جىل وتكەن سايىن «اۋعاندىقتار» ازايىپ بارادى
كەڭەس اسكەرلەرى 1988 - جىلدىڭ 15 - مامىرىنان بەرى اۋعانستان اۋماعىنان شىعا باستاعان.
ك س ر و توعىز ايدىڭ ىشىندە اسكەرلەرىن بۇل ەلدەن شىعارۋعا مىندەتتەمە الدى. بۇل وتە كۇردەلى وپەراتسيا ەدى.
اقپاننىڭ 4 - كۇنى كەڭەس ارمياسىنىڭ سوڭعى ءبولىمى كابۋلدان شىقتى، ال 15 - اقپاندا 40- ارميانىڭ قولباسشىسى گەنەرال لەيتەنانت ب. گروموۆ تەرمەز قالاسىندا «كەڭەس اسكەرلەرى اۋعانستان جەرىنەن تولىقتاي شىقتى، مەنىڭ ارتىمدا بىردە-ءبىر جاۋىنگەر قالعان جوق» دەپ باسشىلىققا باياندادى.
الايدا، وزەننىڭ ارعى جاعىندا قالعان شەكاراشىلار تاعى ءۇش اي بويى اۋعانستاندا جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ورىندادى. ماسكەۋ تاراپىنان اۋعانستاننان اسكەرلەردى شىعارۋ تۋرالى ەشقانداي اقپارات بولعان جوق، ال امەريكالىق باسپا ءسوزدىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا وسى وپەراتسيا كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ 523 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرى قازا تاۋىپ، قانشاما ادام تۇتقىندا قالدى. 40- ارميا شىققاننان سوڭ دا شابۋىلداۋشى مودجاحەدتەرگە قارسى قيان-كەسكى شايقاستار بولدى. 1989 - جىلدىڭ 23-26 - اقپانداعى «تايفۋن» وپەراتسياسى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعان جەرىندەگى ون جىلعا سوزىلعان سوعىستاعى ەڭ اقىرعى ۇرىس بولدى.
ون جىلعا جۋىق بوتەن ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاعان اۋعانستانداعى شەكتەۋلى كونتينگەنت اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىندا قازاقستاننان 22269 جاۋىنگەر ينتەرناتسيونالدىڭ مىندەتىن اتقاردى. ولاردىڭ 924 ى سۇراپىل شايقاستاردا ەرلىكپەن قازا تاپتى، 21 ادام حابار-وشارسىز كەتتى، مىڭداعان جىگىتتەر ەلگە مۇگەدەك بولىپ ورالدى. قانشاما قازاق وتباسىنا قاسىرەت اكەلگەن ايدالاداعى اۋعانستان سوعىسى ءبىز ءۇشىن وسىلاي اياقتالعان بولاتىن.
سوعىس نەدەن باستالدى
بۇگىندە باسشىلىقتىڭ ساياسي قاتەلىگى بولىپ سانالاتىن سوعىستىڭ قالاي باستالعانى تۋرالى تاريحي مالىمەتتەردى كەلتىرە وتىرىپ بايانداۋ ءۇشىن وتىز جىلعا شەگىنىس جاسايىق. اۋعانستان سوعىسى (1979-1989ج ج.) كەڭەس وداعى كومپارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ يۋ. اندروپوۆ، د. ۋستينوۆ، ا. گرومىكو، ل. برەجنيەۆ سياقتى ساناۋلى عانا مۇشەلەرىنىڭ قابىلداعان شەشىمنەن باستالدى.
سول كەزدە اۋعانستاندا بيلىككە تالاسقان رەسمي ۇكىمەت پەن وپپوزيتسيا (مودجاحەدتەر) اراسىندا قارۋلى قاقتىعىستار باستالعان بولاتىن. 1978 - جىلى دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرعان ءساۋىر توڭكەرىسىنەن كەيىن «پارچام» (تۋ) جانە «حالىق» پارتيالارى اۋعانستان حالقىن ەكى جىككە ءبولدى. كۇرەستىڭ باستى ماقساتى اۋعانستان جەرىندە تولىقتاي ساياسي باقىلاۋ جۇرگىزۋ بولدى. ك س ر و ساياسي بيۋروسى دوس ەلگە قول ءۇشىن بەرىپ، سىرتقى اگرەسسيادان قورعاۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلەدى. ءسويتىپ اۋعان ەلىن باسقارىپ وتىرعان شاح حافيزۋللا ءاميندى الىپ تاستاپ، ورنىنا بابراك كارمالدى وتىرعىزۋ يدەياسىن كۇش كورسەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىردى.
بۇل كەزدە ناتو دا قاراپ جاتقان جوق بولاتىن. ءبىزدىڭ بارلاۋشىلار امەريكالىقتاردىڭ 29 - جەلتوقسان كۇنى شاح سارايىنا تىكۇشاقتان شابۋىل جاساۋعا دايىندالىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. امەريكالىق جاساقتىڭ الدىن وراۋ ءۇشىن ك گ ب- نىڭ ارنايى دايىندىقتان وتكەن «زەنيت» توبى جىبەرىلدى.
بۇل توپتىڭ ىشىندە قازاقستاندىق جىگىتتەر دە بولدى. ءسويتىپ ناتو ارنايى جاساعى شابۋىلداۋعا ەكى كۇن قالعاندا، 27 - جەلتوقساندا الدىن الا جوسپارلانعان «شتورم-333» وپەراتسياسى بويىنشا اۋعانستان پرەزيدەنتى امين وتىرعان ءتاج بەك سارايىنا «زەنيت» توبى تۇتقيىلدان شابۋىل جاسادى. وپەراتسياعا «زەنيت» توبىنان 30 وفيتسەر جانە ك گ ب-نىڭ «گروم» قارۋلى جاساعىنىڭ 40 جاۋىنگەرى قاتىستى. شابۋىل ۇزاققا سوزىلعان جوق، باس- اياعى 40 مينۋتتا اياقتالدى.
ارتىنان كومەككە «مۇسىلمان باتالونى» كەلدى. شاح سارايىن شابۋىل باستالعان كەزدە «زەنيت» توبىنىڭ جىگىتتەرى، ون-ون بەس ادامنان تۇراتىن ارنايى جاساقتار باسقا مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە شابۋىل جاساپ، ءبىر-ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە تەلەگراف، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، حات (قاۋىپسىزدىك قىزمەتى)، تۇرمە، پروكۋراتۋرا سياقتى ماڭىزدى قۇرىلىمداردى باسىپ الدى.
اۋعانستانعا اسكەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم 1979 - جىلدىڭ 12 - جەلتوقسانىندا، ك و ك پ و ك ساياسي بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا تۇبەگەيلى قابىلدانىپ، اسا قۇپيا قاۋلىمەن بەكىتىلگەن ەكەن. بۇدان بەس اي بۇرىن 105-اۋە دەسانتى ديۆيزياسىنىڭ 111- پاراشيۋتتى دەسانت پولكى باگرام قالاسىنا بارىپ جايعاسىپ العان بولاتىن.
بۇل كەڭەس ارمياسىنىڭ اۋعانستانعا كىرگەن العاشقى ءبولىمى ەدى. 12 - جەلتوقسان كۇنى قازاقستان مەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا جاساقتالعان «مۇسىلمان باتالونى»، ارتىنشا ەكى كۇننەن كەيىن باگرامعا تاعى ءبىر باتالون كىردى. وسى ءۇش باتالوننىڭ كومەگىمەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جەكەلەگەن كىشىگىرىم وتريادتارى «شتورم» وپەراتسياسىن جۇزەگە اسىردى.
وسىلايشا كەڭەس وداعىنىڭ اسكەرلەرى ۇزاق جىلدارعا جالعاسقان قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ قاق ورتاسىنان ءبىراق شىقتى. سوعىستىڭ تاعى ءبىر سەبەبى - اۋعانستانداعى سوتسياليزم كونتسەپتسياسىن جاقتاۋشىلاردى قولداۋ بولدى. ال امەريكالىق اسكەري- ەكونوميكالىق كۇشتەر اۋعانستاندا كسرو ىقپالىنان شىعارىپ الۋعا كۇش سالدى. مودجاحەدتەرگە ا ق ش، ناتوعا مۇشە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كەيبىرەۋلەرى، پاكىستان، قىتاي، ەگيپەت، يران ەلدەرىنىڭ اسكەري ماماندارى، ارنايى قىزمەتتەرى كوپ كومەك كورسەتتى. كابۋل ۇكىمەتىنە قولداۋ كورسەتۋ كسرو بيۋدجەتىنە وڭاي تۇسكەن جوق.
دەرەكتەرگە قاراعاندا، جىلىنا 800 ميلليون ا ق ش دوللارى ءبولىنىپ وتىرعان. ال 40-شى ارميانى اۋعانستاندا ۇستاۋ ءۇشىن جانە تاكتيكالىق ۇرىستارعا ماسكەۋدەگى باسشىلار جىل سايىن 3 ميلليارد دوللارعا شىعىندانعان.
سوعىس نەمەن اياقتالدى؟
بىرنەشە قالالار مودجاحەتتەردەن تازارتىلدى. ءبىراق جاڭا بيلىك اۋعان جەرىنىڭ بارلىعىنا ۇستەمدىگىن جۇرگىزە العان جوق. سوعىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنا ءبىر جاعىنان وسى سەبەپ بولدى. بۇل سوعىستىڭ ابىروي اپەرمەيتىنىن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى ارادا 3-4 جىل وتكەننەن كەيىن تۇسىنە باستادى. ءبىراق بولارى بولىپ، بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن، كەش ءتۇسىندى. 1983 - جىلدىڭ 19 - مامىرىندا پاكىستانداعى ەلشى ۆ. سميرنوۆ ك س ر و-نىڭ اۋعانستانداعى اسكەرلەر كونتينگەنتىن الىپ شىعۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن رەسمي تۇردە جاريالادى. ساياسي بيۋرو وسىلايشا باتپاققا بەلشەدەن ءتۇسىپ، ەندى بىلعانباي شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستادى. 1986 - جىلدىڭ اقپانىندا بولعان ك و ك پ XXVII سەزىندە م. گورباچەۆ اسكەردى كەزەڭگە ءبولىپ، اۋعان جەرىنەن شىعارۋ جوسپارىن جاساۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. سول جىلى 13 قاراشاداعى ساياسي بيۋرونىڭ وتىرىسىندا ميحايل گورباچيەۆ «ءبىزدىڭ اۋعانستاندا سوعىسىپ جاتقانىمىزعا التى جىل بولدى. ەگەر بۇل ىسكە باسقاشا كەلمەسەك ءالى 20-30 جىل سوعىساتىن بولامىز» دەپ ماسەلەنى كولدەنەڭىنەن قويدى.
ونىڭ ءسوزىن باس شتابتىڭ باستىعى مارشال احرومەيەۆ تە قولدادى: «ءبىز كابۋلدى، پروۆينسيالدىق ورتالىقتاردى باقىلاۋعا الدىق، ءبىراق باسىپ العان جەرلەرىمىزگە بيلىك ورناتا المادىق. ءبىز اۋعان حالقى ءۇشىن كۇرەستە جەڭىلىس تاپتىق» دەپ اعىنان جارىلدى. ءسويتىپ وسى وتىرىستا اۋعانستانداعى بارلىق اسكەردى ەكى جىلدىڭ ىشىندە الىپ شىعۋ تۋرالى كەلىسىلدى.
اۋعان سوعىسى اياقتالعان جىلى «پراۆدا» گازەتىنە سوعىستاعى ادام شىعىنىنىڭ جالپى سانى جاريالاندى. وندا قازا تاپقاندار - 13833 ادام دەپ كورسەتىلگەن. ءبىراق ونداعى كورسەتىلگەن ادام شىعىنى سانى جىل وتە كوبەيە ءتۇستى. 1999 - جىلدىڭ 1 - قاڭتارىنداعى دەرەك بويىنشا، ىشىندە مايداندا ولگەندەر، جارادان، اۋرۋدان، وقىس جاعدايلاردان قايتىس بولعاندار، حابار- وشارسىز كەتكەندەر بار، بارلىق قازا تاپقانداردىڭ سانى - كەڭەس وداعى ارمياسىنان - 14427 ادام، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن (ك گ ب) - 576 وفيتسەر، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن - 28 ادام. بارلىعى - 15051 ادام.
جارالانعان، كونتۋزيا العاندار - 54 مىڭعا جۋىق، اۋىرعاندار - 416 مىڭ ادام. كەڭەس وداعىنىڭ اۋعان سوعىسىنان كورگەن زيانى وسىنداي قاسىرەتتى بولدى. كەڭەس وداعى اسكەرىن شىعارعاننان كەيىن اۋعانستانداعى ءناجيبۋللا رەجيمى تاعى ءۇش جىلداي تۇردى. 1991 - جىلى ونىڭ قولداۋشىسى ك س ر و ىدىراپ، جەكە-جەكە مەملەكەتتەرگە ءبولىنىپ كەتتى. ەكونوميكاسى تۇرالاعان رەسەي وعان ەشقانداي كومەك بەرە المادى. ءسويتىپ 1992 - جىلى ساۋىردە مودجاحەدتەردىڭ دالا كومانديرلەرى كواليتسياسى ءناجيبۋللا بيلىگىن توڭكەرىپ تاستادى.
بۇل كۇندى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا كىرەتىن بارلىق تۋىسقان رەسپۋبليكالاردان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەر - اۋعانستان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى جىل سايىن اتاپ وتەدى. كەشە الماتىدا اكىمشىلىك جانىنداعى اۋعانستان سوعىسى مەن مۇگەدەكتەرى جانە باسقا دا اسكەري قاقتىعىستاردىڭ ارداگەرلەرى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ءتوراعاسى مۇرات ابدىشۇكىروۆ، «بويەۆوە براتستۆو» وداعىنىڭ پرەزيدەنتى سەرگەي پاشيەۆيچ، گەنەرال- مايور مۋرات كالماتايەۆتاردىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەستىك اسكەرلەردىڭ اۋعانستان جەرىنەن شىققانىنا 26 جىل تولۋىنا ارنالعان باسپا ءسوز جيىنى ءوتتى.
جيىندا سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن قاراستىراتىن، 15 جىل بويى تالقىلانىپ جاتقان جاڭا زاڭ جوباسى تۋرالى اڭگىمە بولدى. بۇل سوعىسقا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ جالپى سانى 22 مىڭنىڭ ۇستىندە. ولاردىڭ قاتارلارى جىل سايىن سيرەپ كەلەدى، سەرگەي پاشايەۆتىڭ ايتۋىنشا، تەك الماتى قالاسىندا عانا جىل سايىن قايتىس بولاتىنداردىڭ سانى 40-50 ادامدى قۇرايدى ەكەن.
قايىرجان تورەجان
«ايقىن»
