گەرولد بەلگەردىڭ كۇندەلىك بەتتەرىنەن

كوكەيگە ءدوپ تيەتىن ويلى- كۇيلى، قونىمدى، شەبەر جىمداسقان، ناقتى، بىلىكتى، ايشىقتى، ءايبات سويلەمدەر، ءسوز تىركەستەرىنىڭ ۇناعانى سونداي، وقىپ شىققان زامات تەلەفون سوعىپ، پىكىرىمدى جەتكىزدىم، العىسىمدى ايتتىم.

جاراعان! اپىراي، بىلمەيتىنىمىز كوپ ەكەن- اۋ! ءبىر- ءبىرىن سيرەك وقيتىن نە حانبيبى ايتاتىنداي، وقىمايتىن، جەتى ءجۇز جازۋشىنىڭ بۇرىن جەتەۋ، قازىر ءۇش- تورتەۋى عانا «جارامدى» (بىرەۋى ءوزى)، وزگەلەرى «ءالجۋاز» دەپ شۇناڭدايتىن قاسقالار نە دەر ەكەن بۇعان؟ جادىرا جونىندە ءبىر- ەكى اۋىز جىلى لەبىز بىلدىرگەنىمە ىشتەرى كۇيىپ، تۇز جالاماس پا ەكەن؟ سويتەدى، البەتتە. ولاردىڭ قاسىندا جادىرا دەگەن كىم بوپتى، ءتايىرى؟ ال، مەنىڭ ايتارىم، قازاق ادەبيەتى ءوسۋ، وركەندەۋ، شارىقتاۋ ۇستىندە. اۋزىن قۋ شوپپەن سۇرتەتىندەردىڭ بايشىكەشتەرمەن ىنتىماعى ارتىپ، اكىمقارالارمەن دوستىقتارى نىعايا بەرسىن! پاح!..

... تۇندە بالكونعا ءجيى شىعىپ، كوكجيەككە كوز تىگەمىن، اينالاعا قۇلاق تۇرەمىن. ەسەنعالي راۋشانوۆ دۇرىس ايتادى: سوڭعى جىلدارى الماتى اسپانىنان جۇلدىز كورمەيسىڭ. ءبىرلى- جارىم «اداسقاندار» بولماسا. ال، كەيدە جاپادان- جالعىز شاقىرايعان شولپان عانا كوزگە ىلىگەدى. بۇل قالاي؟ نە بولعان؟ باياعىداعى قول سوزىم بيىكتە جالت- جۇلت ەتىپ، كوز شاعىلىساتىن سانسىز جۇلدىزدار قايدا؟ جوعالىپ، جوق بولعان با؟ نەگە؟ وكىنىشتى!..

جانە وسى كۇندەردە ءبىزدىڭ اۋلادا كوگەرشىن، سارى شىمشىق، بوزتورعايلار دا جوق. تەك قاپتاعان اۋعاندىق ارسىز قاراتورعايلار. تەرەزە الدىنا ەنتەلەي ۇشىپ كەلىپ، جاڭالىقتار جەتكىزىپ تۇراتىن ساۋىسقاندار دا قۇم. وڭەشىن كەرە قارقىلدايتىن قارا قارعالار قايدا كەتكەنىن يت ءبىلسىن، ولار دا جوعالعان با؟ قازىر اۋعاندىق سانسىز قاراتورعايلاردى ايتپاعاندا، ۇرىنشاق قاراجالاقتار عانا قالعان. ولار دا كوپ ەمەس. ءتىپتى، بيىلعى جازدا شەگىرتكەنىڭ شىرىلى دا ەستىلمەيدى. جابىرقاۋ، كوڭىلسىز، جەتىمسىرەپ، قاراڭ قالعان قۋ ءومىر، ءمانسىز تىرشىلىك.

19.08.13 

پەتر كلاسسەن تۋرالى ماقالا جازىپ جاتىرمىن. گەسسە مەن ۆولدەمار گەردتتىڭ  شىعارمالارىن وقىدىم. بارناۋلدىق باسىلىمداردى باعامداعان بولدىم.

21.08.13  

الەكساندر بەكتىڭ كىتابىن قايتالاپ وقىدىم. ەندى ەۆالد كاتسەنشتەيننىڭ كىتابىن قاراۋ ويدا بار. ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «كەمپىر» اتتى سسەناريىن وقىپ شىقتىم. باسىما رەسەيلىك نەمىستەردىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جونىندە كەزەكتى كىتاپشا شىعارسام با دەگەن تىڭ يدەيا كەلدى. قالاي اتاۋدى دا ويلاستىرىپ قويدىم. «تاعدىر ىرعاقتارى» دەپ. ە، شىركىن- اي، القىن- جۇلقىن نەبىر كەرەمەت جوسپار كوپ تە، كۇش- جىگەر مەن ۋاقىت شىركىن سارقىلعان ۇستىنە سارقىلىپ بارادى ەمەس پە؟ سوندا دا، ءۇمىتسىز شايتان. قايتەيىن.

23.08.13 

بارناۋلدىق باسىلىمدار جايلى ماقالانى ءتامامدادىم. ۇزىن- ىرعاسى 21 بەت. مۇنى دا ءبىر بىتكەن ىسكە بالاپ، وزىمشە قۇرسان بولدىم. ايتەۋىر، ءسىز دە، ءبىز دە قاتىرجان بولا بەرەيىكشى، وزگەسىن كورە جاتارمىز. قايسىبىر جولى ميىما كەلگەن تىڭ يدەياعا وراي، الدا شىعا ما دەگەن نەمىس كىتابىنا ەنۋى ىقتيمال جازبالاردى ءبىر پاپكاعا سالىپ، بۋىپ- ءتۇيىپ قويدىم (قايتا قاراپ، وڭدەۋ، باسپاعا ازىرلەۋ بولاشاقتىڭ شارۋاسى) . شامامەن 9-10 باسپا تاباق بولاتىن شىعار. ءبىراق، دەمەۋشىنى قايدان تابامىن، ويباي- اي؟ ساۋلە كومپيۋتەردە تەرۋ ءۇشىن «و، مەنىڭ قازاقتارىم!.. » دەگەن كىتاپتىڭ قولجازباسىن الىپ كەتتى. ونى، بالكىم، «ولجاس كىتاپحاناسىنان» شىعارارمىن.

دوسانوۆتىڭ ۇلى قايتىس بوپتى دەپ ەستىدىم. سۇمدىق- اي! سابيتكە سابىر، ءتوزىم بەرسىن. بەكەم بول! وي، اللا- اي، پەندەلەرىڭدى ءوستىپ تە قينايسىڭ- اۋ كەيدە. 

25.08.13 

قارقارالىدا تۇراتىن ەسكى تانىسىم شاكارىم تەلەفون تاستادى. جەتى ايدان بەرى سىرقات قۇسايدى. لايىم دا، تەزىرەك ساۋىعىپ كەتسىن. قازاق «اۋىرىپ تۇردىڭ - اۋناپ تۇردىڭ» دەمەي مە؟ قۇداي قولداپ، ارۋاق جەبەسىن سەنى، شاكارىم تۋىسقانىم! ءامين! اللاھۋ اكپار!

التايدا تۇراتىن اتىشۋلى اعا دوس بوشاي كىتاپبايەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا بايلانىستى وعان تومەندەگىدەي ماقامدا قازاقشا حات جازىپ، پوشتامەن  سالىپ جىبەردىم. ۇزىن- ىرعاسى بىلاي:

«اسا قۇرمەتتى، قادىرمەندى ابزال اعام بوشەكە! رۋحاني ابىز كونەكوز دوسىم! نەمىس اعايىنداردان تاياۋدا توقسانعا كەلگەن لەو كوشۋت دەگەن بەرليندىك دوسىم بار. قازاق اعايىنداردان 90 عا اياق باسقان شوڭ اعام ازىرشە ءسىز بولدىڭىز. ورىستاردان ونداي جاستاعى دوس ءالى كورىنبەي ءجۇر. مەنىڭ پايىمداۋىمدا توقسان جاساعان ادام - ەرەكشە  عۇمىرلى، قۇدايدىڭ سۇيگەن قۇلى، ادامنىڭ شىنايى ۇلى بولماققا كەرەك. ءسىزدى ەجەلدەن جاقسى كورەمىن، قادىر تۇتامىن، سىزبەن ماقتانامىن. ابىرويلى عۇمىرىڭىز ەسى بار قازاققا دا، نەمىسكە دە ۇلگى. شىن جۇرەكپەن قۇتتىقتايمىن، باسىمدى يەمىن. ءسىزدىڭ كەيبىر مونولوگتارىڭىزدى ءوز كەزىندە قاعازعا تۇسىرگەنىم بار. تۇبىندە رەتى كەلگەندە سول جازبالاردى ويناتىپ، ءسىز جايىندا وچەرك جازاتىن شىعارمىن. ال، ءسىز قاسارىسىپ الىپ، اۋىرماي- سىرقاماي جۇزگە كەلىڭىز. جاكەڭ (جامبىل) جالعىزسىراماسىن دەگەنىم عوي.

بايبىشەڭىزبەن امان- ساۋ بولعايسىز.

ءىنىڭىز گەرولد بەلگەر» .

تاڭەرتەڭگىلىكتە قالمۇقانعا (يسابايەۆ) تەلەفون شالدىم، بۇگىن ونىڭ جاسى 88 گە تولدى عوي. بۇيىرسا، ەكى جىلدان سوڭ ول دا 90 عا كەلەدى. سوعان جازسىن (دەيىك). بىرگە تويلايىق. ءوزىم قازاق بولسام دا، (قازاق) ءسىزدى نەمىستەي كورەمىن. ءسىز نەمىس بولساڭىز دا، (نەمىس) مەنى قازاقتاي كورەتىنىڭىزگە ماقتانامىن. امان بولايىق، قالەكە! سۇيەگى التىن ادامسىز، ءبىر بوكال شاراپتى تارتىپ جىبەرەتىن شىعارسىز ەندى، ارينە.  

26.08.13 

اباتباي (ك) ماعان - ۆوينوۆيچتىڭ سولجەنيتسىن تۋرالى («پورترەت نا فونە ميفا») جانە ءوزىنىڭ «ۇزاق جاساۋدىڭ سىرى» دەگەن - ەكى كىتاپ اكەپ بەردى. ەكەۋىن دە وقيمىن. ۆوينوۆيچتىڭ شىندىقتان گورى جالاقورلىعى مول كىتابى تۋرالى جازۋىم دا عاجاپ ەمەس. ال، اباتباي ۇستامدى، ساۋاتتى، قازاقتىڭ جەرشىلدىك، رۋشىلدىق، بۇرا تارتۋ ءتارىزدى جارامسىز ادەتتەرىنەن جۇرداي ابزال ادام.

29.08.13 

كەشە گازەتتەردەن پرەزيدەنتتىڭ سەنات ورىنتاعىندا ىرزىق- مەرزىمى سارقىلىپ، قۇيرىقتارى جاۋىر بولعانشا وتىرعان احمەتوۆ، ەسىم، جىلقىشيەۆ، قاسىموۆ، سۋدين، ابدىكارىموۆ، تسحاي سەكىلدى سالبوكسەلەردى ايداپ شىققانى جايىندا ءبىلدىم. اپىراي، وسىلاردىڭ، تىم بولماسا، ءبىرلى- جارىمىنىڭ نە تاس قايراقتاي تىندىرعان ءىس، نە سويلەگەن ء سوزى ەستە قالماۋى قالاي؟ ىشتەرىندە ءبىزدىڭ سەنات رەسەيلىك ەكىنشى دۋما ەمەس، مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيىك دەپ داۋىس كوتەرگەندەر بولدى ما ءوزى؟ ءاي، قايدام.

 بۇل مىقتىلار وزبەك قالمۇراتوۆ، اسانعازيەۆاداي (ازىن- اۋلاق) قازاقشا سويلەيتىندەردى جازعىرۋشىلارمەن قوسىلا جامىراسقان جوق شىعار، ايتەۋىر. ال، ەگەر، جامىراسسا - ماسقارانىڭ كوكەسى سول. قۇندارى كوك تيىن.  ال، نە بولدى؟ كەلدى، كەتتى. سوڭدارىندا جارقىن ءىز قالدى ما؟ اتاما. ا، ايتپاقشى، جىلى ورىندا مۇلگىپ وتىرىپ، مىس- مىس جالاقى العانى بار ەكەن. پاح!  حالىق قالاۋلىلارى! حالىق تا بىلەدى، ءا؟ ەركىندىك وزدەرىندە بولعان سوڭ، سەنىپ سايلاعان دا، قايتسىن. بىلگەنىن ىستەپ، جۇرتقا ىرىق بەرمەي، بيلەپ- توستەيتىن اكىمقارالار تىنىش جەردە ءاماندا سولاي  بولادى، سايلاۋشىلاردىڭ باعى جانادى. ءتاۋبا! ءتاۋبا!..

تاعى دا ويلادىم: سەناتتىق مەرزىم بىتكەنشە ورالباي كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەستى مە، كۇرەستى، عاريفوللا كورىكتە ونشا قىزباعان كوپىرمە ءسوز سويلەدى مە، سويلەدى، عاني سەستەنە سەكەڭدەپ، بايانسىز بايانداما- مالىمدەمە جاسادى ما، جاسادى، وندا نە كەرەك، ال، قالعاندار تۇك بىتىرگەن جوق، ايتسە دە، ءبارىبىر، (ءوز- وزىمە) تەككە كۇناھار بولما، بايعۇس (دەپ) باسۋ ايتتىم.

ەندى جاڭادان سايلاناتىن سەگىز سەناتور سايلاۋشىلاردى قالاي قۋانتار ەكەن دەسەيشى! دامەلەنبە! قۋانۋدىڭ اۋلى الىستاۋ شىعار. بۇل قالاۋلىلار ورتاشادان اساتىن با ەدى، ءسىرا؟ ! جەكە پىكىر! سەناتتا قازاقى جۇرەك، قازاقى نامىس، ۇلتجاندى، باتىل، ەل يەسى قازاق ەكەنىن بىلەتىن سەناتورلار كوبىرەك بولسا ەكەن دەپ جاتقانىم دا. الەمدەگى كۇللى مەملەكەت، ماسەلەن، ورىس، نەمىس، ۆەتنام، ابحاز، وزبەك، گرۋزين، لاتىش، ۋكراين، مولداۆاندار سياقتى... بىزگە وزگە دياسپورالارمەن سىيلاسۋ، ساناسۋ كەرەك، البەتتە. ءوزىڭدى سىيلاۋ وزگەلەردى بوتەنسىتۋ ەمەس. ءبىزدى وزگە حالىقتار سىيلايدى عوي. رەسەي، ماسەلەن، قازاقتاردى قازاقستاندىق ەمەس، قازاق دەپ اتايدى. بىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارىن، ورىستاردى دا كەرەك جەردە قازاق دەپ اتايدى. وتىرىك پە؟ ويلان، قازاق! ويان! تەزىرەك!..

30.08.13 

اسپاننان شۇعا جاۋعان جوق: گلازگودا الىنە قاراماي جەرگىلىكتى «سەلتيكامەن» شايقاسقا تۇسكەن قاراعاندىلىق - ءبىزدىڭ - «شاحتەر» تىربانباي جاتىپ تىراڭ قاقتى، ويباي- اي، ويباي! قازاقتاردىڭ الاۋلاعان كوڭىلى  سۋ سەپكەندەي باسىلادى، ۇياتقا قالدى. ارىقتان اتتاماي جاتىپ «ءاۋپ» دەمە! «اياز ءالىڭدى ءبىل!».

ءۇش كەش بويى تەلەۆيزوردان فيلوسوف گريگوري پومەرانتس پەن ايەلى زينايدا  ميركينانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ، كەرەمەتتەي اسەر قۇشاعىندا بولدىم. نە ايتارى بار، ەكەۋى دە وزگەشە جارالعان كەمەل ويلى، اقىلدى جاندار عوي.

ال، تۇندە (پومەرانتس) تۇسىمە كىرىپتى. ەكەۋمىز الدەبىر كىتاپتاردى بىرگە اقتارىپ، پاراقتاپ وتىرعان- مىس. ماتىندەردى جاتقا سوعاتىن ول اسقان بىلگىرلىكپەن تالداپ، ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارمايتىن مەن پاقىر تەك اۋزىمدى اشىپ، باس شۇلعي بەرەمىن. ونىڭ الداقاشان باقيلىق ەكەنىن بىلەمىن، ءبىراق، تۇسىمە ءتىرى كۇيدە ەنىپتى.

31.08.13 

ۇيىقتار الدىندا جاراسباي نۇرقانوۆتىڭ ولەڭدەرىن وقىدىم. تابيعي دارىن يەسى. وزىندىك بەت- بەينە، قولتاڭباسى ايقىن سەزىمتال اقىن. فيلولوگيا مامانى، ادەبيەتتىڭ ۇڭعىل- شۇڭعىلىن پىستەدەي شاعادى، ءبىلىمدى، ساۋاتتى. تۋعان اۋىلى تۋرالى ولەڭدەرى  شىمىر، شىنايى، ءتىلىپ تۇسكەندەي. ءارتۇرلى ادامدارعا ارناعان جىرلارى ءبىر قاۋىم. ولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم مەن ماعان باعىشتاعاندارى دا بار. تانىس، جانعا جاقىن اۋەن- ىرعاقتار. ءساتىن سالسا، جاراسبايدىڭ ولەڭدەرى تۋرالى ماقالا جازامىن. جاراسبايعا شەكسىز قۇرسانمىن.  

01.09.13 

ەكى كۇننەن بەرى اكەمنىڭ تاشكەنتتەگى ءۇي- جاي، قورا- قوپسىسى ءبىر ءسات كوز الدىمنان كەتپەي، ەلەستەيدى دە تۇرادى. رايا ەكەۋمىز قوناقشىلاپ بارعاندا ونداعى كەڭ- مول، ۇلكەن اۋلادا 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى ءتۇپ تامىرى ءبىر كەمى 18-20 نيەتتەس جاندار ۋ- شۋ بوپ، تىرلىك وتى قازانداي قايناپ جاتۋشى ەدى- اۋ، و دۇنيە- اي. مىنەكي، ەندى سولاردىڭ ءبىرى جوق، جان- جاققا قونىس اۋدارىپ -  بىرەۋ ويعا، بىرەۋ قىرعا دەگەندەي - تاراپ كەتكەن. اكە- شەشەم مەن ەكى قارىنداسىم قايتىس بوپ، سوندا توپىراق بۇيىردى. نەمەرە قارىنداسىم اكە- شەشەمنىڭ تاشكەنتتەگى ءۇي- جايىن ساتىپ، رەسەيدىڭ كوز كورمەس الىس تۇكپىرىنە كوشىپ كەتتى. ايانىشتى دا وكىنىشتى. قازىر بىزگە كەزىندە ۇجماقتاي بولعان سول التىن ۇيا الدەبىر بوتەن وزبەكتىڭ يەلىگىندە. اتا- انامنىڭ ءۇي- جاي، قورا- قوپسىسى ەندى بىزگە سانادا ساقتالعان قيال كۇيدە ەلەستەيدى. ەندى تاشكەنتپەن ءبىزدى بايلانىستىراتىن سونداعى (ءتورت بىردەي) قىمبات جانداردىڭ زيراتتان ورىن العان مولالارى عانا. ءتامام!..

ۋاقىتى كەلگەندە رايا ەكەۋمىز تۇرىپ جاتقان ءۇي دە سول كەپتى كيەدى. ءبىز كەتەمىز، بىزدەن قالعان زاتتاردى بوتەن بىرەۋلەر جۋىندى جاشىگىنە لاقتىرىپ، نە تالان- تاراجعا سالىپ، ۇپتەپ اكەتەدى. ال، ءبىر اپتادان كەيىن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جاڭا قوجاسى الدەقالاي ءبىزدى ىزدەپ كەلە قالعاندارعا: «بەلگەر دەيمىسىز؟ ول كىم؟» - دەپ بەدىرەيەدى.

ە- ە... ءولدىڭ ماماي، قور بولدىڭ دەگەن وسى ...

02.09.13

كۇنى بويى ارحيۆىمدى اۋدارىپ- توڭكەرىپ، بار- جوقتى اقتارىپ، رەتكە كەلتىرگەن بولدىم. بايعۇستار قوجىراپ، بىتىسىپ- شىتىسىپ كەتىپتى. ۇيىلگەن قاعاز. نەنىڭ نە ەكەنىن ايىرىپ كور. سايتاننىڭ ساپالاعى (دەرسىڭ). ال، ەندى، «19 ساعات» دەگەن اڭگىمەمدى تابا السامشى. جوق. جەر جۇتقان با؟ ايتەۋىر، ءتۇپنۇسقا بولماعانمەن، قازاقشا ءتارجىماسى بار ەكەن، وعان دا تاۋبە دەپ، جاقسىلىققا جورىدىم. بۇل دا جامان ەمەس شىعار، قايتەيىن.

كەشكى جاڭالىقتاردان پرەزيدەنتتىڭ جۇماعۇلوۆتى مينيسترلىك تاقتان تايدىرعانى جايلى ءبىلدىم. جاراعان! باياعىدا ءسويتۋ كەرەك ەدى! انانداي لاۋازىمعا لايىقسىز، قۇر كوكىرەك ەدى عوي. راس بولسا، ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق، قۇلقىنى كەڭ، تويىمسىز، بەرەتىنىن جوندەپ بەرمەگەن شىعىستاعى ەكى اي ىستەپ شاڭ قاپقان الدەبىر رەكتور سياقتى كادرلاردى وپ- وڭاي جۇلىپ تاستاي بەرەدى دەگەندەي وسەك- اياڭ جەلدەي ەسەتىن، بايعۇستى سوندايدىڭ كيەسى ۇرماسا بوپتى دا. ءبىراق، باسى اشىق ءبىر نارسە - ونىڭ قازاقستانداعى مەكتەپ ماسەلەسىن بىلىقتىرىپ، باتپاققا باتىرعانى. عىلىمدى ءتۇپ تامىرىمەن سۋالدىردى، قۇرتتى (دەسە بولادى). نازاربايەۆ مۇندايلاردى تەزىرەك جونىنە جىبەرىپ وتىرسا عوي، شىركىن. اينالاسىندا دارىنسىز سۋجۇقپاستار قاپتاپ ءجۇر. كىل سىرلارىن ىشىنە بۇككەن (الگى قازىر تەمىر توردىڭ ارجاعىندا قاتىقسىز قارا كوجەمەن قورەكتەنىپ جۇرەتىن گەنەرالدار سەكىلدى) مىرقىمبايلار. دايىنداعان:  زاكىر اسابايەۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى