دىنگە كۇشتەپ شاقىرۋ - ۇلكەن كۇنا

ياعني، يسلام اماندىق پەن بەيبىتشىلىك ءدىنى دەگەن ءسوز.

بۇل اللا تاعالانىڭ «ءسالام» دەگەن كوركەم ەسىمىمەن ساباقتاس.

ال شاريعي ماعىناسى «تولىق مويىنسىنۋ»، «اللا الدىنداعى بەكىتىلگەن پارىزداردى ورىنداۋ»، «ودان باسقا قۇدايلارعا تابىنباۋ» بولىپ تابىلادى.

پايعامبارىمىز «ءمۇدداسسير» سۇرەسىنىڭ تۇسۋىمەن ادامداردى توزىمدىلىكپەن، شىنايى جانە بەيبىت تۇردە يسلام دىنىنە شاقىرا باستاعان ەدى. دىنگە شاقىرۋ، قۇران ۇيرەتۋ - بىلەتىندەر ءۇشىن پارىز امال بولىپ سانالدى. الايدا، دىنگە شاقىرۋ شاريعات اياسىنا ساي كەلۋى كەرەك.

اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمدە «دىندە زورلىق جوق، تۋرالىق ازعىندىقتان ايقىن ءبولىندى» دەيدى («باقارا» سۇرەسى، 256-ايات).

شىنىندا دا، دىندە زورلىق جوق. اللا تاعالا ەشكىمگە ءدىندى زورلىقپەن قابىلداتپايدى. سەبەبى، ءدىن كۇشتەۋ ارقىلى ءوز قاعيداسىن قابىل ەتتىرەتىن جۇيە ەمەس. دىندەگى باستى ماقسات - يمان. ال، يمان بولسا ار- ۇجدان مەن جۇرەككە قاتىستى دۇنيە. كەز- كەلگەن زورلىق- زومبىلىق جۇرەك پەن ار- ۇجدانعا بيلىگىن جۇرگىزە المايدى.

سوندىقتان، بىرەۋدىڭ قىسىم كورسەتۋىمەن جاسالعان يمان - شىنايى يمان ەمەس. كۇش قولدانۋدىڭ ناتيجەسىندە وقىلعان ناماز دا، ناماز ەمەس. ورازا دا، قاجىلىق تا وسى سەكىلدى... ياعني، شىن كوڭىل مەن يگى نيەت بولماستان جاسالعان امال عيبادات بولىپ سانالمايدى. سەبەبى «امالدار نيەتكە بايلانىستى».

ولاي بولسا، دىندە زورلىق بولماعانى سەكىلدى، دىندە قانتوگىس تە، ادام ءولتىرۋ دە جوق. ءدىن - ادام اتادان بەرى ەشبىر ادام بالاسىن ەش ۋاقىتتا زورلىق- زومبىلىققا، سوعىسقا ادىلەتسىزدىك پەن ازعىندىققا شاقىرماعان.

زورلىق - وزگەنى كۇپىرلىكپەن ايىپتاۋشىلاردىڭ قۇرالى بولعان. ولار ادامداردى دىندەرىنەن شىعارۋ ماقساتىندا زورلىققا جول بەرگەن. الايدا، ەشبىر مۇسىلمان ءبىر كاپىردى مۇسىلمان بولۋى ءۇشىن وعان زورلىق كورسەتپەگەن.

تاريحي دەرەكتەرگە قارايتىن بولساق، پايعامبار داۋىرىندە، ءتورت حاليف كەزەڭىندە، ودان كەيىنگى يسلام الەمى باسشىلارىنىڭ بارلىعىنىڭ وزگە سەنىم يەلەرىنە قۇرمەتپەن قاراعاندىعىن بايقايمىز.

ار- وجدان ەركىندىگىن اكەلگەن قۇران ەشبىر جاندى زورلىقپەن دىنگە كىرگىزۋدى ءامىر ەتپەگەن. اللا ەلشىسىنە (س. ع. س. ): «سەنىڭ مىندەتىڭ تەك قانا ەستىرتۋ» («ءالي يمران» سۇرەسى، 20-ايات؛ «ناحىل» سۇرەسى، 82-ايات؛ «شۋرا» سۇرەسى، 48-ايات)، دەپ پايعامباردىڭ ۋازيپاسى ادامداردى ماجبۇرلەۋشى ەمەس، ەستىرتۋشى، ناسيحاتشى ەكەندىگىن ايتقان.

وسى ار- وجدان ەركىندىگىن ۇستانعان مۇسىلماندار باسىپ العان نەمەسە يسلام دىنىنە كىرگەن جەرلەردەگى باسقا دىندەرگە قاتىستى عيباداتحانالار مەن قاسيەتتى ورىنداردى قيراتپاعان. مىسالى، مۇسىلماندارمەن تىعىز الەۋمەتتىك، مادەني قارىم- قاتىناستا بولعان حريستيانداردىڭ شىركەۋلەرىنە زيان كەلتىرمەگەن. بۇل - تاريحتان بەلگىلى.

سونىمەن قاتار، شاريعات سوعىس كەزىندە ايەل، بالا- شاعانىڭ، قارۋسىز ادامداردىڭ، ءدىن ادامدارىنىڭ ولتىرىلۋىنە، ءدىني عيباداتحانالاردىڭ قيراتىلۋىنا رۇقسات ەتپەگەن. بۇل تۋرالى العاشقى حاليف ءابۋ باكىردىڭ ۋساما يبن زايدكە «...وزدەرىن عيباداتقا ارناعان قاۋىمداردى كەزىكتىرسەڭدەر، ولاردى ءوز جوندەرىنە قويا بەرىڭدەر» دەپ ايتقان وسيەتى دالەل.

يسلام تاريحىندا ەكىنشى حاليفومار بين حاتتاب توسەك تارتىپ جاتقاندا: «پايعامبار تاراپىنان قورعالعان حالىققا (ياعني مۇسىلمان بولماعاندارعا) دۇرىس قاراۋدى ەسكەرتەمىن. ولارمەن جاسالعان كەلىسىمدى تولىق ورىنداڭدار. ولارعا شەكتەن تىس سالىق سالماڭدار» دەگەنى بار.

كوشەدە كۇن كورىس قيىندىعىنان قايىر تىلەگەن، قارتايعان زيمميدى(وزگە ءدىن وكىلى) كورگەن حازىرەت ومار (ر. ا. ) «جاس كەزىندە جيزيا سالىعىن الىپ، قارتايعاندا كوشەگە تاستاۋعا بولمايدى» دەپ، مەملەكەت قازىناسىنان وعان ارنايى جاردەماقى تاعايىنداتقان. وزىنەن كەيىنگىلەرگە دە زيمميلەردىڭ قۇقىن قورعاۋدى، ولارعا پانا بولۋدى تابىستاعان بولاتىن.

اتاقتى قولباسشى امر يبن استىڭ جەڭىس ناتيجەسىندە شىركەۋلەردەن ەش نارسە الماعاندىعى، ءتىپتى تالان- تاراجعا سالماعاندىعى ايتىلادى.

سونداي- اق، تاريحتا 70 جىل ريمدىكتەردىڭ تەگەۋرىندى سوققىسىنا ۇشىراعان ياھۋديلەر مەن ولاردىڭ قاسيەتتى دەپ ەسەپتەگەن عيباداتحانالارى كۇل تالقان بولعان- تىن. قازىرگى «جىلاۋ قابىرعاسى» رەتىندە قىزمەت اتقارىپ تۇرعان سول عيباداتحانانىڭ قوقىس پەن ءۇيىندىنىڭ استىندا قالعانىن كورگەن وسمان حاليفاسى سۇلتان سۇلەيمەن ءال- قانۋني، يەرۋساليمدەگى وسمان باسشىسىنا ءامىر بەرىپ، سول جەردى تازارتىپ، ياھۋديلەردىڭ زيارات ەتۋلەرىنە رۇقسات ەتكەن ەكەن.

سەبەبى، يسلام دىنىندە كۇشتەپ شاقىرۋ قاعيداسى جوق. اركىم ءوز قالاۋىمەن دىنگە كەلۋى كەرەك. يمان مەن ىزگى امال كۇشتەۋگە ەمەس، كوركەم تاڭداۋ مەن كوڭىل ريزالىعىنا باعىنىشتى بولعاندىقتان، سەنىم ءۇشىن ماجبۇرلەۋگە جول جوق. تەك ۇسىنىس جاسالىپ، دىنگە شاقىرىلادى. قۇراندا «ەگەر راببىڭ قالاسا ەدى، ارينە جەر جۇزىندەگىلەردىڭ بارلىعى تۇگەلدەي يمان كەلتىرەر ەدى. ادامداردى يمان كەلتىرۋگە سەن زورلايسىڭ با؟ » («يۋنۋس» سۇرەسى، 99-ايات) دەگەن ايات بار. سول سەبەپتى دىنگە كىرۋى ءۇشىن ەشكىمگە كۇش قولدانىلمايدى. ويتكەنى، ءماجبۇرلى تۇردە جاسالعان يمان - اللانىڭ الدىندا شىنايى يمان بولىپ سانالمايدى.

ءدىننىڭ ەرەكشەلىگى زورلىق كورسەتۋ ەمەس، كەرىسىنشە زورلىق- زومبىلىق كورۋدەن قورعاۋ. سول سەبەپتەن، يسلام ءدىنى شىنايى ۇستەمدىك ەتكەن جەردە زورلىق- زومبىلىق بولعان ەمەس.

يمان ەتكەن ادام باقىتقا كەنەلىپ، قارسى كەلگەن ادام جازالاناتىندىعىنا ءشۇبا جوق. مۇنداي ناتيجە ءوز قالاۋلارىمەن، ءوز ەڭبەكتەرىمەن بولادى جانە ماجبۇرلەۋ مەن كۇشتەۋ ارەكەتى بۇدان تىس. بۇل مىنانى كورسەتەدى: «دىندە زورلىق جوق» دەگەندى «ەشبىر جانعا جاۋاپكەرشىلىك، جازا جانە ازاپ بەرىلمەيدى» دەگەن ءسوز ەمەس. البەتتە، اقيقاتتىڭ اداسۋشىلىقتان ناقتى ايىرىلۋى - دىنگە قايشى ارەكەتتەر دە جازالاناتىندىعىنىڭ كورىنىسى.

ياعني، انىق بولعانىنداي كۇش كورسەتۋ - ءىس ارەكەتتەن بۇرىن كەلىپ، ءىس- ارەكەت ءۇشىن ەرىك قالاۋعا كەدەرگى بولىپ، ناتيجەدەگى ءىس- ارەكەت ريزاشىلىقپەن بولماعاندىقتان، جاسالعان جاقسىلىق نەمەسە جاماندىق، جاساۋشىنىڭ ارەكەتى بولىپ سانالمايدى. جاۋاپكەرشىلىگى ماجبۇرلەگەن ادامعا ءتيىستى بولىپ، ماجبۇرلەگەننىڭ قولىندا ماجبۇرلەنگەن ادام ءبىر «قۇرال» ىسپەتتەس بولادى. كورىنىس بەرگەن ءىس- ارەكەت، جاساعان ادامدىكى ەمەس، ونى ماجبۇرلەگەن ادامعا تيەسىلى بولىپ قالادى. ءبىراق، كۇش كورسەتپەستەن جاسالعان جوققا شىعارۋ مەن زۇلىمدىقتىڭ، پاسىقتىق پەن قارسىلىقتىڭ، ءوز قالاۋىمەن جاسالعان «ءوز ەڭبەگى» ەكەندىگىنە كۇمان جوق. ونىڭ جاساعان ارەكەتىنىڭ قاجەتتى جازاسى مەن ازابى دا جاساۋشىنىڭ «ءوز ەڭبەگى» . بۇل جەردە ەشقانداي زورلىق جاساۋ ارەكەتى جوق. ول جازالانعان جاعدايدا وزىنە- ءوزى زۇلىمدىق ەتكەن بولادى.

 بۇگىنگى تاڭدا، يسلام ءدىنىنىڭ گۇلدەنىپ، كەڭىنەن تارالۋىنىڭ ءوزى مۇسىلمانداردىڭ مۇسىلمان مەن مۇسىلمان ەمەستەرگە جاقسى قارىم- قاتىناستا بولا وتىرىپ دىنگە شاقىرۋىنىڭ ناقتى جەمىسى. اللا تاعالا سوڭعى پايعامبارىنا ادامدارعا دىنگە زورلىقتى كۇشپەن ەمەس سۇيسپەنشىلىكپەن شاقىرۋدى مىندەتتەگەن. جۇرەكتە مەيىرىم، ىستە شىنايىلىق بولاماسا ادامداردى حاق دىنگە شاقىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن دە كورسەتكەن. بۇل تۋرالى قۇران كارىمدە «.. . ارينە، ولار سەنىڭ قاسىڭنان تارقاپ كەتەر ەدى...» دەپ ەسكەرتەدى («ءال يمران» سۇرەسى، 19-ايات).

ياعني، كەيىنگى اماۋيلەر، ابباسيلەر، سەلجۇقتار، وسمانلى كەزىندە وزگە نانىم- سەنىم يەلەرىنىڭ قۇندىلىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراعان مۇسىلماندارداعى پاراساتتىلىقتى پايىمداتاتىن جايتتار كوپ كەزدەسەدى. بۇل يسلام ءدىنىنىڭ جەر بەتىنە مۇسىلمانداردىڭ ادامگەرشىلىگى مەن توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا جايىلعاندىعىن بىلدىرسە كەرەك.

ءسوز سوڭى اتالمىش وقيعالار يسلامنىڭ باسقا ءدىن وكىلدەرىنە قانشالىقتى ىلتيپاتپەن قاراعانىنىڭ جانە يسلام ءدىنىنىڭ شەكسىز مەيىرىم ءدىنى ەكەنىنىڭ ايعاعى. ادامداردىڭ يسلام قولدامايتىن قانتوگىستەرگە جول اشۋلارىنىڭ ءوزى «دىندە زورلىق جوق» دەگەن قۇران قاعيداسىن تولىق تۇسىنبەۋلەرىندە جاتىر.

قالماحان ەرجان سەيت ۇلى، نۇر ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

دوتسەنتى، PhD دوكتورى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى