مۇسىلماندار جەرىندە نەگە مۇناي كوپ؟
قاپقازداعى ءازىربايجان جايلى اڭگىمە بولەك. ك س ر و كەزىندە بارعان كىسى قازىر بۇل مەملەكەتتى تانىماي قالۋى مۇمكىن. مۇنان كەيىنگى كەزەك قازاقستاندا. كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققاندا كوپ «ستاننىڭ» ءبىرى ەدى. ال قازىر ورتا ازياداعى ەڭ بەدەلدى مەملەكەتتىڭ ءبىرى.
ءبىز ايتىپ شىققان بۇل مەملەكەتتەردى نە بىرىكتىرەدى؟ الدىمەن، حالقىنىڭ دەنى - مۇسىلمان. ەكىنشى بىرىكتىرەتىنى - بۇل مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى استا-توك بايلىققا مۇنايدىڭ ارقاسىندا جەتتى. مۇناي دەمەكشى. وسى جانارمايدىڭ ۇلكەن قورلارى نەگىزىنەن يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەلدەردىڭ تەرريتورياسىندا جاتىر. نەگە بۇلاي؟ سايكەستىك پە، الدە مۇنايدىڭ پايدا بولۋى مەن يسلام ءدىنىنىڭ اراسىندا ءبىر بايلانىس بار ما؟ بۇل جايىندا ويلانىپ كوردىڭىز بە؟!
ءيا، مۇناي كەن ورىندارى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابىلىپ جاتىر. ۆەنەسۋەللا، ا ق ش، مەكسيكا، رەسەي دەپ (رەسەي دەمەكشى. بۇل ەل - مۇنايدى نەگىزىنەن شەشەنستان، باتىس ءسىبىر، ورتالىق ورال، ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ ءبىر بولىگىنەن، باشقۇرستان، تاتارستان دەيتىن ايماقتاردان ءوندىرىپ وتىر. ال بۇل ولكەلەردە نەگىزىنەن مۇسىلمان حالىقتار تۇرادى) مۇنايى بار، ءبىراز ەلدى ءتىزىپ شىعۋعا بولادى. ءبىراق، مويىنداۋعا ءتيىستى ءبىر نارسە بار.
قارا التىننىڭ قورى ەڭ كوپ ايماق ءبارىبىر مۇسىلمانداردىڭ قولىندا. سەنبەسەڭىز، گەولوگيا كىتابىن اقتارىڭىز. ول ءبۇي دەيدى: جەر شارىنداعى ەڭ الىپ مۇناي باسسەينى «پارسى شىعاناعى» دەيتىن گەوگرافيالىق ولكەنىڭ استىندا جاتىر. ال بۇل ولكەدە - ساۋد ارابياسى، ب ا ءا، كاتار، يران جانە سيريا، يوردانيا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ تەرريتورياسى جاتىر. بىلاي قاراساڭ، قۇداي ادەيى مۇنايدى مۇسىلمان جۇرتتىڭ عانا قولىنا بەرىپ قويعانداي كورىنەدى.
وسى سەبەپتى شىعار، قايسىبىر يمام-مولدا «مۇناي - اللانىڭ بىزگە بەرگەن سيى» دەگەندى ايتىپ ءجۇر. وسى ارادا مىناداي سۇراقتىڭ تۋۋى دا زاڭدى سياقتى. اللا مۇسىلمان جۇرتىن ادەيى سول مۇنايلى القاپقا ايداپ اكەلدى مە، الدە قارا مايدى سول حالىقتىڭ تابانىنىڭ استىندا پايدا ەتتى مە؟
مۇناي قالاي پايدا بولدى؟
مۇسىلماندارعا تيەسىلى جەردە مۇناي قايدان ءجۇر؟ بۇعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاعى دا گەولوگيا دەيتىن عىلىمعا جۇگىنەمىز. ول ايتادى: اۋەلدە جەر شارىندا گوندۆانا جانە لاۆرازيا دەيتىن ەكى-اق قۇرلىق بار ەدى. بۇل ەكەۋدىڭ ورتاسىندا تەتيس دەيتىن مۇحيت بولاتىن. بۇل سۋ ايدىنى پلانەتامىزدىڭ قاق ورتاسىندا بولعاندىقتان، ءارى سۋى جىلى بولعاسىن نەبىر تىرشىلىك يەلەرىنە، تەڭىز شاياندارىنا، ۇلۋ، بالدىرعا باي ەدى. ولار ءوسىپ-ءوندى، ءولدى.
بۇلاردىڭ قالدىقتارى تەڭىز تۇبىنە شوگە بەردى. شىڭىراۋ تۇپتە سۋ اعىنى بولمايدى. تيىسىنشە، مۇنداي جەرگە اۋا بارا المايدى، سودان الگى قالدىقتار اۋا بولماعاندىقتان شىرىمەي ءىري باستادى. كوپ وتپەي بۇل شوگىندىلەر قارا مايعا اينالدى. ءۇستىن توپىراق، تاس جاۋىپ، بۇل ماي ۇلكەن قىسىمنان مۇنايعا اينالدى، - دەيدى عالىمدار.
وسى كەزدە جەردىڭ تاس قابىقتارى قوزعالىسقا ءتۇسىپ، لاۆرازيانىڭ ءبىر بۇيىرىنەن انتاركتيدا، افريكا، شىعىسىندا اۆستراليا ءبولىنىپ شىعادى. «قارا قۇرلىق» ۇلكەن جەردەن بوساعان بەتتە سولتۇستىككە قاراي جىلجيدى دا، ازيامەن سوقتىعىسادى. وسى ەكەۋدىڭ تۇيىسكەن جەرىنەن اراب تۇبەگى ءوسىپ شىعادى دا، تەتيس مۇحيتىن قۇرعاتىپ جىبەرەدى. سۋ تۇبىندەگى بۇكىل مۇناي ءسويتىپ، وسى تۇبەكتە قالىپ قويادى.
ارابتاردىڭ جەرىنىڭ استىنان مۇنايدىڭ ۇلكەن قورىنىڭ تابىلۋىن گەولوگ ماماندار وسىلاي تۇسىندىرەدى.
87- سۇرە نە دەيدى؟
ارينە، اراب تۇبەگىنە كوشىپ كەلە باستاعان كوشپەلى اراب جۇرتى «وھ، مىناۋ جەردىڭ استىندا مۇناي بار. ⅩⅩعاسىردا بۇل قارا مايدى اۆتوكولىكتىڭ جاعارمايىنا قولدانادى. ۇرپاعىمىز سودان باييدى» دەگەن جوق. ولار بار-جوعى قۇدايدىڭ ايداۋىمەن «تۇبەككە» كەلدى، ورنىقتى. ءيا، ولاردى اللا ايداپ اكەلدى. ەندى مىناۋ ءبولىمنىڭ تاقىرىبىنا كەزەك كەلدى. 87- سۇرەنى نەگە جازىپ قويدىم؟ ءال-اعلا دەپ اتالاتىن وسى ءبىر سۇرەنىڭ مىناۋ ءبىر اياتتارىن وقىپ تاڭ قالعانىم بار.
(3) «ول الدىن-الا بولجاپ، باعىت كورسەتتى». (4) «ول جايىلىمداردى ءوسىردى». (5) «سوسىن ولاردى قۇرعاق ەتتى، سوسىن قاپ-قارا قىلدى».
ءتورتىنشى جانە بەسىنشى اياتتاردى قازىرگى ادام جاقسى تۇسىنەدى. اڭگىمە مۇناي تۋرالى بولىپ جاتىر. ونىڭ وسىمدىك پەن جاندىكتەردىڭ قالدىعىنان پايدا بولعانىن، ول قاپ-قارا تۇسكە يە ەكەنىن جوعارىدا جازدىق.
ال ءۇشىنشى اياتقا كەلسەك. «ول الدىن-الا بولجاپ، باعىت كورسەتتى». نە ءتۇسىندىڭىز؟ الگىندە ايتقان، مۇسىلمانداردى تۇبەككە اللا ايداپ اكەلدى دەگەنگە دالەل ەمەس پە بۇل؟ جارتى ارالدىڭ تۇبىندە مۇناي بارىن، ونىڭ ءبىر زامانداردا پايداعا جارارىن ءبىر اللا ءبىلدى، سول سەبەپتى مۇنايدىڭ ۇستىنە مۇسىلمانداردى وتىرعىزدى.
مۇسا پايعامبار مەن قىزىر ەلشىنىڭ جولىعاتىن حيكاياسى ەسىڭىزدە شىعار. قىزىر كەمەنى تەسەدى، بۇزىق بالانى مەرت ەتەدى. ەڭ سوڭىندا، ايدالاداعى قيراعالى تۇرعان ءۇيدى ەكەۋلەپ جوندەيدى. مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعاندا، داناگوي ءبۇي دەپتى: «قۇلاعالى تۇرعان ءۇي - وسى قالاداعى ەكى جەتىم بالانىڭ باسپاناسى ەدى. ءۇيدىڭ استىندا ولارعا تيەسىلى قازىنا جاتىر. ءۇي قۇلاسا قازىناسى كورىنىپ قالىپ، باسقالار پايدالانىپ كەتۋى مۇمكىن. بالالاردىڭ اتا-انالارى جاقسى ادامدار ەدى. اللاھ بالالار وسكەن كەزدە قازىنالارىن وزدەرى تاۋىپ الۋىن بۇيىردى».
«اتا-انالارى جاقسى ادامدار ەدى»، - دەگەن ءسوزدى ادەيى قاراعا بويادىم. كوردىڭىز بە، جەتىمدەردىڭ اكە-شەشەلەرى جاقسى بولعانى ءۇشىن، ولاردىڭ ءۇيىن ەكى پايعامبارعا سوققىزىپ قويدى. قانداي قۇرمەت، ءيا؟ مىناۋ بىزدەردىڭ، قازاقتاردىڭ دا اياعىنىڭ استىنان مۇنايدىڭ بۇلكىلدەپ شىعۋىنا بالكىم اتا-بابامىزدىڭ جاقسى بولعانى سەبەپكەر شىعار؟!
نۇربەك بەكباۋ
Jaqsy.kz
