قازاقتىڭ دوسى كىم؟

نەمەسە «دوسىڭدى كورسەت، سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتامىن» دەگەن جالپىعا ورتاق قاعيداعا قالىپتاسقان.

ال، چەرچيللدىڭ «بريتانيانىڭ ماڭگىلىك دۇشپانى دا، دوسى دا جوق، تەك مۇددەسى عانا بار» دەگەن ءسوزى دوستىق ۇعىمى جەكە ادام ءۇشىن عانا ەمەس، مەملەكەتتەر ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنىنە مەڭزەپ تۇر. دوستىق ۇعىمىن قازاق، قازاقستان جاعدايىنا اۋدارساق، شىنىندا ءبىزدىڭ دوسىمىز كىم؟ بىزدە دوستىق جوعارى تۇرۋ كەرەك پە، الدە مۇددە مە؟

قازاق ەلى وتكەن عاسىردا 70 -جىل بويى قىزىل تۋدىڭ استىنا بىرىككەن وداقتاس مەملەكەتتەردى دوس تۇتىپ كەلدى. ال، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىن وزىمىزگە دوس تۇتامىز. ەكونوميكالىق تۇرعىدان رەسەي مەن بەلورۋسسيا سەكىلدى وداقتاستارىمىز بەن وزگە دەستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىز بار. ال، سولاردىڭ ىشىندە دوسى قايسى؟

وسى ماسەلەگە بايلانىس «اقيقات» جۋرنالىنىڭ وتكەن نومىرلەرىندە جاريالانعان قازاق زيالىلارىنىڭ تۇشىمدى پىكىرلەرىن وقىرماننىڭ نازارىنا قايتا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

دوس كوشىم، «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى:

تۇركى ەلدەرى دوستاستىق - ساياسي باعىتىمىزدىڭ نەگىزگى وزەگى بولۋى ءتيىس

دوستىق ۇعىمىن تار شەڭبەردە الىپ قاراستىرار بولساق، جەكە ادام دوستىقتى ەش ۋاقىتتا تاڭداپ المايدى. جەكە ادامنىڭ دوستىعى تابيعي جاعدايدا بولادى. ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارىنا بايلانىستى مىنا اداممەن دوس بولايىن دەپ تاڭداۋ جاساي المايسىڭ. ال، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماسەلە مۇلدە باسقاشا. مەنىڭ ويىمشا، مەملەكەتتە دوس بولمايتىن سياقتى. تاريحي بايلانىسى بار، ەجەلدەن كەلە جاتقان تاتۋ كورشى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق، ەگەر ول مەملەكەتتىڭ بيلىگىنىڭ ساياساتى وزگەرسە، دوستىعىنىڭ دا ساقتالۋى ەكىتالاي.

چەرچيللدىڭ ايتقان ءسوزى دۇرىس. مەملەكەتتە تەك ماڭگىلىك مۇددە عانا بولادى. اسىرەسە، سوڭعى كەزەڭدەگى جاھاندانۋ پروتسەسىندە ۇلتتىق ماسەلەلەر ءورشي باستاعان تۇستا مەملەكەتتىڭ مۇددەسى بارىنەن جوعارى تۇرۋى كەرەك. ەندى، قازاقتىڭ دوسى كىم دەگەن تاقىرىپقا كەلەر بولساق، ءبىز ەرتەدەن كەلە جاتقان تۋىسىمىز -  قىرعىزدى دوس تۇتامىز. سويتە تۇرا، «قىرعىز بىزگە نە بەرە الادى؟ » ، «قانداي كۇش بولا الادى؟ » دەپ تابيعي دوستىققا بەلگىلى ءبىر شارت قويا باستايمىز. ەلىمىزگە قيىنشىلىق جاعدايى تۋسا، ول قولداۋ بولا الا ما، ەكونوميكالىق جاعىنان كومەكتەسە الا ما دەگەن سەكىلدى ساۋدالىق، مۇددەلىك ماسەلەگە كوشكەن سەكىلدىمىز. دەگەنمەن، ءبىر انىق جايت، ءبىز تۇركى ەلدەرىمەن ساياسي مۇددەدەن گورى دوستىق ەمەس، تۋىستىق قارىم- قاتىناس ساقتالۋى كەرەك. قازىر دە، بولاشاقتا دا ول ماڭىزدى. سەبەبى، تۇركى حالىقتارىمەن تىلدىك، قاندىق، تۋىسقاندىق بايلانىستارىمىز وتە تەرەڭدە. بۇل ءبىرىنشى ماسەلە. ەكىنشى ماسەلە، ءوزىمىزدىڭ كورشى مەملەكەتتەرمەن بىردەي قارىم- قاتىناس ۇستاۋ ماسەلەسى.

تۇركى ەلدەرىمەن تۋىستىق بايلانىستار مەن كورشى ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە قارىم- قاتىناس ورناتۋدى ءبىز بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرۋىمىز كەرەك. كەيبىر كەزدە ساياسي قاجەتتىلىككە قاراپ، تۇركى تۋىسقاندىعىن كوتەرەمىز. ءبىراق، ونىڭ ساياسي- ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىز ءبىر دەڭگەيدە ەمەس. تەك رۋحاني، مادەني جاعىنان ءسال بولسا ارالاستىق بار. ءۇشىنشى جاعىنان، كورشى ەلدەرمەن دوستاستىق كەڭەس ۇكىمەتىنەن قالعان بۇرىنعى رەسەي، ت. ب. ت م د ەلدەرىمەن جاقىنبىز دا، ال، قاسىمىزداعى قىتايمەن بايلانىس بۇرىنعى كەزدەگىدەي قالدى.

بۇل پسيحولوگيالىق جانە ساياسي تۇرعىدا وسىلاي ساقتالىپ قالدى. مىنە، وسى ءۇش ماسەلە ءبىزدىڭ ساياسي باعىتىمىزدىڭ نەگىزگى وزەگى بولۋى كەرەك. تۇركى ەلدەرىمەن دوستاستىق جانە كورشى ەلدەرمەن بايلانىس. قازىرگى امەريكامەن نەمەسە ەۋرووداقپەن قانداي بايلانىستامىز دەگەن ماسەلەنى عالامدىق دەڭگەيدە كوبىرەك قويامىز. ول بۇگىنگى كۇن تارتىبىنەن ءالى دە بولسا الىستاپ وتىرعانىمىزدى كورسەتەدى.

تالاس وماربەكوۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ-نىڭ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:

مەملەكەتتەر اراسىندا دوستىق بولمايدى!

«قازاقتىڭ دوسى كىم؟» دەگەن ساۋالدىڭ استارىنا ۇڭىلسەك، ماسەلە حالىقتىڭ دوسى كىم دەگەن ماسەلەنى مەڭزەپ وتىر. حالىقتىڭ دوسى بار، تۋىسقاندارى بار. سونىمەن بىرگە، ول حالىقتىڭ مەملەكەتى بار. تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي، مەملەكەت ءارقاشان حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ كەرەك. نەمەسە مەملەكەت حالىقتار اراسىنداعى دوستىققا سىنا قاعادى. ءبىزدىڭ تۋىستاس قىرعىز حالقىمەن ترانسشەگارالىق وزەندەر پروبلەمالارى، تاريحتا كەنەسارىعا قاتىستى ماسەلەلەر بار. دوستىققا تالپىنعان مەملەكەتتەر اراداعى وسىنداي قيىنشىلىقتاردى جەڭۋ كەرەك.

مەنىڭ ويىمشا، حالىقتاردىڭ اراسىندا تۋىسقاندىق، تاريحي تامىرلاستىق بولسا دا، مەملەكەتتەر اراسىندا دوستىق بولمايدى. ويتكەنى، مەملەكەت -  ساياسي قۇرىلىم. ءبىز تۋىستاس، كورشى ەلدەرمەن ءالى تالاي داۋ- دامايعا بارامىز. قازاقتا ەكى ۇلكەن داۋ بار: جەر داۋى، جەسىر داۋى. جەر داۋى ءالى كۇنگە دەيىن تولىقتاي شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. قىتايمەن دە، قىرعىزبەن دە، كاسپيي تەڭىزى ارقىلى شەكتەسەتىن مەملەكەتتەرمەن دە اراسىندا كەلىسپەۋشىلىكتەر ءبارىبىر بار. سوندىقتان، مەملەكەتتەر اراسىندا دوستىق بولمايدى.

بەلگىلى ءبىر ساياسي باعىت، ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتەر بولعانىمەن، ۋاقىت وتە ءبارى وزگەرىپ وتىرادى. «قازاقتىڭ دوسى كىم؟» دەگەن ماسەلە كوتەرگەندە تاريحقا سوقپاي كەتۋگە بولمايدى. «قازاقتىڭ دوسى كىم؟» دەپ بۇرىن الاش قايراتكەرلەرى كوپ ىزدەندى. ودان ارعى تاريحقا كوز جىبەرسەك، قازاق ءومىر بويى دوس ىزدەپ كەلە جاتقان حالىق. ساق زامانىنان باستاپ، ءۇيسىن، عۇن داۋىرلەرىنەن دوس ىزدەپ كەلە جاتىرمىز. بيلەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قىتايلاردان ايەل الدى.

ءتىپتى، قىتايشا كيىم كيگەندەرى دە، قىتايعا بارىپ، سوندا قالىپ قويعاندارى دا بولدى. دوس بولامىز دەپ، قىتايدىڭ ساياساتىنا الدانىپ قالعاندارى تاريحتان بەلگىلى. ەلتەرىس قاعان شىعىس تۇرىك قاعاناتىن قۇرعان كەزدە قىتايمەن دوس بولا المايتىنىن ءتۇسىنىپ، ورحاننان الىسقا كوشىپ، استانا سالعان. اتا- بابالارىمىز قىتايعا ەلىكتەپ، ءوسىپ-ءونىپ كەتەرمىز دەپ قالا سالۋدى، وتىرىقشىلىققا كوشۋدى دە ارماندادى.

الايدا، ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز، سالتىمىز، ءدىنىمىز ءبارى باسقاشا. دۇنيەتانىم، تۇسىنىگىمىز بولەك. ءبىز چەرچيللدىڭ ايتقانىنا كەلە جاتىرمىز. قازاق مەملەكەتىندە ەندى دوستىڭ بولۋى ەكىتالاي. شەكارالاسپايتىن، ورتاق ەتنيكالىق، الەۋمەتتىك ساياسي ماسەلەلەرى جوق تۇركيامەن تۋىسقان بولامىز دەپ ءجيى ايتىلادى عوي. بىلاي الىپ قاراساق، قازاققا تۇرىكتەردەن جاقىن حالىق جوق. تۇركيا قانشا دەگەنمەن باتىستىق دەموكراتيانى ۇستانعان مەملەكەت. ال، مەنىڭ قازاقستاننىڭ تۇركيامەن دوس بولاتىنىنا كۇمانداناتىنىم، تۇرىكتىڭ تاريحشىلارى تۇرىك قاعاناتىنىڭ تاريحىن بىلمەيدى. ول جاقتان كەتكەنبىز، قازاق دالاسى تاريحي وتانىمىز دەگەن قۇر ءسوز. ال، ويلاپ كورىڭىز، ءوزىنىڭ جەتى اتاسىن، شىققان تەگىن بىلمەيتىن حالىقپەن قالاي دوس بولا الامىز؟ الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي دامۋى قايدا كەتەدى، تۇركيا قايدا بارادى دەگەن سۇراق ەكى ەلدىڭ دوستاستىعىنا سەنىمسىزدىك تۋدىرادى. تۇركيا باتىستىق دەموكراتياعا تۇسكەن حالىق. وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ دوستىعىمىز تۇماندى.

الايدا، دوستىق قارىم- قاتىناستارىمىز كۇننەن كۇنگە جاندانىپ جاتىر. تۇرىك اكادەمياسىن، تۇرىكسوي سەكىلدى ۇيىم قۇرىپ جاتىرمىز. ءبىراق، تۇرىك ەلدەرى مۇنى تۇگەلىمەن قولداپ وتىرعان جوق. وسىنداي جاعدايدا دوستىق تۋرالى ايتۋ وتە قيىن. ءبىز ءقازىر قيىن جاعدايدا تۇرمىز. ايماقتىق بولىنۋلەر كۇشەيۋدە. قاپتاعان وداقتار قۇرىلىپ جاتىر. بۇل وداقتار حالىقتاردى جاقىنداستىرمايدى. ەكونوميكالىق، ساياسي تۇرعىدا ءبىرىن بىرىنە كىرىپتار ءماجبۇر ەتە وتىرىپ، كىرگىزەدى. وسىنداي جاعدايلاردا حالىقتار دوستىعى تۋرالى اڭگىمە ايتۋعا بولا ما؟ مەنىڭ ويىمشا، ساياسات ارالاسقان جەردە دوستىق تۋرالى ايتۋ ارتىق. قازاق وتە ساق بولۋى ءتيىس.

  مامبەت قويگەلدى، اباي اتىنداعى قاز ۇ پ ۋ-نىڭ پروفەسسورى:

قازاق ءبىر- بىرىمەن دوس بولۋى كەرەك!

-  ابايدىڭ: «ءبىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس، كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن ءسوزى بار ەمەس پە. قازاق ءبىر- بىرىمەن دوس بولۋى كەرەك. وزىمەن ءوزى دوس بولا بىلمەسە، ءىستىڭ ءتۇبى بوس بولادى. بايقاساڭىزدار، قازىر جەر رەسۋرستارىنا تالاس باستالىپ كەتتى. الەمدىك دەڭگەيدەگى جەكە وداقتار وسى پروتسەستى جۇرگىزىپ جاتىر. جەر بەتىندەگى ادام سانى وسكەن سايىن، رەسۋرستار ءۇشىن تالاس تا كۇشەيە تۇسەدى.

وسىندايدا حالىقتى ساقتايتىن ءبىر- اق نارسە ول ونىڭ بىرلىگى. قازاقستان جاعدايىنا كەلسەك، قازاقستان تەرريتورياسى جاعىنان الەمدەگى توعىزىنشى مەملەكەت بولعاندىقتان، ونىڭ جەرى مەن رەسۋرستارى قازاققا نە باق بولۋى مۇمكىن، نە سور بولۋى مۇمكىن. تاريحتا مىسالدار بار، جەر حالىققا باق اكەلگەن، نە بۇيىرماي سور بولىپ تيگەن. امەريكالىق قىزىل تەرىلەردى بىلەسىزدەر. جەر ولارعا باق بولدى، كەيىن سور بولدى. سوندىقتان، ەگەر، ءبىز وسى جەردى ساقتايمىز، بولاشاق ۇرپاققا قالدىرامىز دەيتىن بولساق، وندا قازاق بىرىنشىدەن، ىنتىماقشىل بولۋى كەرەك جانە ەكىنشىدەن، ونەرلى، ءبىلىمدى بولۋى قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا، قازاق تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلادى. تاريحشى رەتىندە كەيبىر دەرەكتەردى ايتا كەتكىم كەلەدى. شىعىس تۇركىستانداعى اعايىندار، ءبىزدىڭ تاريحشى ارىپتەستەرىمىز «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر» دەگەن 4 كىتاپتان تۇراتىن ەڭبەك دايارلادى.

قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى جۇيەگە ءتۇسىرىپ، قازاقشاعا اۋدارعان. ءبىز قازاق تاريحىنا قاجەت دەرەكتىك ماتەريالدار جينايمىز دەپ اندا- مىندا ات سابىلتىپ ءجۇرمىز عوي. ءبىراق، ەڭ الدىمەن وسى قىتاي جىلنامالارىنداعى فاكتىلىك ماتەريالداردى ءتۇسىنىپ، بويعا ءسىڭىرىپ، جۇيەلى تۇردە جازىپ الايىقشى. وسى كىتاپتاردا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ІІІ-ІІ عاسىرلاردان باستاپ قامتىلعان حالىق تاجىريبەسى جاتىر. وسى جيناقتىڭ العاشقى ەكى تومدى دايارلاۋعا قاتىسىم بار. سوندا، مىنا نارسەگە كوزىم جەتتى. ءبىز قىتايمەن قارىم- قاتىناس تاريحىمىزدى ءالى قورىتا الماعان ەكەنبىز.

