ينتەرپول ىزدەپ جۇرگەن قازاقستاندىق قىلمىسكەرلەر

  Ⅱ دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇل ۇيىم بۇگىنگى كۇنى جۇمىس ىستەپ تۇرعان وسى قۇرىلىمدى جاسادى.

 قازىرگى كەزدە ينتەرپولدىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ 180 مەملەكەتى كىرەدى. ونىڭ شتاب- پاتەرى فرانسياداعى ليون قالاسىندا. پوليتسيا ورگاندارى ىنتىماقتاستىعىنىڭ حالىقارالىق قۇرىلىمى ۇلتتىق قۇقىق شەڭبەرىندە ادام قۇقىعىنىڭ بۇكىل الەمدىك دەكلاراتسياسىن قورعايدى. ينتەرپولدىڭ جارعىسى بويىنشا ونىڭ قىزمەتىنە ساياسي، اسكەري، ءدىني نەمەسە ناسىلدىك جاعىنان ارالاسۋشىلىققا تىيىم سالىنادى. قازاقستان 1992 - جىلى 4 - قاراشادا ينتەرپول باس اسسامبلەياسىنىڭ 61 سەسسياسىندا ينتەرپولدىڭ قۇرامىنا قابىلداندى. 1993- جىلى 20 - شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ينتەرپول ورتالىق بيۋروسى قۇرىلدى.  

حالىقارالىق قىلمىستىق قۋدالاۋ پوليتسياسى ۇيىمى - ينتەرپول ىزدەستىرۋدىڭ قاتارداعى جانە جەدەل ىزدەستىرۋ دەگەن ەكى ءتۇرىن جۇزەگە اسىرادى. قاتارداعى حالىقارالىق ىزدەستىرۋ وبەكتىگە بايلانىستى بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. ولار - كۇدىكتىنى نەمەسە قىلمىسكەردى تاۋىپ، ارتىنان ىزدەۋ جاريالاعان مەملەكەتكە تاپسىرۋ (ەكستراديتسيا) ءۇشىن ىزدەستىرۋ، كۇدىكتىنى نەمەسە قىلمىسكەردى ولاردىڭ ءجۇرىس- تۇرىسىن سىرتىنان باقىلاۋ ءۇشىن ىزدەستىرۋ، حابار- وشارسىز كەتكەندەردى ىزدەستىرۋ، قولدى بولعان قۇندى زاتتاردى ىزدەستىرۋ بولىپ بولىنەدى.  

قازىرگى كەزدە حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان الپىسقا جۋىق قازاقستاندىق بار. ينتەرپولدىڭ سايتىندا حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەندەردىڭ ءتىزىمى جاڭارتىلىپ وتىرادى، ءبىراق بۇل ءتىزىمدى تولىقتىرعان جاڭا فيگۋرانتتاردىڭ كىمدەر ەكەنى ناقتى جازىلمايدى. مۇندا ۇستالعان ادامدار تۋرالى مالىمەتتەر دە بەرىلەدى. ينتەرپولدىڭ ىزدەۋ بازاسىندا قازاقستاندىق 7 ايەلدىڭ انكەتاسى تۇر. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى 24 تە، ەڭ جاسامىسى 57 دە. ىزدەۋ جاريالانعان ەر ادامداردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى 65 كە كەلىپتى.

بۇكىل الەمنىڭ پوليتسياسى ىزدەپ جۇرگەن قازاقستاندىق قىلمىسكەرلەرگە تاعىلعان ايىپتاردىڭ باسىم بولىگى - الاياقتىق جاساۋ. بۇلاردىڭ ىشىندە «قىزىل سيركۋليارعا» كىرەتىندەر دە بار. « قىزىل سيركۋليار» دەگەن ءسوز كەز كەلگەن ەلدە، كەز كەلگەن پوليتسەي بۇل قىلمىسكەردى ۇستاپ، قاماۋعا الۋىنا بولادى دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىراق ءىس جۇزىندە ولاي بولىپ جاتقان جوق، كوپتەگەن ادامدار زاڭدى اينالىپ، ۇزاق ۋاقىت ءىزىن جاسىرادى. وسىندايلاردىڭ ىشىنەن ءىرى فيگۋرانتتاردىڭ ءىسىن كەلتىرە كەتەيىك.

ەڭ ءبىرىنشى ينتەرپول ىزىنە تۇسكەن ءىرى الاياق قازاقستانداعى «سماعۇلوۆ جانە ك» دەگەن قارجى پيراميداسىن قۇرعان نۇرلان كارل ۇلى سماعۇلوۆ دەگەن بولدى. بۇل كومپانيانىڭ سالىمشىلار الدىنداعى قارىزى شامامەن 600 ميلليون تەڭگە- دەن استام. سماعۇلوۆ تەرگەۋ جۇمىستارى باستالعاندا شەتەلگە قاشىپ كەتتى. ەلدەن كەتەردە اۆتوتۇراقتىڭ كۇزەتشىسىن ولتىرگەن، دەگەن ايىپ تاعىلدى.  

ينتەرپولدىڭ «قىزىل سيركۋليارىنا» ودان كەيىن ىلىنگەن قازاقستاندىق ەكس- پرەمەر- مينيستر اكەجان قاجىگەلدين شىعار. ونىڭ ىزدەۋدە جۇرگەنىنە ون جىلدان اسىپ كەتتى، وعان 1999 - جىلى ميلليونداعان دوللار پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىلعان. 2001 - جىلى قازاقستاندىق سوت ونى بيلىكتى، قۇزىرلىعىن اسىرا پايدالانۋ، پارا الۋ، زاڭسىز قارۋ ۇستاۋ جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ بويىنشا ايىپتى دەپ تانىدى. ءبىر جىلدان كەيىن ەۋروپالىق پارلامەنت قاجىگەلدينگە ساياسي قۋدالانۋشى وپپوزيتسيونەرلەرگە بەرىلەتىن «بوستاندىق پاسپورتىن» تاپسىردى. ءبىراق ونى ينتەرپول «قىزىل سيركۋلياردان» العان جوق.  

قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋشىلاردىڭ الەمدىك ءتىزىمى «قىزىل سيركۋليارعا» سوڭعى كىرگەن قازاقستاندىق، 2012 - جىلى اقپان ايىندا ىزدەۋ جاريالانعان الماتى قالاسىنىڭ، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكس- اكىمى، توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مينيسترلىكتى باسقارعان ۆيكتور حراپۋنوۆتىڭ ۇلى ءىلياس بولدى. حراپۋنوۆتىڭ ىسىندە فيگۋرانت بولعان زايىبى ءلايلاعا جارتى جىلدان كەيىن حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالاندى. ەرلى- زايىپتىلاردى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى قۇرىپ، باسقارعان، سەنىپ تاپسىرىلعان قارجىنى تالان- تاراجعا سالعان، الاياقتىق، زاڭسىز تاپقان قاراجاتتى جانە باسقا مۇلىكتەردى زاڭداستىرعان، قۇزىرلىعىن اسىرا پايدالانعان، پارا العان دەگەن بىرنەشە ءىرى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا ايىپ تاعىلدى. ينتەرپولدىڭ تىزىمىندە ولاردىڭ ارتىنشا شۆەيتساريادا قۇرىلىس بيزنەسىمەن اينالىساتىن ۇلدارى ءىلياستىڭ دا اتى ءىلىندى. بۇلار قازىر شۆەيتساريادا تۇرىپ جاتىر.  

