ەكى وقۋشىنىڭ ەرلىگى - باسپا سوزگە شولۋ
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «قازاقستاندا جاسالعان» اكسياسى باستالدى» اتتى ماقالا باسىلدى. كەشە استانادا «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى «قازاقستاندا جاسالعان» رەسپۋبليكالىق اكسياسىن جاريالادى.
ول بويىنشا يگى ىستەر باستالىپ تا كەتتى. اعىمداعى ايدىڭ 11 ى كۇنى وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا شاقىردى.
ءسويتىپ، «قازاقستاندا جاسالعان» جالپى ۇلتتىق اكسياسىن باستاۋدى ۇسىنعان ەدى. اكسيا بارىسىندا ساۋدا جەلىلەرىندە ساتىلاتىن قازاقستاندىق ونىمدەر كوزگە بىردەن تۇسەردەي ەرەكشە كورسەتىلىپ قويىلادى. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارىن ساتىپ العىسى كەلەتىن ازاماتتارعا بۇل وتە قولايلى.
«بارلىق قازاقستاندىقتاردى، بۇگىنگىدەي قيىن جاعدايدا، ءبىزدىڭ، قازاقستاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا شاقىرامىن. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنا قوسقان ۇلەسىمىز دەپ بىلەيىك»، دەگەن بولاتىن ەلباسى. پرەزيدەنت ۇندەۋىنەن كەيىن «قازاقستان-2050» جالپىۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى بىردەن ءىرى دۇكەن جەلىلەرىمەن جانە وندىرۋشىلەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى باستاپ كەتتى.
باس باسىلىمدا «مادەنيەت - بىرىكتىرۋشى كۇش» دەگەن ماقالا جارىق كوردى. كەشە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپاربايەۆتىڭ قاتىسۋىمەن «شابىت» شىعارماشىلىق سارايىندا وتكەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا بىلتىرعى جىلعى اتقارىلعان جۇمىستار قورىتىندىلانىپ، 2015 - جىلعا ارنالعان مىندەتتەر مەن سالانىڭ الداعى كەزەڭدەگى دامۋ مۇمكىندىكتەرى تياناقتالدى.
ب. ساپاربايەۆ ەلىمىزدەگى تەاترلار رەپەرتۋارىنىڭ جۇتاڭدىعىن، «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» بايگەسى جەڭىمپازدارى شىعارمالارىنان اسىرەسە، جەرگىلىكتى جەرلەردەگى كورەرمەندەردىڭ تىس قالىپ قويىپ جاتاتىنىن، جىلىنا قىرۋار قارجى بولىنەتىن كينو سالاسىنىڭ ءالى دە بولسا الەمدىك باسەكەگە ىلەسە الماي كەلە جاتقانىن، بالالارعا ارنالعان انيماتسيالىق فيلمدەردىڭ تاپشىلىعىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ، ءسوزىنىڭ سوڭىندا مينيسترلىك بارلىق جۇمىستاردىڭ بىرىكتىرۋشىسى بولا ءبىلۋى كەرەك. سوندا عانا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى، دەدى.
***
«جالپاق دۇنيەدە دوللارعا كوزقاراس قاتتى وزگەرە باستادى. مۇنى ا ق ش بىلمەي وتىرعان جوق. بىلەدى. ءبىراق دىمى ىشىندە. كوپتەگەن اۋزى دۋالى ساراپشىلار كوپ ۇزاماي دوللاردىڭ الەمدەگى ۇستەمدىگى جويىلادى دەگەن پىكىردە. ايتقىشتاردىڭ بۇل ويىندا جان بار سەكىلدى. قازىردىڭ وزىندە يران، قىتاي، ۆەنەسۋەلا، رەسەي سەكىلدى الىپتار دوللاردان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەۋدە. ىشكى- سىرتقى ساۋدا- ساتتىقتى، كەلىسىمشارتتاردى تەك ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جاساۋعا ۇمتىلۋدا. سەبەپ بەلگىلى، ا ق ش دوللارىنىڭ نارىقتاعى باعامىنىڭ قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىنى بەلگىلى. بۇل - ەكونوميكا ءۇشىن ءقاۋىپتى. سودان بولار، بۇعان دەيىن ۇلتتىق رەزەرۆتەرىن ا ق ش دوللارىمەن ساقتاپ كەلگەن ەلدەر ەندى كوك قاعازعا تىكسىنە قاراي باستادى»، - دەپ جازادى «ايقىن» گازەتى «دوللاردىڭ پارمەنىن كىم باسادى؟» دەگەن ماقالاسىندا. بۇعان بىلتىر جازدان بەرى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلدىراۋى دا اسەر ەتۋدە. امەريكالىق بەلگىلى قارجى ساراپشىسى دجيم ۋيللي: «كوپ ۇزاماي دوللار كۇيرەيدى» دەگەن پىكىردە. ءوز ەلىندە اسا تانىمال ساراپشى بۇلاي دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك-تى.
وسى باسىلىمدا «ەكى وقۋشىنىڭ ەرلىگى» دەگەن ماقالا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر. سوڭعى اپتادا استانالىق ەكى وقۋشىنىڭ قىز بالانى پەدوفيلدەن (ازعىن) قۇتقارىپ قالعانى تۋرالى اڭگىمە ءجيى ايتىلۋدا.
شىنى كەرەك، بۇگىندەرى جولدا بىرەۋ-مىرەۋ قۇلاپ جاتسا دا سەلت ەتپەيتىندەر كوبەيدى. «ال ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا، ساباعىنا بارا جاتقان قىز بالانى سۇراۋى جوق زات سەكىلدى قولتىعىنا قىسىپ كەتە بەرمەك بولعان كۇدىكتىنى تاۋبەسىنە تۇسىرگەن قوس باتىردى ءبىزدىڭ دە كورىپ، تانىسقىمىز كەلدى. ولار ەلوردامىزداعى №52-مەكتەپتىڭ 8- سىنىبىندا وقيدى ەكەن، ەسىمدەرى - الىشەر ساياتوۆ، شامعون زەيىنوۆ. سۇحبات بەرۋگە قىسىلعان ولار «ءبىز سونداي ءبىر كەرەمەت ەرلىك جاساعان جوقپىز عوي» دەيدى. سوندا دا وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىندىك»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى. - الىشەر ەكەۋمىز ءبىر ماڭايدا تۇرامىز، ساباققا بىرگە بارىپ كەلەمىز. ال سول كۇنى ادەتتەگىدەي ساباققا كەلە جاتقانبىز. جەلتوقسان ايى عوي، تاڭ تولىق اتا قويماعان، ساعات شامامەن 8 دەن 30-35 مينۋت وتكەن ۋاقىت.
باعدارشامنان وتە بەرە ءبىر ەر كىسىنىڭ وقۋشى قىزدى مەكتەپتىڭ ارت جاعىنا قاراي سۇيرەپ بارا جاتقانىن كوردىك. ول بىرەسە قىزدى كوتەرىپ الادى، بىرەسە جەرگە تۇسىرەدى، ءجۇرىسى كۇدىكتى كورىندى. جانىنان وتە بەرگەندە قىزدىڭ قاتتى قورىققاننان دىرىلدەپ تۇرعانىن كوردىم. سوسىن: «اعاي، ءسىز نە ىستەپ جاتىرسىز؟» دەپ سۇرادىق، ول بولسا: «بۇل - مەنىڭ قىزىم» دەدى ورىسشالاپ، ال قىز: «ول مەنىڭ اكەم ەمەس» دەپ جىلاپ جىبەردى.
سول كەزدە قىزدى انا كىسىنىڭ قولىنان جۇلىپ الدىم دا: «بۇل مەنىڭ قارىنداسىم، تيىسپەڭىز» دەدىم. ءسويتىپ، انا قىزعا قاش دەدىم. سول- اق ەكەن، انا كىسى ماعان قول كوتەرمەكشى بولىپ، ءتونىپ كەلە جاتتى، وسى ساتتە الىشەر ونى شالىپ قۇلاتتى. ەكەۋمىز الگى كىسىنىڭ قولىن قايىرىپ، ۇستىنە وتىرا كەتتىك. ءوزى ماس ەكەن، بىزگە ورىسشالاپ سويلەپ جاتتى، - دەيدى شامعون.
***
«انا ءتىلى» گازەتىنىڭ سوڭعى سانىندا «قازاق سيركى قانداي كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ وتىر؟» دەگەن كولەمدى ماقالا جاريالاندى. «الماتىداعى اباي داڭعىلىندا ورىن تەپكەن قازاق سيركى كوپ ەلدى ارالاپ، الەم حالقىن مويىنداتقان ونەر ورداسى دەسەك جاڭساقتىق بولماس. وسىناۋ سيقىرلى تسيرك ونەرى قازاقتىڭ قانىندا بار ما دەرسىز؟! قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەر، تۇيە پالۋاندار، جەلمەن جارىسقان جەلاياقتار، ول از دەسەڭىز، پاريجدە ايگىلى پالۋان قاجىمۇقاننىڭ شويىن جول تەمىرىن موينىنا گالستۋكشە بايلاپ الەمدى مويىنداتقانىنا تاريح كۋا»، - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى.
قالا بەردى، قازاقتىڭ ساياتشىلىق سالتى مەن قۇسبەگىلىك داستۇرىندە دە سيركتىڭ باستاۋى جاتىر. ۇلتتىق ويىندار مەن سالت-ءداستۇر كورىنىس تاپقان قازاق سيركىنىڭ نازارىنان ءتورت تۇلىك پەن ساياتشىلىق داستۇرلەرى سىرت قالمادى. شاكارىم اقىنشا ايتساق، «تابيعاتتىڭ سىرىن مەڭگەرگەن اۋليە ادامدار» ءبىزدىڭ ءتۇپ- تۇقيانىمىزدا بولعان. سول تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى - جان-جانۋارلاردىڭ كۇتىمىن تاپقان كوشپەندىلەردى وسى ونەردىڭ باستاپقى يەلەرى دەپ وتىرعانىمىز دا سوندىقتان. قازاق سيركىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا ەدى.
بۇل ماقالادا اۆتور «ىرگەسى 1970 - جىلدارى قالانعان قازاق سيركى وسى وزگەشەلىگىن، قازاقىلىعىن قانشالىقتى ساقتاپ وتىر؟ كورەرمەن ءۇشىن ءومىر مەن اجالدىڭ اراسىندا جۇرگەن ارتيستەر ەڭبەگىن باعالايمىز با؟ قازاق تسيركىنىڭ بولاشاعى بار ما؟ سيرك ونەر مە، الدە كاسىپكەرلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى مە؟ مەملەكەت سيرككە قانشالىقتى كوڭىل بولۋدە؟» دەگەن ماسەلەلەردى كوتەرىپ وتىر.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