مىنە وسى كىتاپتاردا ەرتە زامانداردان باستاپ قىتايدىڭ كىشى ۇلتتارعا قاتىستى ۇستانعان ساياساتىنىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. ولاردىڭ كورشى تۇركى حالىقتارىنا قولدانعان تاجىريبەسى -  ۇلتتاردى ءبىر- بىرىنە ايداپ سالۋ بولعان. ءبىر- بىرىمەن سوعىستىرىپ، ىدىراتىپ، جەرىن الىپ ءوز جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرعان. قىتاي تاريحىن زەرتتەپ، زەردەلەۋ دەگەنىمىز -  بۇل باتىسقا جىلجۋ تاريحى. رەسەي تاريحى شىعىسقا قاراي جىلجۋ تاريحى بولسا، قىتايدىڭ تاريحى باتىسقا جىلجۋ. سوناۋ قىتاي قابىرعاسىنان باستالعان ۋاقيعالاردان، قازىرگە دەيىنگى ءومىر تاريحى، سول ءتورت تومدىقتا بار. سول ءتورت تومدىقتان ءبىر عانا مىسال كەلتىرگىم كەلىپ وتىر. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ سەبەبى، قىتاي قولدانعان ۇستانىمدى كەيىن رەسەي دە پايدالاندى. ال، ءبىز وسى ەلدەرمەن قاتىناس تاجىريبەمىزدەن ەش قورىتىندى شىعارماپپىز. تۇسىنبەپپىز، دوس ىزدەپ الەكپىز.

ءنابيجان مۇحامەدجان ۇلى، ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ-نىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى:

ەڭ الدىمەن، قازاقتىڭ ىشكى دوستىعى مەن بىرلىگىن نىعايتۋ كەرەك!

-  «قازاقتىڭ دوسى كىم؟» دەگەندى ءبىز انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. دوس دەگەن وتە جاقسى ۇعىم. اسىرەسە، قۇندىلىعى جوعارى، قازاق دوسقا بەرىك، سابيلىك كوڭىلمەن بەرىلەتىن حالىق. ەندى، قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان الىپ قارايتىن بولساق، بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدە قىرعي - قاباق سوعىسى جىلدارىندا دوس مەملەكەتتەر جانە جاۋ مەملەكەتتەر دەپ ەكىگە عانا ءبولىپ قاراستىراتىن. ال، سوڭعى كەزدەگى گلوباليزاتسيانىڭ تەرەڭدەۋىنە بايلانىستى بۇل ۇعىم بىرتىندەپ وزگەرىپ جاتىر.

سوندىقتان، مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم- قاتىناستى نەشە ءتۇرلى فاكتورلار بەلگىلەيدى. ءبىز كورشى تاڭداعانىمىز جوق، ال، بار كورشىلەرىمىزبەن ديپلوماتيالىق، گەوساياسي، گەوەكونوميكالىق جاعدايدا قالاساق تا، قالاماساق تا ولارمەنەن ۇنەمى بايلانىستا بولامىز. ءبىزدىڭ تاريحي، مادەني ۇقساستىقتارىمىز، ورتاق نەگىزدەرىمىز بار. مىسالى، تۇركى مەملەكەتتەرىمەن ورتاق تاريحىمىز، ورتاق مادەنيەتىمىز قالىپتاسقان. ديپلوماتيالىق قاتىناستاردا مەملەكەتتەر كوبىنە ورتاقتىق ىزدەيدى. سول ورتاقتىق نەگىزىندە ءوز قارىم- قاتىناستارىن دامىتۋعا تىرىسادى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن، مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم- قاتىناستا، ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك مۇددە ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. تاريحي جاۋلاسۋ نەمەسە دوستاسۋ مەرزىمدىك ماسەلە. ءبىر كەزەڭدە دوس، وداقتاس، بىردە جاۋ بولۋى مۇمكىن. ۇشىنشىدەن، ۇلى دەرجاۆالاردىڭ تاجىريبەسىنەن الىپ قارايتىن بولساق، مەملەكەتتەر اراسىنان ساياسي، اسكەري قاراما- قايشىلىقتار وتە كۇشتى، ساۋدا، ەكونوميكالىق جاعىنان بايلانىس تىعىز.

ماسەلەن، قىتاي مەن جاپونيانى الاتىن بولساق، تەرريتوريالىق جاعىنان ولاردىڭ كەمەلەرى سوعىسۋدىڭ الدىندا تۇر. ال، ەكونوميكالىق بايلانىستارى دامىپ، ساۋدا قاتىناستارى ءجۇرىپ جاتىر. اقش پەن قىتاي دا ءدال سولاي. ينۆەستيتسيا، عىلىمي تەحنيكا، ساۋدا ماسەلەسىندە ەڭ جوعارعى ارىپتەس. بىزدەگى جاعداي باسقاشا. ءبىز دوس ەكەن دەپ، بارلىق ىڭعايعا كونە كەتەتىن مىنەزدەن ارىلۋىمىز كەرەك.

كەلىسپەيتىن جاعدايلار دا بولىپ تۇرادى. سوندىقتان، ءوز مۇددەمىزدى ءبىرىنشى ورىنعا قويا وتىرىپ، قادامدارعا بارۋىمىز كەرەك. دوس مەملەكەت، جاۋ مەملەكەت دەپ اينالامىزداعى ەلدەردى ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. مۇمكىن ءبىزدىڭ ورتاقتىعىمىز دا، بىرلەسە داميتىن تۇستارىمىز دا بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان، بۇل ۇعىم وزگەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ول تاريحي مەزگىلگە بايلانىستى. ماسەلەن، قىتاي مەن رەسەي ءدال وسىنداي بايلانىسپەن كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. ءقازىر ولار ستراتەگيالىق ارىپتەس مەملەكەتتەر. سوعان قاراماي، ولاردىڭ مۇددەسى ەڭ كۇشتى مەملەكەت -  اقش- قا قارسى تۇرۋى كەرەك. ساياسي، اسكەري جاقتان كۇردەلى بولعانىمەن، ەكونوميكالىق بايلانىستارى ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان، مەنىڭشە، ۇلتتىق مۇددە، مەملەكەتتىك مۇددە ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك مۇددەنى بىرنەشە كاتەگورياعا بولەدى. ەڭ ءبىرىنشى، مەملەكەتتىڭ ساقتالۋى مەن ءومىر سۇرۋىنە ءقاۋىپ توندىرەتىن جاعداي بولسا، ەشكىممەن كەلىسۋگە بولمايدى. ودان كەيىنگى ماسەلەلەر كەيىنگى ورىنداردا قالا بەرەدى. ءبىراق، ءبىزدىڭ قازىرگى ساياسي جاعداي وتە قيىن، كۇردەلى. ءبىز جاڭا تالاپتارى، ۇستانىمدارى بار كەزەڭگە تاپ بولىپ وتىرمىز. باسقالاردىڭ بىزبەن دوس بولىپ، ءبىزدى سىيلاۋى ءۇشىن جاڭا اعالاردىڭ ايتقاندارىنا قوسىلامىن، قازاقتىڭ ىشكى دوستىعى مەن بىرلىگىن نىعايتۋ كەرەك. ءوزى مىقتى بولعان حالىققا ەشكىم تيىسە المايدى. ماسەلەن، سىرتقى كۇش يرانعا قانشا رەت شۇيلىكسە دە، ول ەركىن ەشكىمگە بەرمەدى. يران ءبىر تۇتاس مەملەكەت بولىپ قالدى. يراكپەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ىشكى ءبىرتۇتاستىعى جوعارى. مەملەكەت قۋاتى دا مىقتى. ماسەلە ىشكى بىرلىكتە. يراكتىڭ ىشكى بىرلىگى ءالسىز بولعاننان سوڭ، تەز كۇيرەدى.