ءىلياستىڭ قايىن اتاسى، «بانك تۇران الەم» ا ق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى مۇحتار ءابليازوۆ 2012 - جىلى لوندون سوتىندا ءىستى بولعانشا وسى تىزىمدە تۇرعان، قازىر جوق. بانكيردى سوت 22 ايعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ، 2,1 ميلليون دوللاردى ب ت ا بانكتىڭ پايداسىنا الىپ بەردى. الايدا ءابليازوۆ تاعى قاشىپ كەتىپ، بىلتىر ينتەرپول ونى فرانسيادا ۇستادى. قازىر سوت ونى قازاقستان، رەسەي، ۋكراينانىڭ قايسىسىنا ەكستراديتسيا جاساۋ ماسەلەسىن قاراپ جاتىر. ويتكەنى وسى ءۇش ەلدىڭ دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قارجىلىق الاياقتىعى ءۇشىن ىزدەۋ جاريالاعان.

وسى ءىس بويىنشا ءابليازوۆتىڭ جەكە كۇزەت باستىعى الەكساندر پاۆلوۆقا دا ينتەرپول ىزدەۋ سالعان. ول يسپانيادا ۇستالدى. قازىر قازاقستانعا ەكستراديتسيالاۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە. بۇلاردان باسقا «بانك تۇران الەم» ءىسى بويىنشا اناتولي پوگورەلوۆ، جايىبەك بۇركىتبايەۆ، ۆالەريي نالوبين، اسىلمۇرات رامازانوۆ، يبراگيموۆ رۇستەم جانە باسقالاردى ينتەرپول ىزدەپ جاتىر.  

حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەن تاعى ءبىر ءىرى قىلمىستىق ءىستىڭ فيگۋرانتى ماليانوۆ اندرەي. ونىڭ كومپانياسى اپاتتى وقيعامەن حالىقتىڭ ەسىندە قالعان «بەسوبا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋمەن اينالىسقان. 2012 - جىلى ءساۋىر ايىندا تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىرى ۇگىتىلىپ قۇلاپ ءتۇستى. وسى وقيعاعا تىكەلەي جاۋاپتى اندرەي ماليانوۆ بۇل كەزدە قازاقستاندا جوق بولاتىن، الىس ەلدەردىڭ بىرىنە قاشىپ كەتكەن. ينتەرپول ونى الاياق رەتىندە ىزدەستىرىپ جاتىر.  

وتكەن جىلى سوتى بولعان، ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى «قورعاس» كەدەندىك بەكەتىندەگى كونتراباندالىق شۋلى ىسىنە قاتىسى بار داۋرەن تولەۋبايەۆقا ينتەرپول ىزدەستىرۋ جاريالاعان بولاتىن. تەرگەۋ مالىمەتتەرى بويىنشا ول ۇيىمداسقان توپتىڭ كاسساسىن ۇستاعان. وعان كونتراباندا جانە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپقا قاتىسقان دەگەن ايىپ تاعىلعان. ۇزاق ۋاقىت ىزدەۋدە جۇرگەن تولەۋبايەۆتى تۇرىك پوليتسياسى ۇستادى. وسى ىسكە قاتىسى بار ەرلان مالىبايەۆ پەن تۇرسىنماعامەت بوعايەۆ وتكەن جىلى قاڭتاردا قىرعىزستاندا ۇستالدى.  

ينتەرپولدىڭ ىزدەۋىندە قاراقشىلىق جاساعان جيىرمادان ەندى عانا اسقان كوكشەتاۋلىق ، اتىراۋلىق جاستار دا ءجۇر. جاسى 25 كە بيىل كەلەتىن الماتىلىق كريستينا ياكۋنينا بىرنەشە كىسىنى ولتىرگەن، قاراقشىلىق، بوپسالاۋ جانە جالعان قۇجاتتار جاساعان دەگەن بىرنەشە قىلمىستىق باپتار بويىنشا حالىقارالىق ىزدەۋدە ءجۇر. ونىمەن بىرگە قىلمىسقا بارعان سىبايلاستارى 16 جانە 18 جىلدى ارقالاپ تۇرمەگە كەتتى. سوتتىڭ حاتتاماسىنا قاراعاندا، بۇلار 220 مىڭ تەڭگە قارىزدى قايتارماعانى ءۇشىن ءبىر جىگىتتى تەپكىلەپ ءولتىرىپ، سۋعا باتىرىپ جىبەرگەن. ونىمەن قويماي ولگەن جىگىتتىڭ شەشەسىنە قوڭىراۋ شالىپ ۇلىن امان الىپ قالۋى ءۇشىن 6 مىڭ دوللار اقشا تالاپ ەتكەن. جانىنداعىلارى ۇستالعان سوڭ كريستينا ەلدەن بەزىپ كەتىپتى، سودان بەرى ينتەرپول ونىڭ ىزىندە ءجۇر.  

حالىقارالىق ىزدەۋدە جۇرگەن ايەلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى وسى كريستينا، ال ەڭ قارتامىسى 58 جاستاعى لاريسا ۆودينيكتوۆا. ياكۋنينادان باسقا ايەلدەردىڭ بارلىعى جالعان قۇجاتتار، الاياقتىق جاساپ قاشىپ جۇرگەندەر. بۇل ايەلدەردىڭ بارلىعىن ينتەرپول قازاقستاننىڭ تالابى بويىنشا ىزدەستىرۋدە. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق قىلمىسكەرلەردىڭ تىزىمىندەگى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى الپىسقا جاقىنداپ قالدى. بۇل اسا كوپ ەمەس، رەسەي، بەلورۋس جانە ۋكرايناعا قاراعاندا ءۇش ەسە از. الايدا جالپى العاندا قاشقىنداردىڭ سانى ەۋروپالىق ەلدەرگە قاراعاندا ءبىرشاما كوبىرەك. سوعان قاراعاندا رەسەي مەن بەلورۋسپەن سالىستىرعاندا بىزدە حالىقارالىق دەڭگەيدە ىزدەلەتىن قىلمىستار از جاسالادى ەكەن. كەيبىر ساراپشىلار مۇنى باسقاشا تۇسىندىرەدى - بىزدە كوررۋپتسيا جاقسى دامىعاندىقتان قىلمىسكەرلەرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن سوتقا دەيىن كەلىسۋگە تىم جاقسى جاعداي جاسالعان. ال شەتەلدەرگە قاشىپ كەتۋگە مۇمكىندىك العاندار ول جاقتا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قولىنا تۇسكەنمەن ەلگە قايتىپ كەلمەۋگە تىرىسادى.  

ينتەرپولعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىقتارى نەگىزىنەن ءۇش دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيدى. بىرىنشىدەن، بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان تاجىريبە بويىنشا ەكىجاقتىق ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن. ەكىجاقتاق كەلىسىم ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى قارىم- قاتىناستاردى، ءاربىر ناقتى پروبلەمالار بويىنشا ءوزارا مۇددەلەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايدى.  

بۇدان باسقا، مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى ايماقتىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلادى. ەۋروپالىق وڭىرلەردە جوعارى دەڭگەيدە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەندە - قىلمىسكەردى بەرۋ، قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى، قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ۇكىمدەردى قابىلداۋ تۋرالى، قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت ءوندىرىسىن بەرۋ تۋرالى، مادەني قۇندىلىقتارعا قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كونۆەنتسيانى باسشىلىققا الادى. اسىرەسە، باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان قىلمىسكەرلەردى جازانى وتەۋ ءۇشىن ازاماتى بولىپ تابىلاتىن ءوز مەملەكەتىنە تاپسىرۋ تۋرالى 1978 - جىلعى كونۆەنتسيانىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل قۇجاتقا ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى قول قويىپ، بەكىتكەن. ودان كەيىن جاسالعان جەنيەۆا كونۆەنتسياسىندا ينتەرپول مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعى اتىنان ارەكەت جاسايتىن تۇراقتى جۇمىس ورگانى رەتىندە قابىلداندى.  

قايىرجان تورەجانوۆ

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى