ادامزاتتى الاڭداتقان كۇن

 ەگەر ايتىلعان جايعا ۇڭىلسەك، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 22  -اقپانىندا ادامزات بىتكەن جارىق دۇنيەمەن قوشتاسادى- مىس.

سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ اڭىزدارىندا ءدال سول كۇنى قۇدايلار مەن قۇبىجىقتار ايقاساتىن كورىنەدى. ال ودان جۇمىر جەردىڭ امان قالۋى ەكىتالاي دەسەدى ۆيكينگتەر. تاعى ءبىر جانتۇرشىگەرلىك جاڭالىقتى ا ق ش- تىڭ ناسا (عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى) مەكەمەسى تاراتتى. 2016 -جىلدىڭ مامىر ايىندا بەلگىسىز الىپ عارىش دەنەسى جەرمەن سوقتىعىسۋى ىقتيمال. بۇدان جەر- جاھان قاق ايىرىلىپ كەتپەسە دە ادام بالاسى ءۇشىن زاردابى وراسان زور بولماق. دەگەنمەن عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى «ادامزات ءۇشىن اۋىر كەزەڭ 2029 -جىلى 13 -  ساۋىردە گرينۆيچ ۋاقىتى بويىنشا تاڭعى ءتورت جارىمدا ورىن الماق» دەيدى. وسى كەزدە ساعاتىنا 45 مىڭ شاقىرىممەن زىمىراپ بارا جاتقان كولەمى 320 مەترلىك، سالماعى 50 ميلليون توننا بولاتىن Apophis استەرويدى اي جۇيەسىنەن شىعىپ، جەرگە جاقىندايدى ەكەن. ول ءجۇرىپ بارا جاتقان ءوز جولىنان ءسال عانا وزگەرسە، جەرگە سوقتىعىساتىن كورىنەدى. ونىڭ قۋاتى 65 مىڭ اتوم بومباسىنا تەڭ. ناسا ونى دا ەسەپتەپ قويعان سەكىلدى. ەندى ويلاي بەرىڭىز، 65 مىڭ اتوم بومباسى جارىلسا، جەردەن نە قالادى. تەك بەتىن ءارى قىلسىن دەڭىز.. . بۇل دا سول 2012 -جىلى بولادى دەپ، بولماي قالعان اقىرزامان سياقتى كۇلكىلى اڭگىمە بولىپ قالسا يگى ەدى.. .

 دەسەك تە، وسى اقىرزامان جونىندە ادامنىڭ زارەقۇتىن قاشىراتىن اڭگىمە كوپ. شىندىعى سول، ءالىمساقتان بەرى ادام بالاسى «كوكتەن قۇبىجىق تۇسەدى، جەردى توپان سۋ باسادى نە بولماسا جەر وتقا ورانادى، قالىڭدىعى بەس ەلى مۇز باسىپ، بۇكىل تىرشىلىك جويىلادى» دەگەن ۇرەيلى اڭگىمەنى ايتۋمەن كەلەدى. ءتىپتى مىڭداعان جىلدىق تاريحى حاتقا جازىلعان قىتاي مەن ءۇندى جىلنامالارىندا دا وسى تاقىلەتتەس اڭگىمە جەتكىلىكتى. بۇدان قالا بەرسە، بارلىق ءدىني كىتاپتاردا دا ءتۇبى ءبىر تۇنەكتىڭ بولاتىنى ايتىلعان. ءبىراق قاشان؟ اسىرەسە، جۇمىر جەر بەتىندەگى سانالى تىرشىلىك يەلەرى، اقىرزامان جونىندە ءسوز ەتكەندە مىندەتتى تۇردە ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ءۇندىس مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىن تىلگە تيەك ەتەدى.

 سونىڭ ءبىرى -  اسا ءىرى اسپان دەنەسىنىڭ جەرگە سوقتىعىسۋى. بۇعان مىسال رەتىندە استرونومدار، فيزيك عالىمدار «نيبۋرۋ اتتى جۇمباق پلانەتا 3600 جىلدا ءبىر رەت جەرگە جاقىندايدى. ول جاقىنداعان كەزدە، تارتىلىس اسەرىنەن جەر بەتىندە ءىرى اپاتتار ورىن الادى» دەسەدى.

 سونداي- اق، ولار بۇعان دەيىن دە «جەر بەتىندە بولعان وركەنيەت وسى اسپان دەنەسىنىڭ اسەرىنەن قۇردىمعا كەتۋى مۇمكىن» دەگەن سەنساتسيالىق بولجامدار ايتىلۋدا. ءوز ءومىرىنىڭ 40  جىلىن مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىندەگى سىرى قۇپيا جازۋلاردى وقۋعا ارناعان نەمىس ماتەماتيگى يواحيم ريتتشتيگ مىناداي اڭگىمە ايتادى: «وسىدان 13 جىل بۇرىن ومىردەن وتكەن امەريكالىق زەرتتەۋشى، بۇكىل عۇمىرىن مايا تايپاسىنىڭ جازۋلارىن، پيراميدالارىن زەرتتەۋگە ارناعان ليند شەلە ۇلكەن قاتەلىك جاسادى. اقىرزامان جونىندە مايا تايپاسىنىڭ كۇنتىزبەسىنە قاراپ ايتقان سول.

 شىندىعىندا، مايالىقتار اقىرزامان جونىندە ايتپاعان. مايالىقتاردىڭ وركەنيەتى دامىپ تۇرعان تۇستا، بىردە كۇن تۇتىلىپ، قاتتى جەر سىلكىنىسى بولعان. سول جونىندە مايالىقتار قابىرعا تاسقا الگى تابيعي اپاتتىڭ قالاي بولعانىن جازعان. سونى ليند شەلە قاتە وقىدى. قازىرگى عىلىم سول شەلەنىڭ ايتقاندارىن پايدالانىپ، سانالى تىرشىلىك بىتكەندى اقىرزامانمەن ۇركىتىپ ءبىتتى» دەيدى. جالپى، اقىرزامان جونىندە الەمگە ايگىلى تالاي كورىپكەل ايتقان. سونىڭ ءبىرى -  اتى تورتكىل دۇنيەگە ءماشھۇر -  نوسترادامۋس. ونىڭ ەسەبى بويىنشا، ادامزات اقىرزامان ەسىگىن 2018 -جىلى اشپاق. ال 2036 -جىلى جەر اپوفيس دەگەن استەرويدپەن سوقتىعىسىپ، كۇلپارشاسى شىعادى. امەريكالىق كورىپكەل گارولد كەمپينگتىڭ بولجامىنشا، اقىرزامان ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 21 -قازانىندا بولماق. ەگەر دە ونىڭ ايتقانى راس بولسا، سانالى تىرشىلىك يەسىنىڭ كۇنى بىتۋگە كوپ قالعان جوق. بەتى اۋلاق، ارينە. دەسەك تە، بۇگىنگى كۇنى «اقىرزامان انە بولادى، مىنە بولادى» دەگەن اڭگىمەنىڭ الەۋەتى باسىم. ءبىراق ەشكىم ول كۇنى مىناداي وقيعا بولادى دەپ ايتپاعان. ءبىراق بولجام كوپ. ەندى سوعان توقتالا كەتەلىك.

ءبىرىنشى بولجام

 بارلىق ءدىني كىتاپتار ءتۇبى ءبىر اقىرزامان بولاتىنىن ايتادى. ءبىراق قاشان، ول جونىندە ناقتى دەرەك كەلتىرمەيدى. دەگەنمەن سول قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ بارلىعى بەلگىسىز ءبىر ەپيدەميانىڭ كەسىرىنەن، ادامزاتتىڭ كوپ بولىگى، سونداي- اق جان- جانۋار قىرىلىپ، تابيعاتتىڭ ءوزى سونىڭ زاردابىن تارتادى دەگەندى كەلتىرەدى. الايدا ءتۇپتىڭ- تۇبىندە تىرشىلىك قايتا گۇلدەپ، وركەنيەت جاڭادان پايدا بولاتىنىن مەڭزەيدى.

ەكىنشى بولجام

 ادامداردىڭ باسىم بولىگى بوتەن پلانەتا يەلەرىمەن كەزدەسۋ ەشقانداي جاقسىلىق اكەلمەيدى دەپ سانايدى. جاتجۇرتتىقتار ادامزاتتىڭ تۇبىنە جەتەدى دەگەن سەنىم قالىپتاسقان. وعان بالكىم، ادامداردىڭ پسيحولوگياسىنا اقپارات بەتتەرىندەگى «بەلگىسىز ۇشاتىن تاباقشالار ادامدارعا شابۋىل جاسايدى» دەگەن حابارلاردىڭ شامادان تىس كوپتىگى اسەر ەتۋى دە مۇمكىن. سونداي- اق وسى تاقىرىپقا ارنالعان فيلمدەردىڭ ىقپالى دا بار. دەگەنمەن، ەس بىلمەس ەسكى زاماننان قالعان جازبالاردا دا «كوكتەن جات جۇرتتىقتار تۇسەدى. ولار ءبىزدىڭ قۇدايلارىمىز. ءبىز ولاردىڭ قۇلدارىمىز. ەگەر ءبىز ۇناماساق، ولار ءبىزدى اياۋسىز جازالايدى، قىرىپ سالادى» دەگەن جولداردى دا وقۋعا بولادى.

ءۇشىنشى بولجام

 شىندىققا ەڭ جاقىن بولجام، ول -  جەر بەتىندەگى تابيعي اپاتتار. راسىندا، سوڭعى جىلدارى ءىرى جەر سىلكىنىستەرى، قۇرعاقشىلىق، الاپات قۇيىندار، سۋنامي، اپتاپ ىستىق، قاردىڭ اسا كوپ ءتۇسۋى بەلەڭ الۋدا. بۇل ادامزات ومىرىنە ءىرى وزگەرىس الىپ كەلۋى مۇمكىن. ەگەر جانارتاۋدان بولىنگەن كۇل كۇننىڭ كوزىن جاۋىپ تاستاسا، مۇز ءداۋىرى باستالۋى دا مۇمكىن. سونداي- اق، مۇحيتتارداعى جىلى اعىس -  گولفستريم توقتايتىن بولسا، ەۋروپانىڭ انتاركتيداعا اينالۋى قيىن ەمەس. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە، وسىدان 13 مىڭ جىل بۇرىن گولفستريم توقتاپ، سولتۇستىك شارتى شار مۇز باسقان ولكەگە اينالعان. ال مۇز ءداۋىرى 1300 جىلعا سوزىلعان. ارينە، مۇنىڭ دا بەتى اۋلاق.

ءتورتىنشى بولجام

  الەمدىك اپاتتىڭ بولۋىنا تاعى ءبىر سەبەپشى بولاتىن جاندىك -  ارا كورىنەدى. كەزىندە اتاقتى عالىم ەينشتەين «ەگەردە جەر بەتىندەگى ارالار قىرىلىپ قالسا، ارادا ءتورت جىلدان كەيىن ادامدار دا سولاردىڭ كەبىن كيەدى» دەپ ايتقان. نەگە؟ ادامعا قاجەتتى مينەرال، دارۋمەن، كالوريا بەرەتىن وسىمدىكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن ارالار ءوز توزاڭدارى مەن ءتۇرلى ۋلاردان تازارتىپ وتىرادى ەكەن.

بەسىنشى بولجام

 ول توبەدەن قۇلايتىن اسپان دەنەلەرىنە بايلانىستى. عالىمدار دا بۇنى جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن، 1908 -جىلى قۇلاعان -  تۋنگۋس، 1947 -جىلعى -  سيحوتە- الينسك، 1976 -جىلى جەرگە اعىپ تۇسكەن گيرينا مەتەوريتى. ولاردىڭ قۋاتى از بولدى. سوندىقتان جۇمىر جەر دە، ادامزات تا امان قالدى.

 ەسەپ بويىنشا 2029 -جىلى جەردەن 37 مىڭ شاقىرىم بولاتىن تۇستان اپوفيس استەرويدى وتەدى ەكەن. ەگەر ول كەنەتتەن ءوز جولىن وزگەرتەتىن بولسا، جەرگە قۇلاپ ءتۇسۋى 100 پايىز مۇمكىن كورىنەدى. وندا جەر شارىنىڭ ساۋداسى ءبىتتى دەي بەرىڭىز. جەرگە سوقتىعىسقانداعى جارىلىستىڭ كۇشى 500 مەگاتون بولماق. ال ەڭ قورقىنىشتى تۋنگۋس مەتەوريتىنىڭ قۋاتى 10 مەگاتون عانا بولعان. ەسەپتەي بەرىڭىز، جەردەن نە قالاتىنىن.. .

التىنشى بولجام

 ادامزات ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتى تاعى ءبىر نارسە - يادرولىق قارۋ. بۇل ادامزاتتىڭ تۇبىنە جەتۋى مۇمكىن. مۇنى تەك عالىمدار عانا ەمەس، الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر دە ايتۋدا. ويتكەنى اتوم قارۋى باسبۇزارلاردىڭ قولىنا تۇسەر بولسا، تىرشىلىكتىڭ سوڭى دەي بەرۋگە بولادى. اتاقتى ۆانگانىڭ ءوزى ء«ۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس يندوستان جارتى ارالىندا باستالادى. سول جەردە يادرولىق قارۋ قولدانىلادى» دەپ ايتقانى بار. كىم ءبىلسىن؟

 سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى