يران مەن قازاقستاننىڭ كاسپي تەڭىزى وڭىرىندەگى مۇددەلەرى توعىسىپ جاتىر - يران ستراتەگيالىق ا ت ك باس قولباسشىسى ح. ساياري
«قازاقپارات» تىلشىسىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇحبات بەرگەن يراننىڭ ستراتەگيالىق اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى، كونتر-ادميرال حابيبوللا ساياري ساپار قورىتىندىسىنا قاتىستى ويىمەن جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى باعاسىمەن ءبولىستى.
- ءسىز اسكەري-تەڭىز سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن كەلەشەگىنە قانداي باعا بەرەسىز؟
- ەڭ الدىمەن، سۇحبات بەرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنعان «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپاراتتىق اگەنتتىگىنە العىسىمدى ءبىلدىرىپ، قازاقستان حالقىن كوكتەم مەرەكەسى ناۋرىزبەن جانە ءسىزدىڭ حالقىڭىزدى فاشيزممەن كۇرەستەگى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. جەڭىس كۇنى - بۇل ءسىزدىڭ حالقىڭىزدىڭ زور ماقتانىشى. ويتكەنى ول جالپى حالىقتىق كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا ورىن الدى. بۇل جەڭىستى ءار ۋاقىت ەستە ساقتاپ، باعالاۋ وتە ماڭىزدى.
- يران مەن قازاقستان كاسپي تەڭىزى وڭىرىندەگى جاعالاۋدا جاتقان مەملەكەتتەر رەتىندە ورتاق مۇددەگە يە. كاسپي تەڭىزىنىڭ باي مينەرالدى رەسۋرستار قورى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىعىنا نەگىز بولا الدى عوي.
- ءبىزدىڭ پايىمىمىزشا، كاسپي - دوستىق پەن بەيبىتشىلىك تەڭىزى. كاسپيدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ونىڭ جاعالاۋىنداعى بارلىق مەملەكەتتەر قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. وسىعان وراي قاۋىپسىزدىك رەجىمىن قولداۋ ءارى تەڭىز رەسۋرستارىن بەيبىت يگەرۋ ءۇشىن ەكىجاقتى اسكەري-تەڭىز ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەت. ءدال وسى تاقىرىپتتار قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگى وكىلدەرىمەن جانە ق ر ق ك اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى قولباسشىلىعىمەن اراداعى كەزدەسۋ بارىسىندا تالقىلاندى. ءبىز وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەن بولەك اسكەري ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز. ياعني، ستۋدەنتتەردى، وقىتۋشىلاردى وقىتۋ، سونىمەن بىرگە كەمەلەر مەن قوسالقى بولشەكتەردى شىعارىپ، ولاردى جوندەۋ ماسەلەلەرىندە بىرلەسە جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى.
بۇدان بولەك، بىرلەسكەن جەدەل قۇتقارۋ شارالارىن جۇرگىزۋ، ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق اپاتتارعا قارسى تۇرۋ، اقپارات الماسۋ تەىكتەرىن قۇرۋ باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ توڭىرەگىندە دە پىكىر الماستىق.
- «يسلام مەملەكەتى» لاڭكەستىك توبىنىڭ ىقپال ەتۋ اياسىنىڭ اۋقىمى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋىنداتىپ وتىرعانى بەلگىلى...
- مۇنداي لاڭكەستىك توپتاردىڭ يمپەرياليستىك پيعىلداعى مەملەكەتتەردىڭ قولداۋىنسىز پايدا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر، ولاردىڭ تاريحىنا كوز جىبەرەر بولساق، مۇنداي توپتاردىڭ قايدا پايدا بولعانى ايقىن جايتقا اينالادى. ولاردىڭ ارەكەتتەرى يسلام قاعيدالارى مەن ىزگىلىك ۇستانىمدارىنا تۇبەگەيلى قاراما-قايشى كەلەدى.
مۇنداي توپتارعا بارىنشا ءتيىمدى قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءوڭىر ەلدەرى قىزمەتىن دۇرىس ۇيلەستىرە ءبىلۋ ماڭىزدى. بۇل رەتتە ءبىز اتالعان ەكسترەميستىك توپتاردى قولداۋ مەن قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى ايقىن ءتۇسىنۋىمىز شارت. يران لاڭكەستىك توپتارمەن كۇرەستە مول تاجىريبە جيناعان ەل ءارى ونى وزىمىزبەن دوستاس ەلدەرمەن بولىسۋگە ءازىرمىز.
- اۋعانستاننان حالىقارالىق كۇشتەردىڭ باسىم بولىگىن شىعارۋ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن وزەكتەندىرە تۇسەدى ەمەس پە؟
- اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى مەن اۋعان حالقى شەتەلدىكتەردىڭ ارالاسۋىنسىز-اق ءوز تاعدىرىن وزدەرى شەشۋگە تولىعىمەن قاۋقارلى. بۇل وڭىردەگى ەلدەردىڭ ساياسي كەمەلى تولىسقان ءارى ولار ءوز بولاشاقتارىن وزدەرى ايقىنداي الادى. دەگەنمەن، قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا، وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ، ءوڭىر مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتە تۇسكەنى وتە ورىندى. بىزدەردىڭ بۇل سالادا الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى جانە حالىقارالىق كۇشتەردىڭ ودان ارى بۇل ەلدە بولۋىنىڭ ەش قاجەتى جوق دەپ سانايمىز.
- يران مەن ش ى ۇ ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ كەلەشەگى قانداي؟
- يراننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىندى وڭىرلىك ۇيىمعا مۇشە بولۋى ەكونوميكا مەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
قۇرلىقتا جانە تەڭىزدە جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ ءوڭىر ەلدەرىنە ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە حالىقارالىق كولىك دالىزدەرى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى.
بۇل تۇرعىدا قازاقستان تەڭىزگە شىعۋ ءۇشىن پايدالانىپ وتىرعان «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى بولا تۇسپەك. ەستە بولسا، وتكەن جىلى اتالعان باعداردىڭ «وزەن-بەرەكەت-گورگان» جاڭا تەمىر جول ءدالىزى اشىلعان بولاتىن. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بەيبىتشىلىك پەن ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
- سوڭعى ۋاقىتتا يران مەن قىتايدىڭ اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتە ءتۇسۋى بايقالادى. ەكى ەلدىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى كەمەلەرىنىڭ ءۇندى مۇحيتىندا بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋى وتكەنى دە بەلگىلى.
- يران وزىمەن دوستاس ەلدەردىڭ بارلىعىمەن بىردەي دەڭگەيدە ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرادى ءارى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق سپەكتورىن دامىتا تۇسەدى. ءۇندى مۇحيتىنداعى بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. وزدەرىڭىز دە بىلەتىندەي، ءۇندى مۇحيتىنىڭ سولتۇستىك بولىگى، اسىرەسە، ادەن شىعاناعى ماڭىزدى تەڭىز جولى سانالادى. بۇل، اسىرەسە، ادەن شىعاناعىنداعى تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ الەمدىك كەمە جولى ءۇشىن شىنايى قاۋىپ-قاتەرگە اينالعانىنان بەرى بارىنشا وزەكتى بولىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى يراننىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى بۇل ايماقتا تەڭىز تاسىمالىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءجۇر. ءبىز قاراقشىلارعا قارسى تابىستى وپەراتسيالار جۇرگىزدىك جانە باسقا ەلدەرگە شىنايى كومەك كورسەتتىك. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ اتالعان وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى نىعايتا تۇسەدى.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
اۆتور: مارلان جيەمباي
