ءتىل بىلگىرى توقساندا

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شورا شامعالي ۇلى 90 جاسقا كەلگەنشە تىنىم تاپپاي جۇمىس ىستەدى.

 وعان شەڭبەرى كەڭ، اۋقىمدى عىلىمي ەڭبەكتەرى دالەل بولا الادى. اتاپ ايتساق، اكادەميكتىڭ قالامىنان 300 دەن استام عىلىمي ماقالا، 20 عا جۋىق مونوگرافيا، ءبىرتالاي وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر جارىق كورگەن. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى ءتىل تاريحى، ديالەكتولوگيا، لەكسيكولوگيا، لەكسيكوگرافيا، گرامماتيكا سىندى قازاق ءتىلىنىڭ وزەكتى سالالارىن قامتيدى. ولاردىڭ ىشىنەن ديالەكتولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحىن ەرەكشە اتاپ كەتۋگە بولادى. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە شەتەلدە دە سۇرانىسقا يە. ونىڭ ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قامتىعان ماقالالارى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جۋرنالداردا باسىلىپ كەلگەن جانە ءالى دە جارىق كورىپ تۇرادى.

مىنە، ءتىل عىلىمىنا وسىنداي ۇلەس قوسقان ماماننىڭ مەرەيلى مەرەيتويى اتاۋسىز قالمادى. مەرەيتويعا وراي ۇيىمداستىرىلعان شاراعا ءبىراز اكادەميكتەر مەن عالىمدار قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەلدى ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆ جۇرگىزدى. ول ءوز ۇستازىنىڭ ديالەكتولوگيا مەن ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدەگى ەڭبەگىنە  توقتالىپ ءوتىپ، ونىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنا قوسقان ۇلەسىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن ايتتى. «بۇل كىسى بيبليوگرافيانىڭ بىلگىرى، ديالەكتولوگيانىڭ دارابوزى، ءسوزدىڭ ساراپشىسى، تەرمين تارلانبوزى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قالىپقا سيمايتىن قايراتكەر» دەدى.  

«شورا سارىبايەۆپەن تالاي ەكسپەديسياعا قاتىسىپ، بۇل سالادا بىرگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما تالاي جىل بولدى. ول كىسىنىڭ عىلىمدا جەتكەن ءاربىر جەتىستىگىنە كۋا بولعان جانمىن. بارلىعىنا دا ول كىسى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ، بىلگىرلىگىنىڭ ارقاسىندا جەتتى. ول كىسىنىڭ جيناۋشىلىق قاسيەتى مەن ۇقىپتىلىعى كەرەمەت. ءاربىر ءسوزدى ءمان- ماعىناسىن تۇسىندىرە وتىرىپ جيناقتاۋ - ۇلكەن ەڭبەكتى، شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەدى. شورا اعامىزدىڭ  ەڭبەكتەرى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن قۇندى. ول كەيىنگى ىزدەنۋشى جاستارعا جول اشىپ، جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ بەردى» دەدى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى ءومىرزاق اتباي ۇلى.  

ال مەرەيتوي يەسى شورا شامعالي ۇلى ءوزىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان بۇل شاراعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قاتىسۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. اكادەميك ءوز كەزەگىندە قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى كەيبىر كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە دە توقتالىپ ءوتتى. «قازىر تاريحتى قايتا جازامىز» دەپ جاتىر. بۇل ورايدا قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىنا دا ءمان بەرۋ كەرەك. ونى تۇگەلدەي اقتاڭداقتاردان تازالاماسا بولمايدى. ماڭگى ەل بولامىز دەگەن ۇلكەن ماقسات قويدىق الدىمىزعا. سوعان جەتۋ ءۇشىن انا ءتىلىمىزدى دە ۇلىقتاعاندى ۇمىتپايىق. ول ءۇشىن ءتىل، ءدىل، ءدىن سىندى كاتەگوريالارعا باسا ءمان بەرىلگەنى ءجون.

مەن قانشاما بيبليوگرافيالىق ەڭبەكتەر شىعارسام دا،  «قازاق ءتىلىن تۇگەل قامتىدىم» دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى، مەنىڭ ءاۋ باستا جازعان ەڭبەگىمدە سول كەزدەگى «حالىق جاۋلارىنىڭ» ەسىمدەرى بار ەدى. سودان ءۇش ءارىپتىڭ ادامدارى شىعارۋعا رۇقسات بەرمەي، جازعان دۇنيەمدى جەرتولەگە اپارىپ، ارنايى ماشىنكەمەن تۋراپ تاستادى. سودان ماعان سوگىس جاريالاپ، ورنىمنان الدى. مىنە، ءبىز وسىنداي قيىن زاماندا ءومىر سۇردىك. ەندى تاۋەلسىز ەل بولدىق. قازاق ءتىل ءبىلىمىن دامىتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى پايدا بولدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە قاتىستى مەنىڭ ءبىراز ۇسىنىسىم بار.

 ەڭ الدىمەن، تەرمينولوگيا اينالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك. تەرمينولوگيا سالاسى تولىققاندى زەرتتەلىپ، قاعيداتتارى جاسالعانى دۇرىس.  سونداي- اق تەرمينكومنىڭ ءار ايماقتا ارنايى بولىمشەلەرى قۇرىلسا، بۇل سالادا ءبىراز ىلگەرىلەۋگە بولاتىن ەدى. تەرمينولوگيامەن قاتار ورفوگرافيا دا قامتىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر. بۇل ەكەۋىن ءبولىپ جارىپ قاراۋعا بولمايدى» دەدى اكادەميك. سونداي- اق ارداگەر عالىم بۇگىنگى تاڭدا تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ شىعىپ جاتقانىن، ءبىراق ولاردىڭ كوبىسىنىڭ تالاپقا ساي ەمەستىگىن تىلگە تيەك ەتىپ، كاسىبي تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر شىعاراتىن كەز جەتكەنىن ايتتى.

 ول ءماتىنتانۋ سالاسىنىڭ دا اقساپ جاتقانىن، ەسكى جازبالاردى كيريلليتساعا اۋدارۋدا مامانداردىڭ ءجيى قاتە جىبەرەتىنىن دە جاسىرمادى. «كوبىندە ەجەلگى جازبالار جاس ماماندارعا تاپسىرىلادى. ءبىراق مۇنداي تاريحي دۇنيەلەردى بىلىكتى جان اۋدارۋى ءتيىس. سەبەبى، كەيبىر جاستار جازبانىڭ ماعىناسىن مۇلدە تەرىس ۇعىپ، بۇرمالاپ اۋدارۋى مۇمكىن. جالپى، مۇنداي جاعداي بۇرىن دا بولعان. ماسەلەن، كەزىندە ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ءوزىن بۇرمالاپ شىعارعاندار بولدى. سوندىقتان دا ءماتىنتانۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەنىمىز ءجون» دەپ تۇيتكىلدى تاقىرىپتىڭ ءبىر ۇشىن اشتى.  

ءتىل توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قامتىعان بۇل دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا عالىمدار قازاق ءتىلىن دامىتۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرىپ، ءوز ويلارىمەن ءبولىستى.    

ءسابينا زاكىرجان قىزى

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى