قۇبىجىق قۇستار
1905 - جىلى باتىس ۆەرگينيادا ادام شوشىرلىق ەشكىم كۇتپەگەن توسىن وقيعا بولدى. بايىرعى ۇندىستەر كۋا بولعان بۇل دەرەك باس شايقاتتى، ءبىراق ونى اتىپ تۇسىرەر مىلتىق بولعان جوق.
تۇتقيىلدان كەلگەن الىپ قۇس اۋلادا ويناپ جۇرگەن ون جاستاعى قىزدى ءبۇرىپ الىپ، اسپانعا الىپ ۇشتى. تۇستەن كەيىن وقىستان كەلىپ، اشىق قورادا تۇرعان، تۋعانىنا ەكى- ءۇش كۇن بولعان سيىردىڭ بۇزاۋىن الىپ كەتتى. ەرتەڭىنە قوي قولدى بولدى. الىپ قۇستىڭ قوس تىرناعىنىڭ شەڭگەلىنە ىلىككەن قوي ماڭىراعان كۇيى كوزدەن عايىپ بولدى. ودان كەيىن قۇبىجىق قۇس بۇل ماڭعا قايتا ورالعان جوق. ءبىراق بولعان وقيعا ۇندىستەردىڭ ساناسىندا ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتىپ، جاڭعىرىعىپ قالدى.
بىرەۋلەر وعان سەنبەدى، ەكىنشىلەرى ۇركە قارادى، ۇشىنشىلەرى «الىپ قۇستىڭ ومىردە بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەپ كۇلە قارادى. دەگەنمەن ونداعان جىل ۋاقىت وتكەن سايىن قايتالانىپ تۇراتىن بۇل قۇبىلىسقا سەنبەسكە تاعى شارا قالماعانداي. 1909 - جىلى قاڭتارىندا نيۋ- دجەرسي ديۋى تۋرالى جازىلعان ماقالا امەريكالىق گازەتكە تۇڭعىش رەت جاريالانىپ، باسىلىمنىڭ رەيتينگى اياق استىنان كۇرت ءوستى. بۇل بەيمالىم قۇبىلىسقا دەگەن حالىقتىڭ ىنتىزارلىعىن كورسەتتى. قۇبىجىقتى كورگەن ادامداردىڭ پىكىرى گازەتتە جاريالانىپ، عالىمدار ونى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە كىرىستى.
كورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، نيۋ- دجەرسي ديۋى كوكتەن ۇشىپ كەلسە دە، ءتۇر- ءتۇسى قۇسقا ەش ۇقسامايدى. ونىڭ موينى ۇزىن، باسى قويدىڭ باسىنا كەلىڭكىرەيتىن قۇبىجىق سالماعى بار قويدىڭ ءوزىن تىرناعىمەن ءبۇرىپ الىپ، كەتە بەرەدى ەكەن. ونى ۇستاۋ ەش مۇمكىن بولماعان. ءبىراق ديۋدان دۇرلىككەن حالىقتىڭ ۇرەيلى كەزىن پايدالانىپ، فيلادەلفيا مۋزەيى توسىن ارەكەتكە بارىپتى. باسپاسوزگە اقپارات بەرىپ، «نيۋ- دجەرسي ديۋىنىڭ تىرناعى تابىلدى» دەپ ونى ەكسپونات ەتىپ قويعان. كەلۋشىلەر كوبەيىپ، جەكەمەنشىك مۋزەي يەسى قىرۋار قارجى تاپقان. ساراپشىلار مۇنىڭ ناقتىلىعىن انىقتاۋعا تىرىسقان. اقىرىندا جۇرتشىلىقتىڭ كورىپ جۇرگەنى كەنگۋرۋدىڭ تىرناعى بولىپ شىققان. الايدا «نيۋ- دجەرسي ديۋىنىڭ» بارىن ەشكىم دە جوققا شىعارماعان.
ءار كەزەڭدە قايتالانىپ وتىراتىن توسىن وقيعانىڭ سىرى يللينويس شتاتىندا دا اشىلماعان كۇيى قالدى. 1977 - جىلدىڭ 25 - شىلدەسىندە كەشكىسىن كورشى ەكى بالا مارلون لوۋ مەن تريەۆيس گۋدۆين اۋلادا ويناپ جۇرگەن. كەنەتتەن الىپ قۇس قاناتىنىڭ سۋسىلداعان داۋىسى ەستىلگەن. بالالاردىڭ ءبىرى ۇيگە قاراي قاشىپ، ەكىنشىسى قورىققانىنان باسسەينگە سەكىرگەن. قۇبىجىق قۇستىڭ ءبىرى 9 جاستاعى بالانى ءىلىپ الىپ، كوتەرىلىپ ۇشا جونەلگەن. الايدا ماڭايدا جۇرگەن ادامداردىڭ ايقايىنان سەسكەنگەن بولۋى كەرەك، قۇس بىرنەشە مەتر بيىكتىككە كوتەرىلىپ بارا جاتىپ، 30 كەلى سالماعى بار بالانى شەڭگەلىنەن بوساتىپ قويا بەرگەن. قارا قۇستىڭ اياق- تىرناعىن ۇرعىلاعان بالانىڭ قول كۇشى اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك، جەرگە دومالاپ تۇسكەن وقۋشى ءسويتىپ، امان قالعان.
بالانىڭ كويلەگى جىرتىلىپ، دەنەسىنىڭ ءبىرشاما جەرىندە جاراقات پايدا بولعان. الايدا بالا امان قالعانىمەن، بىرنەشە ايعا دەيىن ۇيىقتاي الماي، شوشىپ وياناتىن بولعان. اقىرى پسيحولوگتاردىڭ جاردەمىنەن كەيىن عانا ونىڭ جۇيكەسى قالپىنا كەلگەنمەن، مارون لوۋدىڭ شاشى اعارىپ كەتتى. ورىن العان وقيعا قالامىنىڭ قۋاتى بار جۋرناليستەر مەن جازۋشىلارعا قاتتى اسەر ەتتى. سول كەزەڭدە قورقىنىشتى وقيعالار تۋرالى تالاي تۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى. ادام ۇرلايتىن جىرتقىش قۇستار تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر جارىق كورە باستادى. بۇكىل جۋرناليستەر وسى تارىزدەس بۇرىن بولعان وقيعالاردى جيناپ- تەرىپ، ماقالالار جازا باستادى.
ءتىپتى 1961 - جىلى ا ق ش- تا الىپ لاينەرگە شابۋىل جاساعان قۇستار تۋرالى دا دەرەك كەلتىرىلدى. الىپ قۇستىڭ شابۋىلىنان امان قالىپ، ۇشاقتى جەرگە زورعا قوندىرعان ۇشقىشتىڭ اڭگىمەسى دە ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. جيىلەپ كەتكەن ماقالالار شوعىرىنان سوڭ كريپتوزولوگتار ومىردە مۇنداي قۇستاردىڭ بارىن جوققا شىعارماي، پىكىر ايتا باستادى. «مۇنداي قۇبىجىقتار كەزىندە سولتۇستىك امەريكادا ءومىر سۇرگەن، ولاردى «تەراتورن» دەپ اتاعان، قاناتىنىڭ ۇزىندىعى 5-6 مەتر شاماسىندا بولعان». بۇل بولجامدار كەيىننەن شىندىققا اينالعانداي. عالىمدار ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ، الىپ قارا قۇستاردىڭ قاناتىنىڭ قاۋىرسىنىن تاپقان كورىنەدى.
جالپى، قۇبىجىق قۇستار تۋرالى اڭگىمەنىڭ توركىنى قالاي ايتقان دا قايتادان سولتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنا بارىپ بۇرىلا بەرەتىنى دە بەكەر ەمەس سياقتى. ويتكەنى الىپ قۇستار نەگىزىنەن، وسى ايماقتى مەكەن ەتكەن سياقتى. 1973 - جىلى جۋرناليست- جازۋشى روبەرت لايمان «قۇبىجىق قۇستار وتكەن عاسىردان قالعان ەستەلىك قانا ەمەس، ولار بۇگىن دە ءومىر سۇرەدى. ونى كەزىندە مەن ءوز كوزىممەن كوردىم» دەپ جازدى. 1940 - جىلدارى كۋدەسپورت قالاشىعىنان شىعا بەرە سولتۇستىككە قارايعى جولدا قاناتىنىڭ ۇزىندىعى التى مەتردەي بولاتىن قۇستى كورگەنىن ايتادى. سۋرەتتەۋىنشە، قۇستىڭ موينى قىسقا، قاناتى جىڭىشكە بولىپ كەلگەن. مۇنداي جۇمباق قۇبىجىق- قا كلينتون وكرۋگىندەگى شەريف دجون بويليانىڭ ايەلى كەز بولعانىن امەريكالىق ب ا ق تا جازدى. سۇر تۇستەس الىپ قۇس وزەن جاعالاۋىنداعى ۇلكەن تاستىڭ ۇستىندە وتىرىپ، سالدەن سوڭ ۇشىپ كەتكەن. قۇس قاناتىن قومداعاندا، ۇزىندىعى 15 مەتردەي بولعانىنان وزەننىڭ ەنى كورىنبەي قالعان. بۇل كورىنىستى باسقا دا كۋاگەرلەر كورگەن. ءتىپتى الىپ قۇس بۇعىنىڭ بالاسى بۇعىشاقتى ءىلىپ الىپ كەتكەن.
پەنسيلۆانيا جولىندا كەلە جاتقان جۇرگىزۋشىلەر نيۋ- دجەرسي جاعالاۋىنا قاراي ۇشىپ بارا جاتقان الىپ قۇستىڭ قاناتى ۇشاقتىڭ قاناتىمەن پارا- پار ەكەنىن ايتقان. مۇنداي كەزدەيسوقتىقتار وتە كوپ. امەريكالىق فەرمەرلەر دجون مەن ۆاندا چاپپەل ءدىڭى مىقتى ۇلكەن كارى اعاشتىڭ باسىندا وتىرعان الىپ قۇستى كورگەن. ولار اعاشتىڭ بۇتاقتارى مايىسىپ، جەرگە جەتەر- جەتپەس جاعدايدا بولعانىن ايتادى. قۇبىجىق قۇستىڭ موينى ۇزىن، «S» ارپىنە ۇقساس بولعان. ءبىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى دا قۇبىجىق قۇستى بەينەكامەراعا نەمەسە ۇيالى تەلەفونعا ءتۇسىرىپ الماعان. بولجامداردىڭ بارلىعى دا، ولاردىڭ سۋرەتتەرى دە كۋاگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا سالىنىپ، بۇگىنگە جەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سوندىقتان كورىنىستىڭ ءبارى ءبىر سيپاتتا دەپ ايتۋ قيىن. ءبىر عانا ۇقساستىعى، الىپ قۇستى كورگەندەردىڭ بارلىعى دا ونىڭ موينىنىڭ ۇزىن ەكەنىن ايتقانىمەن، ەشقايسىسىندا ناقتى دالەل جوق.
جالپى، مۇنداي بولجامدار الەمنىڭ ءار قيىرىنان ايتىلىپ قالادى. ءبىراق الىپ قۇستار كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ادامعا، اڭ- قۇستارعا شابۋىل جاسايدى. قورقىنىشتى. 1961 - جىلدىڭ مامىر ايىندا نيۋ- يورك قالاسىنىڭ كاسىپكەرى، ۇشقىش ءوزىنىڭ جەكە شاعىن ۇشاعىمەن ۇشىپ كەلە جاتقاندا، الىپ قۇستاردىڭ وزىنە شابۋىل جاساماق بولعان ارەكەتىن ايتادى. ول جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «قۇبىجىق قۇستار جاۋىن كورگەندەي وشپەندىلىكپەن ۇشاققا قاراي ۇمتىل- دى. ۇشاقتىڭ قۋاتىنىڭ مىقتىلىعىنان عانا امان قۇتىلدىم» دەگەندى ايتادى.
ءبىراق مۇنىڭ بارلىعى اقيقات پا؟ الىپ قۇستار تۋرالى اڭگىمە اسىرەسە، امەريكا قۇرلىعىنىڭ سولتۇستىك بولىگى مەن كانادا ايماعىنا ءتان بولىپ كەلەدى. كادىمگى قۇستارعا ۇقسامايتىن بۇل قۇبىجىقتار تۋرالى اڭگىمە الايدا ناقتى دالەل بولماعاننان كەيىن اڭىز تۇرىندە قالا بەرەتىنىدە اقيقات. ءبىراق.. .
الىپ قارا قۇس - سامۇرىق تۋرالى اڭگىمەلەر قازاق ساناسىنا جات ەمەس.
قازاق دالاسىندا دا 80 ميلليون جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن سامۇرىق قۇستىڭ قاڭقاسى تابىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. عالىمدار الىپتىعىمەن ەرەكشەلەنگەن قۇسقا «Samrukia nessovi» دەگەن اتاۋ بەردى. ازىرگە ۇلى بريتانيانىڭ پورتسمۋت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، دوكتور داررەن مۇنى بيىكتىگى 2-3 مەترلىك، سالماعى 50 كەلىدەن اساتىن، قاناتىنىڭ ۇزىندىعى 8 مەترگە جەتەتىن ايرىقشا قۇس دەپ وزىندىك جورامالىن ايتتى. دەگەنمەن «Samrukia nessovi» قاڭقاسى ازيادا ءبىرىنشى رەت تابىلىپ وتىر. بۇرىن 1995 -جىلى فرانسۋز جەرىنەن كەزدەسكەن ءدال وسى بور داۋىرىنە جاتاتىن قۇس ومىرتقاسىنىڭ سۇيەگى عىلىمي- كوپشىلىك باسىلىمداردا تالقىعا تۇسكەنى بەلگىلى. ەندى قازاق جەرىنەن تابىلعان سامۇرىق قۇستىڭ جۇمباقتاۋ قاڭقاسى عىلىم ءۇشىن بەرەر وزگەشە جاڭالىعىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر.
دەگەنمەن وزگە ەل تاريحىندا كەزدەسەتىن الىپ قۇستار وشپەندىلىكتىڭ، زۇلىمدىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە ايتىلسا، قازاق ساناسىندا ولاي ەمەس. سامۇرىق قۇس - قازاق ميفولوگياسىندا ەكى دۇنيە اراسىنا دانەكەر بولاتىن، قىران ءتارىزدى الىپ قۇس رەتىندە سۋرەتتەلەدى. سامۇرىق قۇس الەمدىك اعاشتىڭ (بايتەرەك) شىڭىندا تۇرادى. اڭىز بويىنشا سامۇرىق ولگەنىمەن، قايتا تىرىلە الادى. ولگەندە دە، تىرىلگەندە دە وت بولىپ جانادى. سامۇرىق قۇس قازاقى تانىمعا سالساق، ادامشا سويلەسىپ، اڭىزدىڭ نەگىزگى كەيىپكەرىنە العىسىن ايتادى. سامۇرىق - ۇشقاندا كۇننىڭ بەتىن كولەگەيلەي ادامدى ىنتىماققا اپاراتىن الىپ قۇس، قۋانىشتان شاتتانىپ كۇلگەندە، اۋزىنان بۋداق- بۋداق توگىلىپ اپپاق گۇلدەر تۇسەتىن عاجايىپ قۇس، مۇڭايا تۇرىپ جىلاعاندا، جاساۋراعان كوزىنەن مولدىرەپ مونشاق- مونشاق مارجان توگىلەتىن عالاماتقا بەرگىسىز قۇس.
.. .بۇل ەندى قۇبىجىق ەمەس!
بەرىك بەيسەن ۇلى
«ايقىن»
