، اينۇر شاحانوۆا، ءبىرجان سوكتايەۆ، نۇرىم سىرعابايەۆ... بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە دە بولادى.
شورابەك اعا بارلىق شاكىرتتەرىنە ەرەكشە تاربيە بەردى، بارلىعىنا التىن ۋاقىتىن ارنادى. ماعان دا ءبىراز ۋاقىتىن شىعىندادى. مەن دە ول كىسىنىڭ شاشىن تالاي رەت «اعارتتىم». ءبىر تاڭدانارلىعى، جاڭاعى 14-15 شاكىرتىنىڭ بارلىعى دا وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ايتىستاردىڭ الدىڭعى ساپىندا ءجۇردى، ءبارى دە توپ جاردى.
تالاس اۋدانىنىڭ جاس ايتىسكەرلەرى وبلىستا تەك ۇنەمى باس جۇلدە الىپ ءجۇردى. اقىن اعا ءبارىمىزدى سوعان جەتەلەدى. ال قازىر سول تالاستان وقۋشى ايتىسكەرلەر شىقپاي كەتتى. نەگە؟ ونىڭ باستى سەبەبى بىرەۋ - قازىر شورابەك ايداروۆ تالاس اۋدانىنان تىس جەردە ءجۇر.
شورابەك اعا ايتىسقا العاش تىگىلگەن اق بوز اتتى ءمىندى. ايتىسقا تىگىلگەن العاشقى اۆتوكولىكتى ۇتتى. شورابەك اعا ايتىسپەن «اۋىردى». ايتىسقا ۇزاق جىل ادال ەڭبەگىن ءسىڭىردى. شورابەك اعام جاقىندا الپىسىنشى كوكتەمىن قارسى الادى. ايداروۆ ەڭبەگىن ارناعان ايتىس قۇلاشىن كەڭگە جايىپ كەلەدى.
ءسىز دە سەرگەك كۇيدە ءجۇز جاساپ، ەڭبەگىڭىزدىڭ، ۇل- قىزىڭىزدىڭ قىزىعىن كورە بەرىڭىز، اعا!
بۇل - بارشا شاكىرت تىلەگى.
ەسەت دوسالى، اقىن.
تاراز قالاسى
