نۇرجان تولەنديەۆ: بىزدە مۇرنىنا رۋحانياتتىڭ ءيىسى بارمايتىندارعا اتاق بەرىلەدى
تىپتەن، بالاباقشاداعى ءبۇلدىرشىن ءبىر-بىرىنە نۇرجاننىڭ ازىلىمەن ءتىل قاتادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
قازىرگى قوعامنىڭ اشتى شىندىعىن ازىلىمەن ءاجۋالاپ الدىڭا اكەلگەندە ەرىكسىز جىلايسىڭ، شىن كۇلەسىڭ. كەزەكتى كونتسەرتىنەن سوڭ نۇرجان تولەنديەۆپەن جولىعىپ، از-كەم اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
- ساحناداعى نۇرجان مەن ومىردەگى نۇرجاننىڭ ايىرماشىلىعى قانداي؟
- ساحنا مەن ءومىردى مۇلدە الماستىرۋعا بولمايدى. ومىردە ەل قاتارلى تاڭدى اتىرىپ، كۇندى باتىرامىن. مەن دە جاقسىلىققا قۋانىپ، جاماندىقتان جيرەنەتىن، جىلايتىن، كۇلەتىن، ىستىقتايتىن، جاۋرايتىن قاراپايىم جانداردانمىن.
الىپتارىمىز ايتقانداي: «تەاتر - ءتىرى ونەر». بۇگىنگى جاپپاي جاھاندانۋعا بەت بۇرعان قوعامعا بەرەرى مول رۋحاني ورتا. تاربيەلىك- اعارتۋشىلىق ماڭىزعا يە تەاتر ساحناسىندا جۇرگەسىن قوعامداعى ماسەلەلەردىڭ وزەكتى دەگەندەرىن قامتۋعا تىرىساسىڭ. وزىمىزشە اعالار سالعان سونى سۇرلەۋدى جالعاۋ ءۇشىن تىرلىك ەتەمىز.
- بۇگىنگى ساتيرانىڭ سالماعىنا كوپتىڭ كوڭىلى تولمايدى. تانىمال اكتەر، بىلدەي ءبىر تەاتر ديرەكتورى رەتىندە قانداي پىكىردەسىز؟
- كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. ەلىمىزدە جاقسى تەاترلار جەتەرلىك. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى «تاماشا» مەن «باۋىرجان- شوۋ» عانا حالىقتى ازىلگە بولەسە؟ قازىر 20 عا جۋىقتادى. ونىڭ ءسىز ايتقانداي جاقسى مەن جامانى ارالاس. دەسەك تە، كورەرمەنسىز تەاتر بولمايدى. جاناشىرى جوق تەاتردىڭ ەرتەڭى دە جوق دەگەن ءسوز.
ءبىزدى كورگەن تەاتر باسقاسىن كورمەۋى، ال باسقاسىن كورگەن كورەرمەن ءبىزدى كورمەۋى بەك مۇمكىن. ءبىراق، بۇگىنگى ساتيرانىڭ سالماعىن ساراپتاپ، تارازىلاۋعا، باعا بەرۋگە مەنىڭ قۇقىم جوق. ويتكەنى مەن تەاتر سىنشىسى ەمەسپىن. وعان مەنىڭ جاسىم دا، قابىلەتىم دە جەتپەيدى. مەنىڭشە، ونەردىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى زور ىزدەنىس پەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق، كورەرمەنگە جول تارتقان ءار تۋىندىڭنان ناتيجە شىعارعىڭ كەلسە، وندا ۇلتتىق مىنەز كورىنىپ تۇرۋى كەرەك.
قاي ۋاقىتتا دا بارىنە حالىق ءوزى ساراپشى. حاق تورەشى دە حالىق.
- ءسىز وسىلاردىڭ قايسىسىن كورەسىز؟
- ەلىمىزدەگى تەاتردىڭ ءبارىن كورەمىن. ەشقايسىسىن قالت جىبەرمەيمىن. تىپتەن، وزگە تۇرىك تىلدەس ەلدىڭ دە ساتيراسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرامىن. ويتكەنى، ول مەنىڭ جۇمىسىم، ازىعىم. وزگە تەاتر ساحنالاعان قويىلىمدى ءبىز قايتالاماۋىمىز كەرەك. سونداي-اق، وزىق پەن كەمشىن تۇستارىن كورىپ، وزىمە كەرەگىن الامىن. حالىققا نە ءوتىمدى دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ تابامىن.
- كەشەگى «تاماشانىڭ» ورنىن بۇگىن «بازار جوق» باستى. ءار ساتيرا تەاترىنىڭ ءوز داۋرەنى بولادى»، - دەيتىندەر كوپ. سوندا اڭىزعا اينالعان «تاماشا» وتكەنىندەي ويلانا الماي ما؟
- «تاماشا» ءالى دە باياعىسىنداي مىقتى. تەك بۇگىنگى جاس پەن جاسامىستىڭ ساناسىن عالامتور جاۋلاعان زاماندا حالىققا ەش نارسە قىزىق بولماي قالدى. «تاماشانىڭ» تاماشا بولعانى، ول تۇستا ودان وزگە تەاتر بولمادى. عالامتور، قول تەلەفون دەگەن قازىرگىدەي قولجەتىمدى ەمەس ەدى. قازىر شە، بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالانى كۇلدىرۋ نەمەسە قورقىتۋدىڭ ءوزى قيىن. ينتەرنەتكە تاۋەلدى حالىققا وزىنە ۇناعان ءان مەن قويىلىمدى قاس قاعىم ساتتە كورۋ، تىڭداۋ مۇمكىندىگى زور. تىپتەن، سول ءپىر تۇتقان ونەرپازبەن ەركىن سويلەسە دە الادى. مىنە بۇنىڭ ءبارى ءبىزدى شىنايىلىقتان الشاقتاتىپ بارادى. ينتەرنەت شىنايلىقتان الشاقتاتىپ بارادى.
- بۇگىنگى كوكساندىقتى ساپالى- ساپاسىز ازىلكەشتەر جاۋلادى. حالىق بىرىنە كۇلسە دە، ەكىنشىسىن، ءۇشىنشىسىن ەلەمەيدى. جالپى، ساتيرا ارتىستەرى اراسىندا ءوزارا باس قوسىپ، ءازىلدىڭ سالماعى مەن ساپاسىن تارازىلاپ نەمەسە پىكىر الماساسىزدار ما؟
- توماس ماننىڭ «تەاتر توبىردى حالىققا اينالدىرادى» دەيتىن قاناتتى ءسوزى بار عوي. ساحنالانعان ءار ساتيرانىڭ باسى، كۋلميناتسياسى مەن اياعى بولادى. جانە ولار ءبىر- بىرىمەن ۇندەسىپ، جالعاپ، قابىسىپ جاتۋى كەرەك. «جۇرتتى قايتسەم كۇلدىرەم» دەپ قۇراعان ءمانسىز ەكى اۋىز ءسوزىڭ ءوزىڭدى كۇلكى ەتپەۋى كەرەك. «كۇلدىرە ءبىلۋ- ونەر، كۇلە ءبىلۋ دە ونەر. كۇلكىگە قالۋ ءولىم» دەيدى.
حالىققا ۇسىنعان ءار ءازىلىڭنىڭ مايەكتى دۇنيە بولۋى شارت. سونداي- اق، ساحنادا سومداعان وبرازىڭ حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الۋى ءۇشىن بارىڭدى سالاسىڭ. ءسال ەرتەرەكتە «تۋكانىڭ» ءرولىن سومداعانىم ءۇشىن مەنى جۇرتتىڭ ءبارى «تۋكا» دەستى. سول سياقتى، كەيىننەن، ءۇبان، كوليا، قوشان دەپ تە اتاۋشىلار جەتەرلىك. بۇل مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ شىنايى جەمىسى. ءوز ەسىمىمدى ۇمىتتىرىپ، حالىق جۇرەگىنە سومداعان رولىممەن جول تاپقانىم ءۇشىن قۋانامىن.
«بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» تارتقان بۇگىنگى زاماندا بىرەۋگە اقىل ايتۋ دەگەندى اتاي كورمەڭىز. قازىرگىنىڭ ءبارى اقىلدى.
اقىل سۇراپ، جول سۇرايتىندار جوق. سول سياقتى، تارازىلاۋ دا جوق. كەڭەس ۋاقىتى كەزىندە ءار قويىلىم، كىتاپ ءبار-ءبارى «كوركەمدىك كەڭەس» مۇشەلەرىنىڭ الدىنان وتپەي جارىققا شىقپايتىن. «حالىق ءارتىسى» اتاعىن يەلەنگەندەر عانا ءوز پىكىرىن بىلدىرەتىن. ال قازىر شە؟ سول ەلەۋلى اتاققا سوناۋ اۋىلداعى مۇرنىنا رۋحانياتتىڭ ءيىسى بارمايتىن «مادەنيەت ءۇيىنىڭ» باسشىسىنا قۇرىعاندا «ونەر قايراتكەرى» دەگەن اتاق بەرىلۋدە. بارىنە ۋاقىت تورەشى.
- ءوزىڭىز قۇرعان تەاتردى «الداراسپان» دەپ اتاۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
- ءازىل الەمىندە الداركوسەنىڭ ەسىمى ەڭ ءبىرىنشى اتالادى. «الدار» دەپ سول باستاۋىمىزدىڭ ءمانى وسىندا. ال «اسپان» دەگەنىمىز كەڭىستىك، شەكسىزدىك دەگەندى بىلدىرمەي مە؟! ءازىلدىڭ شەكسىز اسپانى بولسىن دەگەن جاقسى نيەتپەن وسىلاي اتادىق.
- «الداراسپان» تەاترىنىڭ قويىلىمدارىنىڭ بارلىق سەناريىن ءوزىڭىز جازاسىز. بۇل وزگە ساتيريكتەرگە دەگەن سەنىمنىڭ جوقتىعىن بىلدىرە مە؟
- مۇلدە ولاي ەمەس. ارامىزدا ساتيريكتەر بارشىلىق. ساتيريكتەردىڭ جازىپ بەرگەن كوركەم جازباسىن ساحناعا، كەيىپكەردى سومدايتىن ءارتىستىڭ بولمىسىنا قاراي بەيىمدەۋ كەرەك. تىپتەن، باسىن اياعىنا نەمەسە كەرىسىنشە دەگەندەي. قاز- قالپىندا قويا سالساڭ جۇرتقا جەتپەۋى مۇمكىن. مىنە، وسىنىڭ اياعىنان ءبىر- ەكى ساتيريكتەن ءسوز ەستىگەنىمىز بار. ءوزىمدى ساتيريكپىن دەپ ايتپايمىن. دەسە دە، جازعان دۇنيەم حالىققا ۇناپ جاتسا، اسپاننان ايدى نەگە ىزدەيمىن.
- جاڭا زاڭدا اسابالار كاسىبىن زاڭداستىرىپ سالىق تولەۋگە مىندەتتەلدى. بۇل زاڭعا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
- ەل ۇكىمەتى دۇرىس دەپ تاپقاسىن زاڭ قابىلدادى. جارلىققا قارسى كەلۋگە بولمايدى. ەگەر زاڭعا باعىنعىڭ كەلمەسە، ەلدەن كوش. باسشىعا بويۇسىنۋ - يسلامنىڭ دا تالابى. وسى ەلدە ءومىر سۇرگەندىكتەن، قارا باسىڭ عانا ەمەس، ەلىڭە دە سەبىڭ بولۋى كەرەك.
- جارىڭىز اكتريسا. وشاق قاسىنا ونەرىن قۇنداقتاپ قويمادىڭىز با؟
- جاقىندا ۇلدى بولدىم. اللانىڭ قالاۋىمەن بەسىنشى بالام دۇنيەگە كەلدى. باقىت دەگەن وسى ەمەس پە؟! مەن جارىمدى ساناسىزدىقپەن وشاق باسىنا ۇستاپ وتىرعانىم جوق. بۇل جارىمنىڭ ءوز قالاۋى.
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «دۇنيەدە بالانىڭ ۋ- شۋىنا جەتەر نە بار؟ ودان اسقان سازدى اۋەن ويلاپ تابۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن عوي. راسىمەن دە ادام ۇرپاعىمەن عانا مىڭ جاساماي ما؟!
- ءتورت تۇلىكتىڭ تورەسى جىلقى جىلى تۋىلعانسىز. مىنەزىڭىز قانداي؟
- ءابىش كەكىلباي اعامىز ءبىر سوزىندە: «ءبىزدىڭ قازاق ءوزىن جىلقى مىنەزدى جۇرتپىز دەيدى. ونىسى، ءوزىن- ءوزى ماقتاعانى ەمەس، سىناعانى. جىلقى دەگەن جانۋار سەمىرسە جالىنا قول اپارتپاي، كەكىرەيىپ كەتەدى. ال ارىسا ارسا- ارساسى شىعىپ، سىقپىتى قالماي ەسەككە ۇقساپ قالادى» دەيدى. جالپى كەشىرىمشىلمىن، تەز اشۋلانىپ قالامىن. قىرسىقتىعىم دا جوق ەمەس.
- بالالارىڭىزدان اكە ءىزىن جالعاعىسى كەلەتىندەرى بار ما؟
- ۇلكەن ۇلىم راۋاننىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىتىم زور. بۇگىندە تەاتردىڭ جاس انشىسىنە اينالدى. قازىر ونىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن باستى مىندەتى وقۋ بولعاندىقتان كونسەرتتەرىمدە الىپ جۇرمەيمىن. اللا قالاسا الداعى ۋاقىتتاردا ول دا بولا جاتار.
- ءسىز مويىندايتىن ءارتىس كىمدەر؟
- قارا ورمان حالىقتى مويىنداتقان بارلىق ونەرپازدى مويىندايمىن. ءاسانالى ءاشىموۆ، تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ، باۋىرجان يبراگيموۆ، ءابۋناسىر سەرىكوۆ باستاتقان اعالارىم قايتالانباس دارالار عوي.
- بۇگىنگى قوعامدا ءسىزدى نە الاڭداتادى؟
- اق- قارا، جاقسى- جامان، قاتىگەزدىك، ادال- ارام دەگەن ءبىر- بىرىنە قاراما قايشى دۇنيەلەر ءالميساقتان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. جانە ول بارلىق ۇلتقا ءتان ۇعىمدار. ءبارىمىز تەك كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ۇلعايىپ كەتپەۋى ءۇشىن ارەكەتتەنەمىز. ەگەمەن ەلىمىزدە تويىمىزدى تويلاپ، ءانىمىزدى ايتىپ جۇرگەن بۇگىنگى كۇنگە شۇكىرلىك ەتۋىمىز كەرەك. وزگە ەلدەگىدەي ىرگەمىز سوگىلسە قايداعى كۇلكى، قايداعى ءان؟!
- قولىڭىزعا بيلىك تيسە جاسار العاشقى قادامىڭىز؟
- قولىما بيلىك تيسە، قارتتار مەن جەتىمدەر ءۇيىن جابار ەدىم. ءبىز ەش ۋاقىتتا جەتىمى مەن جەسىرىن جىلاتپاعان حالىقپىز.
سۇحباتتاسقان: قۇرمانيا ءنۇسىپباي
BAQ. KZ
