تۇرعىن ءۇي باعاسى جاعىنان الەمدەگى ۇزدىك ۇشتىككە ەندىك

اتالمىش كومپانيانىڭ ساراپشىلارى الەم بويىنشا ەڭ قىمبات ۇيلەر يرلانديا، تۇركيا، قازاقستان، گونكونگ، ليتۆا ەلدەرىندە ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.

تۇرعىن ۇيلەرى قىمبات ەلدەردىڭ قاتارىندا ءبىرىنشى ورىنعا شىققان يرلانديادا بىلتىر باسپانا باعاسى 16,3 پايىزعا قىمباتتاعان. ەكىنشى ورىندى يەمدەنگەن تۇركيادا 16,2 پايىزعا وسسە، ال ءۇشىنشى ورىنداعى قازاقستاندا بىلتىردان بەرى ءۇي باعاسى 14 پايىزعا ءبىراق شارىقتاپتى. كورشىمىز رەسەي بۇل تىزىمدە 29-ورىندا تۇر. ال جالپى، الەم بويىنشا 2014 - جىلى ءۇي باعاسى 1,8 پايىزعا ءوسىپتى.

 ءسويتىپ، حالىقارالىق جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىن باقىلاۋشى كومپانيالار الەمدە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى، ءتۇرلى ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانىپ، كوك قاعازدىڭ ەركىن اينالىمعا كەتۋىنە قاتىستى تۇرعىن ءۇي باعاسى ءبىرشاما ەلدەردە قىمباتتاعانىن، ەگەر جاعداي وسىلاي تۇزىلە بەرەتىن بولسا مۇنىڭ سوڭى جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىنداعى جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ جىبەرەتىنىن ايتىپ وتىر.

ساراپشى مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، بولاشاقتا دا الماتى مەن استانا قالاسىندا تۇرعىن ءۇي باعاسى اناعۇرلىم ارزاندايدى دەپ ۇمىتتەنۋ قيىن. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن، ەلدەگى بانكتەر بولاشاقتا سىرتقى قارىزدارىنان قۇتىلۋدىڭ بارلىق امالدارىن قاراستىرا باستايدى. وسى تۇستا بانكتەر وزدەرىندە كەپىلدە تۇرعان ۇيلەردى ساتۋعا شىعارۋعا وزىنەن- ءوزى ءماجبۇر بولادى. ارينە، ەگەر بانكتەر كەپىلدە تۇرعان ۇيلەرىن ساتىلىمعا نارىقتىق باعامەن شىعارسا جاقسى. «ءبىراق بانكتەردىڭ حالىققا ارزان باعامەن تۇرعىن ءۇي ۇسىنبايتىنى داۋسىز» دەيدى ماماندار.

مەيرام قابدراحمان ۇلى، ساراپشى- مامان:

- قايسى ءبىر مەملەكەتتەر تۇرعىن ءۇي يپوتەكاسىن، تۇرعىن ۇيلەردى جالعا بەرۋ ءتاسىلىن ءۇيىرىپ تە اكەتە الدى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل ءۇردىس وسى ۋاقىتقا دەيىن ساۋاتتى تۇزىلمەدى. بىلەسىز، «قازاقستان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» ا ق كاپيتالىن كوبەيتىپ، سول ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ءادىسىن قولدانىسقا ەنگىزە باستاعان تۇستا «بۇل ءادىس ءبىرىنشى رەتتەگى نارىقتا ءۇي الۋعا ۇسىنىس ارتىپ وتىر. ول مىندەتتى تۇردە ەكىنشى رەتتەگى نارىققا اسەر ەتەدى دە، الداعى ۋاقىتتا بۇل ءوز ناتيجەسىن بەرىپ، مىسالى، 140 مىڭ دوللار تۇراتىن تۇرعىن ۇيلەر 50-60 مىڭ دوللارعا تۇسەتىن بولادى» دەپ شەنەۋنىكتەر وسىدان ءۇش - ءتورت جىل بۇرىن بولجاعان ەدى.

دەگەنمەن، سودان بەرى حالىق ارزان ۇيگە قول جەتكىزە المادى. بۇگىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دە يپوتەكا بەرۋ ءۇردىسى توقتاتىلدى. بىزگە بىلتىرعى ينفلياتسيامەن الداعى تۇزىلەر نارىقتاعى باعانى بولجاعاندى قويۋ كەرەك. بىلتىر دوللاردىڭ قۇنى باسقاشا بولدى، ال ءقازىر جاعداي باسقاشا. بىلەسىزدەر، ءبىزدىڭ قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ باسىم بولىگى باسپانانى بانكتەر ارقىلى الۋعا ءۇمىتتى. كەپىلدە تۇرعان ۇيلەرى بار، ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىساتىن بانكتەر بار ەندى ولار وزدەرىنىڭ حالىققا باسپانا بەرۋ ءادىسىن قايتا قاراۋدى ۇكىمەتكە ۇسىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان باسپانا باعاسى ارزاندايتىن تەتىكتەردى كورىپ وتىرعانىمىز جوق. كەرىسىنشە، جاعدايدى ءوز پايدالارىنا شەشىپ الۋدى كوزدەيتىن بانكتەر بۇل جەردە قاراپ قالمايدى.

ەكىنشىدەن، تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قاتىستى ماماندار «بانكتەر ءوز الدىنا، مۇندايدا مونوپوليستەر دە قاراپ قالمايدى» دەسەدى. جالپى، سوڭعى 12 جىلدا ەلدەگى باسپانا باعاسى 600 پايىزعا دەيىن قىمباتتاعانىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان ماماندار «بۇل جەردە مونوپوليستەر تاعى دا سول جابايى نارىق قاعيداسىنا جۇگىنىپ كەتەدى» دەپ وتىر.

 توعجان شاياحمەتوۆا، بانك سەكتورىنىڭ مامانى، ەكونوميست- ساراپشى:

 - نەگىزىندە بىزدە ءسال دوللار كوتەرىلسە ءبىتتى، سول دوللارعا قاتىسى جوق سالانىڭ وزىندە باعانىڭ ءوسىمى بولادى. مىسالى، ازىق- تۇلىك نارىعىن الايىقشى. دوللاردىڭ قۇنى كوتەرىلدى مە، ازىق- تۇلىكتىڭ دە قۇنى دا دەمدە ءوسىپ شىعا كەلەدى. بۇعان سەبەپ «ءبىز ەلگە ازىق- تۇلىكتىڭ 80 پايىزىن يمپورتتاپ اكەلەمىز» دەپ اقتالساق تا، بۇل جەردە وتاندىق وندىرىسشىلەر تاۋار باعامىن اسپانداتپاۋى ءتيىس ەدى. سول ءتارىزدى تۇرعىن ءۇي سالاسىن الايىق، مۇندايدا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 80-90 پايىزىن سىرتتان اكەلەتىن بۇل سالادا باعا قىمباتتامايدى، وعان «العىشارت جوق» دەپ بەيقام وتىرۋعا تاعى بولمايدى. باعانى مونوپوليستەر قىمباتتاتادى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن شەتتەن اكەلەتىندىكتەرىن جەلەۋ ەتىپ ولار قازىردىڭ وزىندە باعانى ءوسىرىپ قويدى، ال ەندى ءبىر- ءبىر جارىم ايدان سوڭ باعانى ءتىپتى وسىرەدى. تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى سول ءۇيدىڭ ءاربىر شارشى مەترىنە كەتەتىن شىعىنمەن بايلانىستى بولعاندىقتان، بۇل جەردە باعا وسەدى دەمەسكە امال جوق.

وسىلايشا مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، باسپانا باعامى جۋىق ارادا ارزاندامايدى، كەرىسىنشە، بىرتىندەپ كوتەرىلۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە، ساراپشىلارىمىزدىڭ بۇل ءسوزى باسپاناعا مۇقتاج وتباسىلاردىڭ ارمانىن ودان بەتەر الىستاتقانداي.

ال ەندى مۇندايدا «مەملەكەتتىك تۇرعىدا نە ىستەۋ كەرەك» دەگەن ساۋالىمىزعا ماماندار «ەگەر مەملەكەت حالىقتى ارزان باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتسا، وندا ەلدە مەملەكەتتىك تۇرعىدا ارنايى باعدارلامالارمەن بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ساناتىن كوبەيتۋى كەرەك. مۇنداي مەملەكەتتىك باعدارلامامەن بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيلەر جالپى العانداعى تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ 30 پايىزىن قۇراۋى كەرەك» دەيدى.

اۆتور: قارلىعاش زارىققان قىزى

Alashainasy.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى