قازىرگى كوزى ءتىرى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك ۇلت اقىنى
«وسىنداي دا وسىنداي، مەرەيلى جاسىڭىز قۇتتى بولسىن!» دەي كەلە، «گازەتكە سۇحبات بەرمەيسىز بە؟ » دەيمىز عوي باياعى.
- كورىنبەيسىڭدەر عوي، ناعىز كوسىلىپ جازاتىن ۋاقىتتارىڭ عوي. ءوندىرىپ جازساڭدارشى، الدىمەن وزدەرىڭدى جارقىراتىپ كورسەتسەڭدەرشى، جەتپىستەگى شالدى (ءوزىن ايتقانى) جازا بەرمەي، - دەيدى. ۇنىنەن اعالىق قامقورلىق سەزىلەدى. ادەبيەتكە، كەيىنگى ىنىلەرىنە دەگەن قامقورلىق.
- گازەتتىڭ قارا جۇمىسىن بىلەسىز عوي، ءتيىپ- قاشىپ بولماسا، ۋاقىت جەتە بەرمەيدى، - دەيمىز اقتالعانسىپ.
- مەن دە ءومىر- باقي جۋرناليست بولىپ، گازەتتە ىستەدىم عوي. مەنى اسىراعان - اقىندىق ەمەس، جۋرناليستيكا. ولەڭىمە تىلشىلىگىم كەدەرگى كەلتىرگەن ەمەس. جازدىق قوي سوندا دا!..
راس ايتادى. جازۋدايىن جازدى كوكەمىز. قىسىمدا دا، قيىندىقتا دا ءوندىرتىپ جازدى. ماقالانى دا، ولەڭدى دە بۇرقىراتتى، ونىڭ سىرتىندا وتكىر ادەبي سىنشى دا، قالىڭ رومانداردى قوتارعان شەبەر اۋدارماشى دا، العىر ابايتانۋشى دا، تەگەۋرىندى تەورەتيك تە، جەلدەي ەسكەن ەسسەيست تە، جاستار پوەزياسىنىڭ جالىندى جاناشىرى دا بولدى. ءالى دە سولاي. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وتىنەدى، شەگەدەي نىقتاپ، مىقتاپ تۇرىپ سۇحبات بەرەدى. تەك قانا جازىپ ۇلگەر! وداقتا وتكەن ءتۇرلى باسقوسۋلاردا ءسوز بەرەدى، ساحنادا شەكە تامىرلارى بىلەۋلەنىپ، قارا تەرەڭنەن ءتۇپ قوتارا قوزعاپ، تەبىرەنىپ، تەبىرەنتىپ، سىزىلىپ ەمەس، قىزىنىپ سويلەيدى. ءتىرى ءسوز ەستىگىڭ كەلسە، تەم- اعاڭدى تىڭدا! قانى بار، جانى بار ءسوزدى سورعالاتىپ بەرەدى.
قالعىعان قايسى بىرەۋلەردەي ەمەس، قاشاندا قوعامدىق ويدىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرەدى. ۋاقىتپەن ۇندەس، قوعاممەن قۇرداس، زامانمەن سىرلاس. ساياساتكەر بولماسا دا، ساياسي ويدىڭ (ويىننىڭ ەمەس) سارابدال سەركەسىندەي سالماعى باسىپ تۇرادى. ەلدىك، ۇلتتىق ماسەلەدە قايراقتاي جانىپ تۇسەدى. ونداي كەزدە اق ساقالدى اعاسىنان دا جونسىزدىك سەزەر بولسا، بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي، شارتپا- شۇرت ۇستاسا كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ تۇلا بويىمەن دە، تۋما ويىمەن دە بىتە قايناسىپ جاتىر. ءومىرى قانداي بولسا، ولەڭى دە سونداي. بۋىرقانعان، بۇرقانعان، ەشكىمگە، ەشقاشان ۇقسامايتىن ءبىرتۋما بولمىس.
ءبىزدىڭ جەلكىلدەگەن ستۋدەنت شاعىمىزدا تەمىرحان مەدەتبەك الماتىدا بولمادى. قىرىقتاعى قىلشىلداپ تۇرعان كەزىن كورە المادىق. سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى ماڭعىستاۋ اسىپ كەتكەن ەكەن. سول ستۋدەنت كەزىمدە اقىن امانحان ءالىمنىڭ «تەمىرحان مەدەتبەك دەگەن اعالارىڭ «الماتى دەگەن - كومباين، ادام جۇتادى» دەپ ايتاتىن» دەگەن تىركەسى قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى. ءبىز ءبىر كەڭشىلىك زامانداي كوزگە ەلەستەتەتىن سول 70 جىلدارى دا الماتىڭدا اقىن دەيتىن قاۋىمعا، ونىڭ ىشىندە جاس شاڭىراق كوتەرگەن جاستارعا ءومىر ءسۇرۋ وڭاي بولماپتى. ايتپەسە 1971 - جىلى العاشقى جىر كىتابى شىعىپ، جاس اقىن ساناتىنا ىلىككەنىنە قاراماي، تەم- اعاڭنىڭ اسەم الماتىنى كوزى قيىپ، يت ولگەن جەردەگى ماڭعىستاۋعا قارا جۇمىسشى بولىپ كەتە بارۋى ەرىككەننىڭ ەرمەگى دەيمىسىز.
سول كەتكەننەن تەم- اعاڭ ماڭعىستاۋدا 25 جىل ءجۇرىپتى. ماڭعىستاۋدا ءجۇرىپ ەلگە اقىن رەتىندە، ازامات رەتىندە كەڭىنەن تانىلعانى بەلگىلى. ەلۋدەن اسقان شاعىندا الماتىعا قايتىپ ورالدى. ءبىز جاقىننان تاني باستاعاندا، قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ەدى. كەيىن «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ جۇرگەنىندە «ايقىن» گازەتىنە كولەمدى سۇحبات العانىم بار. جوعارىداعى «شالدى جازا بەرىپ قايتەسىڭ» دەپ جاتقانى سونى مەڭزەگەنى بولار.
اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ بىردە «قازىرگى كوزى ءتىرى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە تەمىرحان مەدەتبەكتەن اساتىن الاپات اقىن جوق» دەگەن سىڭايداعى پىكىرىن وقىپ ەدىم. وسى وتە دۇرىس ءسوز، ءدال بەرىلگەن باعا! شىنىندا دا، الپىستى القىمداعان كەزىندە پوەزيادا تىڭنان توڭكەرىس جاساعان كىم بار؟ ! «كوك تۇرىكتەر سارىنىن» ايتىپ وتىرمىز. ەجەلگى سارىننىڭ تەمىرحان بولىپ قايتالانۋى، بۇل، ءوزى ايتقانداي، الدىمەن اللا تاعالانىڭ، سوسىن اتا- باباسىنىڭ ارۋاعى ارقاسىندا، مىڭنىڭ ىشىنەن تاڭداپ ماڭدايىنا جازىلىپ وتىر. ەگەر «كوك تۇرىكتەر سارىنى» تۋماعاندا، قازىرگى ءتورت تۇياعىن تەڭ باسقان ماۋەلى پوەزيامىزدىڭ ءبارىبىر ءبىر ءبۇيىرى ولقى سوعىپ تۇرعانداي ەكەنىن تولىقتاي اڭداي الدىق پا ءوزى؟ ! ەگەر ونى ءالى تولىقتاي سەزىنىپ ۇلگەرمەسەك، ءبارىبىر كەلەر ۋاقىت اڭداتاتىن بولادى. سول كەزدە شوقشا ساقالى جىلتىراعان قارا شالدىڭ قارا ولەڭگە قانداي عالامات ۇلەس قوسىپ كەتكەنىن كەلەر ۇرپاق جان- تانىمەن ۇعىنار. سول كەزدە ءقازىر جاڭالىق بولىپ جۇرگەن جىرلار تەمىرحان ءداستۇرى، تەمىرحان مەكتەبى بولىپ ءبىرجولا قالىپتاسار.
«ارىماس اتتار مىنەتىن،
توزباس توندار كيەتىن؛
قارا تاستاردى قاق جارىپ،
قاراعايداي قاپتاپ وسەتىن؛
قارا نارلارى شۋدالارى جەلكىلدەپ قارا بۇلتتارداي كوشەتىن؛
ايعىرلارى كۇنگە قاراپ كىسىنەپ،
بيەلەرى ايعا قاراپ قۇلىنداعان؛
كەتىسسە - بۇرىلماعان،
سوزدەرىن تاسقا قاشاعان؛
الىپ سوقتارىنىڭ يتاياعىن ويۋلاپ جەزدەن جاساعان؛
قامالدارى قۇلجالار شىعا الماس،
اقار- شاقار قۇز بولعان؛
قاعاندارى كۇن استىنداعى كۇنىكەي قىزدى العان؛
كۇن جاعى كۇمىس دىڭگەكتى،
اي جاعى التىن دىڭگەكتى وردادا وتىرعان؛
سول جاقتان كەلگەندى جاپىرعان،
وڭ جاقتان كەلگەندى وپىرعان؛
جەلدەي اڭقىلداپ،
سۇڭقارداي ساڭقىلداپ سويلەيتىن
تاۋداي بيىك حالىق ەدىك. الىپ ەدىك» دەگەن اقىن ولەڭىنە ارۋاقتانباي كور، اسپانعا ۇشپاي كور!
بۇدان ون جىل بۇرىن تەم- اعاڭ الپىسقا تولعاندا الاشتىڭ ابىزى ءابىش كەكىلباي ۇلى «جورتقاندا جولىڭ بولسىن، جولبارىسىم» دەپ كەڭىنەن كوسىلگەنى بار. تەم- اعاڭنىڭ، 1964 - جىلى رۋحاني اكەسى ءابۋ سارسەنبايەۆ ەرتىپ اپارىپ، تانىستىرعان كەزىنەن بۇگىنگى شىققان بيىگىنە دەيىن بايانداي كەلىپ، سوڭىندا بىلاي دەپ رياسىز اقتارىلادى:
«كەشە عانا قۇلىنداي قۇلدىراڭداپ جۇرگەن تەمىرحاندار الپىسقا كەلدىك دەيدى. راس تا شىعار. قازىر ۇلى مايدان، ۇلان جورىقتان ورالعان تارلان اتتاي تالتاڭداي باسىپ، قۇز باسىنداعى قۇلجاداي الشايىپ كەپ تۇراتىن بولىپتى. ماڭدايىن جەلگە توسەپ، ومىراۋىن كوككە ۇسىنىپ، ماڭقيا قاراپ، قيرا- قيرا ساقالىن وڭدى- سولدى وسقىلاي تىرنالاپ، مويىل قارا مۇرتىن ماساتتانا شيراتاتىندى شىعارىپتى. سوندايدا قاسىنا بارىپ، جەلكەسىنەن سيپاپ، باۋىرىڭا تارتساڭ، قالقيعان قۇلاعى دۋ قىزارىپ، وندىرشەگى سورايىپ، الاق- جۇلاق قاراپ، ارسالاڭداپ كۇلەتىنى بار. باياعى تەمىرحان قالپىنا تۇسەدى. باياعىدان بەرگى باستان كەشكەندى، جۇرەك سىزداتقاندى بىرگە وتىرىپ ويلانعىڭ، بىرگە وتىرىپ تويلاعىڭ كەلەدى. «جاماننىڭ تويى - ەگەسكە، جاقسىنىڭ تويى - كەڭەسكە» دەگەن ەمەس پە؟ ! ەندىگى جەردە جۇرەكجاردى سىرىمىز بەن مۇڭىمىزدى تەمىرحان مەدەتبەكتەي تەگەۋرىندى تالانت، تۇرلاۋلى تۇلعالارىمىزعا باعىشتاپ ايتپاعاندا، قايدا ايتامىز؟ !»
ابىز اقساقال وكشەسىن باسىپ كەلە جاتقان ىنىسىنە ون جىل بۇرىن وسىلاي دەپتى. اعالارىنا ەركەلەگەنىندەي، ىنىلەرىن دە ەركەلەتىپ، ىنىلەرىنە كەيدە ءوزى دە ەركەلەپ، كەڭك- كەڭك كۇلەتىنى كوز الدىڭا كەلەدى تەم- اعانىڭ. قاشان دا قاراپايىم، قاشان دا قولجەتىمدى كوكەمىزدىڭ وزىنە عانا جاراساتىن بۇل دا ءبىر وزىندىك قىرى.
تەم- اعا تەگەۋرىندى اقىن عانا ەمەس، قازاق ولەڭىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى ەكەنىن ايتتىق قوي دەيمىن. جاسىراتىنى جوق، كوپتەگەن اقىندارىمىز «مەن شايىرمىن» دەپ شىرەنىپ، باسقا تۇرماق، وزىمەن قولتىقتاسىپ جۇرگەن قالامداستارىنىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا تىرس ەتىپ ءۇن شىعارمايدى. وزدەرىن سىننان اۋلاق ۇستايدى. ال تەم- اعا قالامداستارى تۋرالى جازباۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىعىنا، ادامدىعىنا سىن دەپ بىلەدى. قارىمدى، قابىرعالى قالامگەرلەردىڭ ءتيىستى باعاسىن الماۋى كولدەنەڭ كوك اتتىلارعا جول اشىپ قويۋ، كوركەم ءسوز شەبەرلەرىنىڭ كەسكىن- كەلبەتىن كولەگەيلەۋ دەپ بىلەدى. سودان دا، اباي مەن ماحامبەتتەن باستاپ، اسقاق رۋح اقىنى ماعجان، ماڭعىستاۋدىڭ قاتەپتى قارا نارى قاشاعان، وت اساپ، شوق شايناعان قاسىمنان بەرمەن تارتىپ، اتىراۋدىڭ اقيىق اقىنى ءابۋ، جىلاندىدا تۋعان جۇبان، تاعدىرلى دارىن توقاش، جۇمباق جاراتىلىس جۇمەكەن، ويشىل اقىن قادىر، فەنومەن ءابىش، ساعىنىش سازدى سابىرحان، «قىزىل مىلتىق» سايىمجان (ەركەبايەۆ) ، مەيىرىمدى مەڭدەكەش، وت مىنەزدى فاريزا، قىرىق قاتپارلى دۋلات، وزگەشە اقىن وتەجان، سىرلى شايىر ساكەن، قوڭىر ءۇندى دۇيسەنبەك سىندى اعا- اپكەلەرىمەن بىرگە قاتارلاس قۇربىلارى مەن قاناتتاس ىنىلەرى ءجۇرسىن، جاراسقان، نەسىپبەك، سايلاۋبەك، جاركەن، ۇلىقبەك، ەسەنعالي، عالىم، قۋاندىق، نۇرلان، بولات جايىندا دا جەكە- جەكە قالام تارتتى.
وتپەلى كەزەڭ كەزىندە ادەبيەتكە كەلگەن جاستار پوەزياسى جايىندا «التىن كوپىرلىكتەر» دەگەن كەڭ تىنىستى ماقالا جازدى. قازاق ولەڭىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى دەگەندە، اقىن ادام تاربيەلەۋ ماسەلەسى - تەك پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ عانا ەمەس، ادەبيەت پەن ونەردىڭ، ونىڭ ىشىندە ولەڭنىڭ دە ەڭ باستى مىندەتى ادامعا رۋحپەن اسەر ەتۋ، ياعني ادامدى رۋحپەن تاربيەلەۋ دەپ بىلەدى. سوندىقتان ولەڭ تۋرالى اڭگىمە ەتكەندە، ەڭ الدىمەن، ونىڭ رۋحىن اڭگىمە ەتەدى. «ەگەر ءبىز وقىعان ولەڭدە ۋاقىت رۋحى جوق بولسا، ونىڭ وبرازى، ويى، تەڭەۋى، مەتافوراسى، ەفيتەتى، ۇيقاسى.. . ت. ب. كومپونەنتتەرى ءسونىپ قالعان شامدار عانا. جىلىتپايدى، ساۋلەلەندىرمەيدى، تولقىتپايدى. رۋحتى ولەڭدە ونىڭ ءبارى ىستىق، ءبارى دە ساۋلەلى. وبراز، وي، تەڭەۋ، مەتافوراڭىز رۋحسىز ءومىر سۇرە المايدى، ال رۋح، كەرەك كەزىندە، ولارسىز ءومىر سۇرە الادى!» دەپ رۋحتىڭ ۇلى كۇش ەكەنىن ايعاقتايدى.
ارينە، بۇل شاعىن ماقالادا تەم- اعانىڭ بۇكىل قىرىن قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ماقسات تا تۇتقان جوقپىز. جولبارىستىڭ جالىنان ۇستاۋ قانداي مۇمكىن بولماسا، جولبارىس مىنەزدى اقىننىڭ تەرەڭىنە بويلاۋ دا سونداي مۇمكىن ەمەس. بىزدىكى قاراتاۋدىڭ قوڭىر قۇلجاسىنداي بولەك بىتكەن بولمىس- بىتىمىنە ويىمىزدىڭ جەتكەنىنشە بويلاپ كورۋ عانا. گازەت كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ، ءسوزىمىزدى وسى جەردەن تۇيىندەسەك، تەمىرحان مەدەتبەك - جاراتقان بويىنا دارىتقان ءوز ميسسياسىن اق- ادال اتقارىپ كەلە جاتقان، ءالى دە بەرەرى مول، قازىرگى كوزى ءتىرى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى تۇر دەپ باتىل ايتۋعا بولاتىن ۇلت اقىنى، ەش ۋاقىتتا ۋاقىت شاڭى كومە المايتىن بابا ءداستۇرىنىڭ باتىرى!
تورەعالي تاشەنوۆ
«ايقىن»
