سىرىن بۇككەن سىرداريا وزەنى

سىردارياعا قاتىستى بولعان ءتۇرلى تاريحي وقيعالار ورتالىق ازياداعى ساياسي، مادەني جانە ەكونوميكالىق ۇردىستەرگە اسەر تيگىزگەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان وزەننىڭ اۋماعىنداعى قالالار، ەلدى مەكەندەر، ىلكىدەگى مەملەكەتتەر انتيكالىق داۋىردەن بەرى سىرداريانى ءارتۇرلى اتاعان. سونىڭ ىشىندە ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە وسى وزەنگە قاتىستى تاريحي ماعلۇماتتار دا بار. وسىعان وراي، سىرداريا وزەنىنىڭ ەرتەدە اتالعان اتاۋلارىنا توقتالىپ، ونىڭ ماعىنالارىنا قاتىستى ءمانىن اشىپ، تاريحي تانىمدىق تۇردە مالىمەتتەر بەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.

ەڭ الدىمەن، بۇل ماسەلەگە قازاق عالىمدارىنان ازدى-كوپتى توقتالىپ كەتكەن شوقان ءۋاليحانوۆ بولدى. ونىڭ 1856-1857-جىلدارى جازىلعان قازاقستان، ورتالىق ازيا جانە شىعىس تۇركىستان ايماقتارىنىڭ گەوگرافيالىق وچەركتەرى تۋرالى عىلىمي ەڭبەگىندە وزەننىڭ اتاۋى سىرداريا بولىپ وزگەرگەنى جونىندە مىناداي مالىمەت قالدىرعان: «وزەننىڭ باستاۋى نارىن جانە گۋليشان (قازىرگى قاراداريا) اتتى ەكى وزەننەن قۇرالادى.

ءبىرىنشىسى، نارىن وزەنى قىرعىز الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايىنداعى باسكاۋن جانە كوكەك اتتى وزەندەردەن باستاۋ الادى (بۇلارعا بىرنەشە كىشىگىرىم وزەندەر قۇيادى). ال ەكىنشىسى گۋليشان وزەنىنە تاسمۇرىن تاۋىنان بىرنەشە كىشى وزەندەر كەلىپ قۇيادى، ونىڭ ەڭ باستى وزەندەرى ءۇش، تاش-اتا جانە بۇلاقباشى. وسى گۋليشان (قازىرگى قاراداريا) جانە نارىن وزەندەرى قوسىلعاننان كەيىن وزەننىڭ اتى سىرداريا بولىپ وزگەرەدى» دەيدى.

ءبىراق وزەننىڭ كونە اتاۋلارى جونىندە مالىمەتتەر بەرمەگەن. دەگەنمەن، سىرداريا وزەنىنىڭ القابىنداعى قالالاردىڭ، تايپالىق مەملەكەتتەردىڭ زاتتاي مادەنيەتى مەن ەرتە كەزەڭدەردەگى ساياحاتشىلاردىڭ جازبا دەرەكتەرى نەگىزىندە زەرتتەۋشىلەر سىرداريانىڭ كونە اتاۋلارىنا بىرنەشە بالامالار ەنگىزىپ، ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى وزەننىڭ بىرنەشە ەجەلگى ەتيمولوگياسى قالىپتاسىپ وتىر. سونىمەن قاتار كوپ جىلداردان بەرى سىرداريا وزەنىنىڭ القابىندا كەشەندى ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە كونە مادەنيەتتەردىڭ وشاعى اشىلىپ، جاڭاشا عىلىمي بولجامدى تۇجىرىمدار دا قالىپتاسقان-دى. ارينە، اتالمىش بولجامدى تۇجىرىمدار سىرداريانىڭ كونە اتاۋلارىنا دا قاتىستى ەكەنى ءسوزسىز.

ماسەلەن، ەرتەدە سىرداريا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن ساق-سكيفتەر، وزەننىڭ تومەنگى اعىسىن جانە ارال ءوڭىرىن سيليس، ال سىردىڭ ورتا اعىسىن ياكسارت دەپ اتاعان (قاراڭىز: س. كلياشتورنىي ياكسارت - سىر- داريا // سە. - 1953. - 3№). مۇنداعى، وزەننىڭ ياكسارت اتاۋىن X- XI عاسىرلاردان دەرەك بەرۋشىلەر ءال-ماسۋدي - ياحشارت (تاحشارت)، ءال-بيرۋني - حاشارت دەپ اتاپ كەتكەن. «ياكسارت» ءسوزى ءارتۇرلى تىلدەگى اۋدارمالارىنا قاراي ماعىنالارى دا وزگەرىپ وتىرادى. مىسالى، قىتاي تىلىندە - «ناعىز ءىنجۋ وزەنى»، كونە يران تىلىندە - «ءىنجۋ وزەنى»، تۇرىك تىلىندە - «ءىنجۋ وزەن»، موڭعول تىلىندە - «ۇلكەن وزەن»، پارسى تىلىندە - «سۋىق وزەن» دەگەن ماعىنالارىنا يە. وسىنداي ماعىنالارعا ءتان ياكسارت ءسوزى تۇرىك تىلىندەگى ءمانىن ايرىقشا تالداۋعا نەگىز بولىپ وتىر. ماسەلەن، ياكسارت ءسوزى تۇرىكشە «يەنچۇ-ۇگۇز»، ياعني «ءىنجۋ وزەن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى» اتتى ەڭبەگىندە: «وكۇز» ءسوزىن جەيحۋن مەن ەفرات سەكىلدى ۇلكەن داريالاردى اتاعان. بۇل ءسوز وعىز تىلىندە: «enegitB: بەنەگىت-بەنەگيت» دارياسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى (قاراڭىز: ماحمۇت قاشقاري. تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى. I- توم. - الماتى، 1997. - 87-ب). ورتا عاسىرلىق اۆتور ياقۇت ءال-حاماۋي دەرەگىنە سۇيەنسەك، سىرداريا وزەنىن «باناكيت» دەپ اتالعانىن كورەمىز (قاراڭىز: ب. ە. كومەكوۆ، ز. س. يلياسوۆا ياقۇتتىڭ «مۋ'دجام ءال- بۋلدان» (XIII ع.) جاعرافيالىق جيناعى. - الماتى، 2011.). الايدا زەرتتەۋشىلەر باناكيت اتاۋىن سىرداريا وزەنىنىڭ وڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ورتا عاسىرلىق قالا ورنىمەن شەندەستىرەدى. بۇل قالا ورنى قازىرگى تاشكەنتتەن باتىستا ورنالاسقان. XIV- XV عاسىرلاردان باستاپ ول «شاحرۋحيەي» اتانىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورنى ساقتالعان. بۇل قالانىڭ اتاۋىمەن ورتاعاسىردا سىرداريا وزەنىنىڭ ورتا اعىسىن، تاشكەنت جانە فەرعانا وڭىرلەرىن «شاحرۋحيەي» دەپ اتالعان-دى (قاراڭىز: ا. كۋدرياشوۆ كانكا ي بانوكات - دريەۆنيە پرەدشەستۆەننيكي تاشكەنتا // www.fergananews.com).

سونىمەن قاتار سىرداريا وزەنىنىڭ كونە اتاۋلارى قاتارىنان تانايس دەگەن دە اتاۋ كەزدەسىپ جاتادى. ماسەلەن، سىر بويىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋشى ت. قوڭىراتبايەۆ كوپتەگەن انتيكالىق جازبا دەرەكتەرىن تىڭعىلىقتى زەردەلەپ، گەرودوت دەرەگىندە كەزدەسەتىن تانايس وزەنىن قازىرگى سىرداريا دەپ توپشىلايدى (قاراڭىز: ت. قوڭىراتبايەۆ ەرتەدەگى ەسكەرتكىشتەر. - الماتى، 1996. - 13-19 ب ب.). ەسكەندىر زۇلقارنايىن (الەكساندر ماكەدونسكي) جورىقتارى بارىسىندا تانايس وزەنىن كەزدەستىرىپ، ونىڭ بويىندا «الەكساندر-ەسحات» اتتى قالا سالعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. وسى كۇندە الەكساندر- ەسحەتتىڭ ورنى حودجەنت (قازىرگى تاجىكستان رەسپۋبليكاسى، لەنيناباد وبلىسىنىڭ ورتالىعى) قالاسى بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم بار. مۇندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان زاتتاي دەرەكتەر ب. ز. د. IV- III عاسىرلار كەزەڭىن كورسەتتى.

ءبىراق كەيبىر زەرتتەۋشىلەر الەكساندريا قالاسىن ۇزگەنت، وش، ناۋ قالالارمەن بالامالاپ ءجۇر. دەگەنمەن، عىلىمي ەڭبەكتەردە ەسكەندىر جورىقتارى بارىسىندا كەزدەسكەن تانايس وزەنىن سىرداريانىڭ كونە اتاۋىمەن بايلانىستىرادى (قاراڭىز: ب. گ. گافۋروۆ، د. ي. تسيبۋكيديس الەكساندر ماكەدونسكي ي ۆوستوك. - م. , 1980).

كونە داۋىردەن حابار بەرەتىن، زووراستريزم ءدىنىنىڭ كىتابى «اۆەستادا» سىرداريانىڭ اتاۋى «كانحا» دەپ بەرىلگەن (قاراڭىز: اۆەستا. يزبراننىە گيمنى ۆيديەۆاتا. - م. , 1993. س. 36). وسى كانحا اتاۋىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر كانگار، كانگيۋي، قاڭلىلارمەن بايلانىستىرادى. ماسەلەن، س. گ. كلياشتورنىي سىرداريانىڭ كونە اتاۋىن كانگار دەپ كورسەتەدى. ال يبن-حوردادبەكتە «كانگار وزەنىنىڭ حالقى» ، شاح-نامەدە سىرداريانىڭ ورتا اعىسىن «كانگا وزەنى» دەپ بەرىلگەن (قاراڭىز: س. گ. كلياشتورنىي كانگيۋيسكايا ەتنو-توپونيميكا ۆ ورحونسكيح تەكستاح // سە. - 1951. - 3№. - س. 60-62). «كانگا» ءسوزى كونە يران تىلىندە «ارىقتار» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. الايدا بەلگىلى عالىم ز. جانداربەك كانحا ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن سىردىڭ بويىندا مەكەن ەتكەن قاڭلىلارمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ عىلىمي بولجامدى تۇجىرىمى بويىنشا وعىزداردىڭ باتىس ايماعىنا قاراي كوشۋىمەن وزەننىڭ كونە اتاۋىن دا بىرگە الىپ كەتتى دەيدى (قاراڭىز: ز. جانداربەك تۇرىكتەردىڭ اتا جۇرتى قايدا؟

ەندى ورتاعاسىرلار كەزەڭدەرىندە سىرداريانىڭ اتاۋى «سەيحۋن» دەپ كەزدەسەدى. ماسەلەن، ياقۇت ءال-ءحاماۋيدىڭ (XIII ع.) قازاقستاننىڭ VIII- XII عاسىرلار تاريحىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەرىندە سىرداريا اتاۋىن سەيحۋن دەپ اتاپ، وزەننەن كەرۋەن وتە الاتىنداي بولىپ قىستا مۇز قاتادى دەيدى (قاراڭىز: ب. ە. كومەكوۆ، ز. س. يلياسوۆا ياقۇتتىڭ «مۋ'دجام ءال-بۋلدان» (XIII ع.) جاعرافيالىق جيناعى. - الماتى، 2011. 214-ب.). سەيحۋن ەتيمولوگياسى كوپتەگەن وقۋلىقتار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردە سىرداريانىڭ كونە اتاۋى رەتىندە بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە ورتاعاسىرلىق ادەبي ەستەلىك-شىعارما بابىرنامادا كەزدەسەتىن سەيحۇن سىرداريا دەپ بەرىلگەن.

قورىتا كەلگەندە، سىرداريانىڭ ەجەلگى اتاۋلارى وزەننىڭ القابىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتار مەن تايپالاردا ءارتۇرلى اتالعان، وندا عۇمىر كەشكەن تايپالاردىڭ، قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ىقپالىمەن، وزەننىڭ اتاۋى ءاردايىم وزگەرىپ وتىرعان، ال انتيكالىق تاريحشىلاردىڭ، گەوگرافتار مەن ساياحاتشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە وزەندى تانايس، سيليس، كانگ، ياكسارت، باناكيت، سەيحۋن دەپ اتالعانىن كورەمىز.

ب. ءاشىموۆ،

ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

Baq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى