كەلىنىمنىڭ كىندىگى-اي
شىلىڭگىر شىلدەنىڭ ىستىعىنا شىداي الماي، كويلەگىن شەشتى.
قۇداي-اۋ، ساپ-سارى تەرىدەگى سان ءتۇرلى سىزىق، سۋرەت...
ءبىر ءوزى ءبىر مۋزەيگە اينالعان جىگىتتى جۇرت جاقتىرمادى.
«بۇعان تاڭعالۋعا بولمايدى، - دەدى ارتتا وتىرعان جىگىت اعاسى. - اسكەردە جۇرگەندە قولىمىزعا ءبىراز سۋرەت سالىپ، ەڭ سوڭىندا ونى وشىرە الماي ماسقارا بولعانبىز. اۋىلعا كەلگەندە، اكەمىزدەن ءسوز ەستىپ، تاياق تا جەدىك».
ءيا، بۇرىن قولىنا قال سالعانداردىڭ ءوزى ەسەيگەندە سول ءۇشىن ۇيالاتىن. قازىر شە؟ قىمسىنعان قىزدى دا، جەرگە كىرەردەي ۇيالعان جىگىتتى دە كورە الماي قور بولدىق. ءبىر اجەمىز بەتاشاردان بىرەر كۇن وتكەندە، تۇسكە تامان ۇيىقتاپ جاتقان كەلىنىن وياتپاقشى بولىپتى.
كەلىن ۇستىنەن سىپىرىلىپ قالعان كورپەنىڭ شەتىنەن كىندىك تۇستاعى جىلتىراعان تەمىر مەن ونىڭ اينالاسىنداعى گۇلدىڭ سۋرەتتەرىن كورىپ، تال تۇستە تالىپ قالا جازداپتى.
اقىرى كەلىننىڭ كىندىگىندەگى كەساپات - شىعىرشىق شاڭىراقتى شايقالتىپتى.
باياعىدا جاس كەلىندەردىڭ تۇندىك اشقانىن تاماشالايتىن قاريالار ونى ۇمىتىپ، ەندى كىندىگىن اشقاندارىن كورەتىن كۇنگە جەتتى. ءبىر قىزىعى، قازىر قىز تۇگىلى كەيبىر كەلىندەردىڭ جامباس تۇسى، جاۋىرىنى نەمەسە يىق تۇسى، بىلەگى نەمەسە توبىعىنان تويعا بەرگىسىز سۋرەتتەردى كورىپ، ءۇنسىز وتە بەرەتىن بولدىق.
وسى سەكىلدى جامان ادەتتەن ارتيستەرىمىز ادا قالماي، تەلەارنالاردان تەنتەكتەۋ ۇل- قىزدارعا جات ادەتتى ساناسىنا سىڭىرە باستادى. بالالار كونسەرتتەرىندە ساحناعا شىققان ۇل- قىزداردىڭ شاشىن ورنەكتەپ، بەتتەرىنە بوياۋمەن سۋرەت سالعانىن كورگەندە، ۇرپاقتى ۋلاي باستاعانىمىزعا كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ءدال وسى ماسەلە جاقىندا بيلىك باسىندا دا ءسوز بولدى. ەلىمىزدىڭ ءتولقۇجاتتارىنا تاتۋيروۆكامەن تۇسۋگە تىيىم سالۋ توڭىرەگىندە ءسوز بولعاندا، اقىلى ازدار ورە تۇرەگەلدى. «وندا تۇرعان نە بار؟» دەگەندەردىڭ اراسىندا قازاق جاستارىنىڭ بولۋى جاعا ۇستاتادى. ءتىپتى تانىمال ستيليست رافاەل رومەن زاڭداعى شەكتەۋگە قاراماستان، جاڭا ءتولقۇجاتقا قول جەتكىزگەن. ول دەنەسىندە تاتۋيروۆكا بولا تۇرا، جاڭا ۇلگىدەگى ءتولقۇجاتقا قالاي تۇسكەنىن عالامتورداعى ۆيدەوبلوگىندا ايتىپ بەردى.
«مەن مۇنداي زاڭدى قانداي توپاستاردىڭ شىعارعانىن بىلمەيمىن. ەسكى ءتولقۇجاتىمدى جوعالتىپ العان سوڭ، جاڭاسىن الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەنمىن. الايدا، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قابىلداماي تاستادى» دەيدى ول.
«بۇل - مەنىڭ دەنەم. سوندىقتان ءوز دەنەمە نە ىستەسەم دە ءوزىم بىلەمىن. قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قابىلداماعان سوڭ، مەن زاڭگەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىندىم. اقىرى تاتۋيروۆكامدى الماي- اق، جاڭا ءتولقۇجاتقا ءتۇستىم» دەيدى رافاەل رومەن.
وسىنداي كورىنىستەردەن كوڭىل قالعان ساتتە، بارىمىزگە ورتاق ءبىر زاڭنىڭ قاجەتتىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ايتپاقشى، رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك دۋماسى وزدەرى ازىرلەپ جاتقان ءبىر زاڭ جوباسىنان جۇرتتى حاباردار ەتتى. وندا ءسان سالوندارىندا دەنەگە سۆاستيكا، ناتسيستتىك سيمۆولدار، ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ بەلگىلەرىن سالۋعا تىيىم سالماقشى. سيمۆوليكالاردى اشىق جارنامالاۋشى جەكەلەگەن ادامدارعا 10 مىڭ رۋبلگە، زاڭدى ۇيىمدارعا 500 مىڭ رۋبلگە دەيىن ايىپپۇل سالۋ كوزدەلگەن.
ال سالوندار ءبىرىنشى رەت 500 مىڭ رۋبل ايىپپۇل تولەيدى. ەكىنشى رەت قايتالاسا، مۇلدە جابىلادى. وسىلايشا، جاعا ۇستاتار جات ارەكەتپەن كۇرەس كۇشەيتىلمەكشى. اسىرەسە، اسىرەۇلتشىلدىققا تويتارىس بەرىلەدى. «رەسەيدە ەشقانداي دا ۇلتشىلدىق كورىنىستەرى بولماۋى كەرەك» دەگەن دەپۋتاتتار دەنەلەرىندە گيتلەر، گيمملەر، س س گەنەرالدارىنىڭ، فاشيستىك تانكىلەردىڭ ت. ب. سۋرەتتەرى بار جاستاردىڭ كوپتىگىن جاسىرمايدى. مۇنداي سۋرەتتەردى ءۇي جاعدايىندا سالدىرعاننىڭ وزىندە دە ەشكىم جاۋاپسىز قالمايدى. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنگەن كورشىلەر كوزدىڭ جاۋىن الاتىن سۋرەتتەرمەن سوعىستى باستاعالى وتىر.
ايتپاقشى، كوپتەگەن شەتەلدە فاشيزم تۇگىلى، دەنەسىنە جاي سۋرەت سالعانداردى قىزمەتكە الماي قۇرتادى. بۇل ءۇشىن ارنايى زاڭ قابىلداعان. ايتالىق، ءبىر كەزدەرى ا ق ش- تا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن تاتۋيروۆكاعا تىيىم سالىنىپ، ول «گەپاتيت دەرتىن تاراتۋدىڭ ءبىر كوزى» رەتىندە تانىلعان. الايدا، قانى بۇزىلعان حالىق مۇندايعا پىسقىرىپ تا قاراماعاندىقتان، 1996 - جىلى زاڭ كۇشىن جويعان. 1936 - 1950 - جىل ارالىعىندا جاپونيادا دا دەنەنى تەسكىلەيتىن جات قۇبىلىس تويتارىسقا تاپ بولدى. تاتۋيروۆكامەن تايراڭداعاندارعا سپورت زالدارى مەن باسسەيندەرگە كىرۋگە رۇقسات ەتىلمەگەن. ءبىرقاتار مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىن تەكسەرىپ بارىپ جۇمىسقا الا باستاعان. وسىنداي باتىل ارەكەتتەر جاپوندىقتاردىڭ جامان ادەتتى تەز جۇقتىرۋىنا كەدەرگى بولعان.
دانيا توسىن قۇبىلىسپەن 1996 - جىلدان بەرى كۇرەسىپ كەلەدى. گەرمانيادا ءۇشىنشى رەيح سيمۆولدارىن دەنەگە سالدىرۋعا تىيىم سالىنعان. يندۋيزم، بۋدديزما جانە باسقا دا دىندەردىڭ سيمۆولدارىن تاتۋيروۆكا جاساۋ زاڭ ارقىلى قۋدالانادى.
ءۇندىستاندا 2011 - جىلدان بەرى اسكەري قىزمەتكەرلەر اراسىندا دەنەگە سۋرەت سالۋعا تىيىم سالىندى. وسىعان دەيىن بۇل ەلدە جوعارىداعى ماسەلەگە قاتىستى زاڭ دا بولماعان. سونىڭ سالدارىنان ءتۇرلى اۋرۋ تاراپ كەلگەن. اسىرەسە، بولليۆۋد اكتەرلەرىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ماماندار ۇكىمەتتەن ءتيىستى شارا قولدانۋدى سۇراعان. اقىرى بيلىكتەگىلەر دەنەسىن بۇلدىرگەندەردى اسكەري قىزمەتكە الماۋعا شەشىم شىعاردى. ال ۇندىلىكتەردىڭ جان ساقتاۋ ءۇشىن اسكەرگە بارۋعا قۇشتارلىعى شەكسىز.
ادامنىڭ ءتانى - اللانىڭ اماناتى. ءبىراق ءبىز اماناتقا جامان ات كەلتىرىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ وكىنىشكە قاراي، جاستار اراسىندا دەنەگە سۋرەت سالۋ بەلەڭ الدى. ەۋروپا مەن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىن بىلاي قويعاندا، سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمىزدىڭ كورگەنسىزدىگى قازاقتى دا اينالىپ وتپەدى. «سۇلۋ بولامىز» دەپ سۇمىراي بولىپ جۇرگەندەر كوبەيدى.
سوڭعى جىلدارى كوشەدەن دەنەگە نەشە ءتۇرلى سۋرەت سالدىرعان جاستارىمىز تەرىنى تەسۋ، كەز كەلگەن جەرگە سىرعا تاعۋ سانگە اينالدى. ءسان سالونى ساۋداسىن قىزدىردى، اقشا تاپتى. ال دەنساۋلىقتى كىم ويلاپ جاتىر؟ ويتكەنى ءار نارسەنىڭ ءوز ورنى بار. ول دەنەگە دە قاتىستى. ءبىر كەزدەرى كەيبىر مەملەكەتتەردە دەنەسىنە سۋرەت سالىپ نەمەسە تەسىپ ماسقارالايتىن بولعان.
بۇل قىلمىس جاساعاندار ءۇشىن ولىمگە تەڭ ەدى. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەگەندى ولار دا بىلگەن. ال ءبىز شە؟ ەۋروپادا تاتۋيروۆكاعا ХVІІІ عاسىرعا دەيىن تىيىم سالىنىپتى.
تاتۋاج بەن پيرسينگ قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا سەبەپشى دەپ تابىلعان. ءبىراق سول ەۋروپاڭىز بۇگىندە باسىنا بالەنى ساتىپ الدى. سول بالەڭىز باسقا ەلدەرگە تارادى. وركەنيەتكە ەندى بەت العان قازاققا دا كەلىپ جەتتى. حالقىمىزدىڭ مالعا سالعان ەن مەن تاڭباسى ەندى ۇرپاعىنا دا جەتتى. اللا تاعالانىڭ قۇران كارىمدەگى: «ادام بالاسىن ەڭ كوركەم مۇسىندە جاراتتىم» دەگەن ءسوزى كوزى اشىق ۇرپاقتىڭ اراسىندا كوكىرەگى سوقىرلاردىڭ بارىن ايعاقتايدى.
ءتاندى قولدان وزگەرتۋگە يسلامدا تىيىم سالىنعان. مۇسىلمانداردا دەنەگە سۋرەت سالۋ - حارام تىرلىك. ەكىنشىدەن، دارىگەرلەر دە تەككە دابىل قاعىپ وتىرعان جوق. قاس پەن كىرپىكتى جۇلۋ مەن بوياۋ، تەرىنى تەسۋ مەن كەسۋ - قاتەردىڭ الدى. دەنەگە سۋرەت سالۋدا قولداناتىن بوياۋلاردىڭ قۇرامىندا دەناتۋرات، مەتيل سپيرتى, ەتيلەنگليكول، الدەگيد سەكىلى ءقاۋىپ تۋدىراتىن قوسپالار بار. كوسمەتيكادان اللەرگيا بولىپ جاتقاندار قانشاما؟
قالاي ايتساق تا، قازاقتى اينالدىرعان ءقاۋىپ پەن قاتەردەن قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى - ءوزىمىزدى-ءوزىمىز ساقتاندىرۋ. ەڭ الدىمەن، مەكتەپتەردە دەنەنى تەسۋ مەن پىسكىلەپ ورنەك سالدىرۋدىڭ قاتەرلى اۋرۋلارعا سوقتىراتىندىعى تاربيە ساعاتتارىندا ساناعا ءسىڭىرىلۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن، دەنەسىن «بۇلدىرگەندەردى» مەملەكەتتىك قىزمەتكە الۋعا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. مۇنى دا مەكتەپتە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءا دەگەننەن ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. تاتۋيروۆكادان تاعدىرىنا دەرت بۇيىرعانداردى ەمدەۋ تەك قانا اقىلى بولۋى ءتيىس. وسىنداي باتىل ارەكەتتەر عانا بارلىعىمىزدى ۇلتتى ۇياتقا قالدىراتىن ارەكەتتەردەن امان الىپ قالادى.
دۋاناباي جولداسبەك
«ايقىن»