راسۋل جۇمالى، ساياساتتانۋشى:

ءوزىمىز مىقتى بولاتىن بولساق، بىزگە دوس تابىلادى

شارتتى تۇردە العاندا، شىن مانىسىندە رەسمي ورىنداردىڭ ايتۋىنشا بۇگىندە قازاقتىڭ جاۋى جوق، ءبارى دوس. بارلىق مەملەكەتتەرمەن بەيبىت قارىم- قاتىناس ورناتىپ قويعانبىز. ءبىزدىڭ بارلىق رەسمي ۇستانىمدارىمىز دا سولاي. جاقىندا، قورعانىس ءمينيسترىنىڭ مالىمدەمەسىندە، قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگىنىڭ تۇتاستىعىنىڭ، تۇراقتىلىعىنىڭ بىردەن ءبىر كەپىلى ەلىمىزدىڭ بەيبىت سۇيگىش ساياساتى دەدى. بىزگە ەشكىم كەلىپ تيىسپەيدى. ءبىز وسىنداي بارىمەن تاتۋ ەلمىز. ەگەر، بۇل ويدى جالعاستىرا بەرەتىن بولساق، ءتىپتى، بىزگە اسكەر دە، قورعانىس كۇشتەرى دە كەرەگى جوق شىعار. ءبىراق، بۇل شىنايىلىققا قاتىسى شامالى دۇنيەلەر. جاڭا عانا ۋكراينانىڭ مىسالىن كەلتىرىپ وتىرمىز. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ۋكراينالىقتار ءدال وسىلاي بولادى دەپ ويلادى ما؟ ۋكراينا زيالىلارىنىڭ پىكىرىنشە، ۋكراينانىڭ جەڭىلىسكە ۇشىراۋىنىڭ ۇلكەن ءبىر سەبەبى، ولار رەسەيدى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن جاۋ رەتىندە، ءتىپتى، قاراستىرعان جوق ەكەن. تيىسىنشە، ولار اسكەرى، قورعانىس كۇشتەرىن دە ەش ۋاقىتتا رەسەيدەن قورعانۋ ءۇشىن جاساقتاماعان. مەنىڭ ويىمشا، بۇگىنگى ماسەلە تەك «قازاقتىڭ دوسى كىم؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە عانا ەمەس، «قازاقتىڭ كەلەشەك جاۋى كىم بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن ماسەلەگە دە ارنالۋى ءتيىس. وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. «دوس بولام دەسەڭ، ايبالتاڭ دايىن تۇرسىن» دەگەن قازاقتا ماتەل بار.

 اعالارىمىز تاريح ماسەلەسىن كوتەردى. قانشاما جىلدار، عاسىرلار وتسە دە، حالىقارالىق قاتىناستاردا كوپ نارسە وزگەرە قويعان جوق. سول باياعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جالپى تاريحى: جەر ءۇشىن كۇرەس، رەسۋرس ءۇشىن تالاس، ادام كۇشى، ساۋدا نارىقتارى ءۇشىن كۇرەس، سونى وزىنە قاراتىپ الۋ دەگەن سەكىلدى داۋ- دامايلار. جانە سول كەزدەن باستاپ ەشنارسە وزگەرگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە ءدال قازىرگى 21 - عاسىردا كورىپ وتىرعانىمىز، حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءبىرىن ءبىرى تەجەۋشى نەمەسە ارا-سالماقتى ساقتاۋشى كۇشتەردىڭ وتە قاتتى السىرەگەنى بايقالادى. ءقازىر ەڭ نەگىزگى شەشۋشى حالىقارالىق مەحانيزمدەر ورەسكەل بۇزىلىپ وتىر. ب ۇ ۇ جارعىسى، ە ى ق ۇ شەشۋشى اكتىسى، جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ بەرگەن كەپىلدەمەلەرى، ءتىپتى، قايتادان رەسەيدىڭ ۋكرايناعا ءتيىسىپ وتىرعانى. تۋىستىق، وداقتاستىعى، ءوز تاراپىنان بەرىلگەن يادرولىق كەپىلدەمەلەرى، كەزىندەگى ت مد كەلىسىمدەرى تاعى بار. ياعني، وسى قۇجاتتار، كەلىسىمدەر ءقازىر جۇمىس ىستەمەيدى. ونى بۇزىپ وتىرعان تەك رەسەي عانا ەمەس، جەكەلەگەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى، ا ق ش، تاعىسىن تاعىلار.

بۇدان شىعار جول، ءار مەملەكەتتىڭ وزىنە سەنۋى، ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەلەرىن ءبىرىنشى كەزەككە قويۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدان العاندا، الەمدەگى مەملەكەتتەردى ۇشكە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى، قىتاي سەكىلدى عاسىرلار بويى مىقتى ديپلوماتيانى ۇستانىپ كەلىپ، ءىشى ءبۇتىن، مىعىم مەملەكەت. ءبىراق، سول ساياساتتىڭ ءوزى بۇل مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ، قىتاي ءوز مۇددەلەرىن العا تارتىپ، كورشىلەرىن ىدىراتىپ، بىرىنە ءبىرىن ايداپ سالۋ ارقىلى كۇش قولدانباي- اق، ماقساتتارىنا جەتىپ وتىرعان. بۇگىنگى تاڭدا دا قىتايدىڭ ساياساتى سول. ول ساياساتتى جۇرگىزۋ تەتىكتەرى دە وزگەرگەن جوق. باياعى بابالارىنىڭ جازىپ قالدىرعان وسيەتتەرى مەن ۇستانىمدارىنا سۇيەنەدى. ەكىنشى، رەسەيدىڭ ساياساتى دا سول بۇرىنعى سۇرلەۋىمەن كەلە جاتىر.

ءوز يدەولوگياسىن ەكونوميكالىق، اقپاراتتىق تەتىكتەردى پايدالانا وتىرىپ ىسكە اسىرۋ. ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ تيپتەرى بار. كەي مەملەكەتتەر ءوز مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نەمەسە قورعاۋ ءۇشىن ءتۇرلى قايشىلىقتارعا دا، سوعىسقا دا بارۋى مۇمكىن. ال، كەيبىر ەلدەر بەيبىت ومىردە ءوز مۇددەلەرىن بىرىنە ءبىرى بەرە بەرەدى. ءوز جەرىندە وتىرىپ، باسقالاردان تومەن جالاقى الاتىن جاعدايلار. ەگەر، ءوزىمىز مىقتى بولاتىن بولساق، بىزگە دوس تا تابىلادى، جانىمىزداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەر وزدەرى بىزگە تارتىلاتىن بولادى. ءبىز مىقتى بولساق، ەكونوميكامىز العا باسسا، اينالامىزداعى مەملەكەتتەر كەيبىر امبيتسيالارىنان ايىرىلىپ، دوستىق نيەتپەن ارالاساتىن شىعار. بالكىم، ول ءۇشىن ۋاقىت ءوتۋى كەرەك نەمەسە جاڭا ءبىر ساياسي ەليتا كەلۋى كەرەك شىعار. ايماقتىق ينتەگراتسيا، تۇرىك تىلدەس ەلدەردىڭ ينتەگراتسياسىن ورناتۋ، ولار بىزگە ەڭ جاقىن باۋىرلاس مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ءبىراق، سونىڭ العىشارتتارىن جاساۋدى وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. ىنتىماقتاستىق، تۇتاستىق. ال، وعان جەتۋ جولى -  ءوز ىشىمىزدەگى كەمشىلىكتەردى جويۋ. سوندا عانا قازاقستاندا بارلىق سالادا دامۋ بولادى.

ازىرلەگەن جانيا ابدىبەك
«kazgazeta.kz»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى